Türkçäniň “ysy” gelýän "türkmen dili"
Türkçäniň “ysy” gelýän türkmen dili
Soňky döwürler türk dili Türkmenistanda has giňden
öwrenildi we ýaşlaryň köpüsi bu dili azda-kände bilýär. Okuwa zada gatnap öwrenmediklerem türk kanallaryny görüp öwrenýärler. Bu umuman erbet zat däl, yöne türk diliniň türkmen diline ýakynlygy sebäpli, käbir (ýa-da köp) türk dilindaki sözler ýa söz düzümleri göni alnyp, ýa-da türkmençä göni sözme-söz terjime edilip ulanylýar. Bu ýagdaý dilimizi baýlaşdyrýar diýip pikir edýänler hem ýok däldir, mumkin, belli bir derejede “baýlaşdyrsa-da”, dilimiz öz originallygyny ýitirer we türk dili tarapyndan assimilizasiýa edilmegine elter.
Ýagny diýjek bolýanym, terjime edilende, köp sözleri üýtgese-de, esasy zat şo original manysyny bermegi we ÇEPER terjime bolmagydyr.
Şu wagtjyk bolsa, aýdanlarym gury bolmaz ýaly, şeýle sözleri we sözlemleri tapmak üçin şu sahypamyzda “awa” çykdym. Eý, Hudaý, beýle “aw” bolçulygy, beýle “elpe-şelpelik” bolar öýtmändim. 5-6 sany mowzukdan öňümden çykanlary entek bular, soňabaka ýadadym, gaty köp eken. Belki şu wagt “aý näme samyrdap otyr-aý bi, nämboljak 2-3 sany sözi ulanamyzda” diýýänler bardyr. Ýöne, meň pikirimçe ýagdaý oýun-oýunjak däl eýýäm, şu wagt göze görünmese-de, ýene 20-30 ýyldan hazirki türkmen dilimizden nam-nyşan galmaz, originallygyny
ýitirer.
Bellik: Aşakda öz ýazan sözlemleriňize duşsaňyz,
gatyrganmazlygyňyzy haýyş edýän.
- “Owadan bolan soyguli dal, Soyguli bolan owadandyr"
- “Owadanlyk söýgülide däl, söýgüli bolmakdadyr.”
- hiçhili gutulma şansyňyz ýok.
- “halas bolmak mümkinçiligiňiz ýok.”
- "Bu zatlary etmek üçin dünýäde soňky güniň bolmagy şertmi?" (hökmanmy, zerurmy)
- ...şu bilen şu aralyga giryar diyip belli bir mekana sygdyryp bilmedim.
- Şu iki aralyga girýär diyip, belli bir meýdan kesgitläp bilmedim.
- diningi yaşamak
- diniň talaplaryny berjaý etmek.
- Milliyetçilik (beýle söz türkmen dilinde ýok, türkçedäki kontekste görä, “milletparazlyk”, “millilik” diýip terjime etseň bolar)
- medeniyeting bize ing yakyn yerde durandygyna düşüneris.
- Medeniýetiň biziň golaýjagymyzdadygyna göz ýetireris.
- eddil durnany gozunden urdyñ.(Tm dilinde beýle durnukly söz düzümi ýok)
- Aklyma näme gelen bolsa paylaşdym. (kelläme).
- medeniyet hakynda düşünjami aytdym. (“Düşünje” diýen söz tm dilinde bar, ýöne bärde “pikirimi” diýsek has göwnejäý boljak)
- Ya gulakdan duymamy?(Ýa myş-myşmy?)
- Gaty garyp bolan bir masgalada. (Örän garyp maşgalalaryň birinde.)
- sony bolmadyk dereleri bar. (bärde tm dilindäki “soňsuz” sözüni ulanmaklary hem mümkin, ýöne şonda-da “ys” aýrylanok, sebäbi tm dilinde “soňsuz derýä” diýlenok, “uç-gyraksyz”,“aňyrsyna-bärsine göz ýetmeýän” ýaly sözleri ulansak bolar.)
- gozyetimine cenli uzanan otluk meydanlary.(“gözýetime çenli giňäp gidýän..”)
- tanamaga çalyşalyň (“tanajak bolalyň” diýsek has göwnejaý)
- söweşler açmagyna garamazdan... (etmegine)
- shol video oynadylyp bilse. (wideo oýnadylmaýa, “at oýnadylýa”,
çaga oýnadylýa... - embed video gerekli... (gerek)
- turkmenistan yer alty baylyga bay. (ýer asty).
- bu zatlara son berilmesini isleyan.
- awtobusa munen bolmagymynahili islardim. (Awtobusa münen
bolsam, nähili gowy bordy.) - elyeterli bolsa kashga . Baryp gormeli hokman.(“elýeterli bolaýsa gowy bolardy”... “käşgä” türkmen dilinde hiçem türkçedäki manyny berenok, köplenç kinaýaly sözlemlerde ulanylýa, meselem, “ah, käşgä bir talantyň bolsa, orta çykyp aýdym aýdar ýaly”. Köçe diline terjime etsek “wobshe aýdym aýdyp bilenok” diýmek.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 130/130 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: teswirler.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 8 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 130
turkmen bolsan?! turkmenligini et diyesim gelya...
Dogry aytyan Kirk. Shu turkler sozinin arasynda turkmen soz ullananoga.
Durnany gozunden urmak-ýumruklap urmakmy? nyşanlamak bolýa dälmi? senem goşýaň illeri ýigrenseňem dost. Sag boluň gaýtalamajak bolarys (Mollanyň edenin etme diýenin et)
Käbir ýerlerini gowy düşündirip bilmändirin öýdýän, ýalňyş düşünen agzalar bar eken. Men daşary ýurda goýbermegi gadagan etmeli ýa başga dil öwrenmeli däl diýemok. Ýöne başga ýurtda bolsaňam türkmen dilini dogry ulanmaly, şeýdýän agzalar gaty kän bärde, tüweleme. Bilmeýän, düşünmeýän ýerlerimiz bolsa-da, sorar ýaly yhlasly aga, kab aga ýaly agzalarymyz bar. Biziň bolmanda şu sahypada edip biljek zadymyz, iň bolmanda mowzuk açanda, başardygyňdan arassa türkmen dilinde ýazjak bolmaly, aşakdaky ýazylýan teswirlerde käbir ýalňyşlar ýa başga dilden sözler ulanylanda-da zyýany ýok.
Ýerlikli gozlagalan tema. Bärde türkleriň/orslaryň/iňlisleriň terbiýesi asdynda ulalyp şol dilde pikirlenip başlamak we ýazaňda, gürläňde şol diliň täsiri asdynda galmak barada gürriň gidenokmykan diýýän. Ýokaryda getirilen mysallar ýönekeý mysallar. Türkmençesini ýazyp bolaýjak, türkmençe pikirlenip bolaýjak sözlemler. Beýniň ýaltalygymy ýa-da bilmedim geleňsizlik ýaly bir zat bilen ýazylýan bolmaly. K, F harplaryny G, P diýip ýazanyň bilen türkmençä terjime edýäs diýip pikirlenýäsmi nämemi. Türkçe/orsça/iňlisçe pikirlenýän adam sap başy türkmençe bilen başlap köpilenji soňy baýleki dillere ýazyp gidýä ýa-da aglaba türkçe/orsça/iňlisçe ýazyp arasynda esasy ýerinde birlän ikilän türkmençe sözlem ýazyp näme diýjek bolýanyny düşündirip bilýä. Ýokardaky ýaly ýazgylary okamda meňem kelläm stop berýä. Türkçede bir söz, türkmençede düýbinden başga sözi aňladyp bilýä. Köp ýerde pikilenip durýan gezeklem bolýa, näme diýdikkä indi bu diýip. Menem köp ýerde bulaşýan, ýöne arassa ýazjak bolup jan edýän. Ýa türkmençe ýa-da türkçe. Şu ýerde türkçe bilýänleriň hersi mençeräk bardyr-a. Haýsy dilde ýazýanyny menden pes bilýän dildirler. Katmaky Gatmak, Olany Bolan diýeniň bilen ne türk ne türkmençe
gürlemeýändiklerini menden gowy bilýändirler. Birazajygam bolsa üns bermek gerek ýazýan zadyňa.
Durnany gözünden urmak bar türkmençe-de. Ýöne ýokardaky ýazylanlar türkmeniň hiç şiwesinde-de ýok. Wapşe türkmençede ýok sözlemler olarlaý.
gürlemeýändiklerini menden gowy bilýändirler. Birazajygam bolsa üns bermek gerek ýazýan zadyňa.
gatyp->garyp. bilişimçe->bilişime görä
Soňäm, şu gün yhlasly agaň bir temasyny okadym. Şo taýda ýazjakdym, bärini okap indi ýadyma düşýä. Şol ýerde-de bady bir-ki sany türkçe söz. Şo ýerde-de köp durdym, wäh bu nähili boldaý diýip. Şeýle çeper ýazylan, ýöne arasynda syzmalar eken. Aýý pikir edäýmäň how şunça gürläp özüňi oňarsana ilki diýip. Bulaşýan ýerim badyr. Sizem aýdyp bilersiňiz, şu ýerde aýnama hany diýip. Näme diýilýä, ben eleştiriye açik birisiýim
Kirk nähili boldaý o türkmen dilini ýitirmezlik üçin diýdiň ýokarda, mowzuk açanda araassa bolmasa dile zeper ýetýär teswir ýazanda ýetenokmy?🙂
gowy mowzuk mende bar şu problema, her ýazamda pikirlenmäge başladym eýýäm🙂
Lugata seredip üns beren bolsañz öñki türkmen dili bilen türk diliniñ gaty tawady yok.
Käbirleriniñ türklere bolan garaysy gowy däl. Dilini bilyänlere hem göwün yetmezcilik bilen seredilyär.
türk dilini türkmen dilinde garysdyryp gürläp bilerler yöne bu türkümsumak manysyna gelmeyär ahyry. Russumaklara näme diymeli? Rus dili bilen türkmen dilini garysdyryp gürleyänler, türk dilini garyp gürleyänlerden kän. Yalanmy?
hä birem, şu ýalnyş düşünje. Gazet-žurnal köpiräk okaň. Şu temany açanam ene dilini asmandan öwrenip düşen däldir ýere ýa bir ýaşuly ýa-da 18-nji asyrdan galma nusgalyk çaga däldir. Çagalar üçin Gunça žurnalda-da çeper ýazylan hekaýajyklara duşyp bolýa. Türkmen dili, Mugallymlar, Zaman (munda-da bar ýöne bulaşyk terjimeler)....hiç gazýedi, žurnaly äsgermezlikden gelmäň. Hersinde öwrenere zat kän. Käbir gazýetleri okaňda beýle sözem bamaý türkmençede diýdirýä. Krosword köpiräk çözüň.
berekella!
ilki bilen öz atlarymyzy Türkmençeleşdireli. teswirlerde dinge Türkmen dilinde at ulanmaly edilsin. ony hem yörite komissiya barlap, gelmişek atlary ulanyanlara duyduryş berip dursun. öraen yerlikli pikir. şuyerde yene-de bir zat: Türkmen adam atlarynyng hem uly bölegi ya Arap, ya Parsdyr. men öz maşgalam barada aydayyn. atamyng, eneming atlary yarym Pars, yarym Türkmen. doganlarymyng dinge birining ady arassa Türkmençe. mening we beyleki doganymyng ady hem Arapça. dilimizing işini görüpdirler. hamala Arap-Pars atlaryny ulansang has arassa musulman bolyan yaly. öz Türkmen atlarymyzy ulanmak gerek!!!
Turkmen dilini gowy bilmeyan diyip yazanlaryn barysy, menden gowy yazyan eken. turkmenche pikirlenyan. Ozuma shu mesela mohum garayan. hatda yanymda bashga millet(rus,ozbek, azerbeyjan. turkmen dilini chalak chulak gurlap bilyanler )biri bolsa shona turkmenche gurlay gayrat et diymane chekinemok shon dilini suw ichen yaly bilsemde.
bu dillering ikisi hem Oguz şiweleri. kökeni bir. köki bir. şonung üçin. naeme Rus dili bizing üçin imperial (ganymyzy emen we emmaege dowam edyaen) dil daelmi eysem. men-ae şu jemgyyetimizdaeki Rusmyrat we Rusjemallary görsem beter utanyan.
hem-de turkmenimizde yene bir zat bar. Mysal uchin men turkmen bolup ЖКК-а jan edeyin. Alo ЖКК-мы diyeningden yuzune telefony patladyp goyyalar. Eger tazeden alyp rus dilinde shakyrdadyp problemany aydyp bashlasam, onunde pyrlanyp bererler. Ozum kop shayat boldum shunun yaly zatlara.
Eger haysam bolsa bir dil Tm'ca howp salyan bolsa (beyle zadyn bardygna ynanamak) ol Turk dalde Ors dili bolaymasa. TM'nyn paytagtynda Turkmen diline derek Ors dilini we gapdalyndan hem Turk yada inlis dilinin haysam bolsa birjigni bilsen has amatly. TM DILINI BILMAN HEM Rus we Turk ya inlis dilini bilsen pesi 500$ bashlayan ish tapyp bolya, a eger ors dilini bilman Turkmen, Turk, Inlis dillerni bilenin biderek, (eger gapdalyndan basga hunarin bolmasa, bugalter, arhitektor yaly). Mugallym bolaymasan ansat ish tapdyrmaz
Maslahatynyz uchin minnetdar.
Yone turkmen gazet-zhurnallaryna hich hili islegim yok. Okamankan name yazyljagyny bilip bolya. Sho bir faktsyz, sansyz, argumentsyz, bosh we biderek sozlemler. Name uchin men has gyzykly zat tapyankam baryp shol gyzyksyz gazetlary okayyn? Men ene dilimi suw yaly bilemde-de dushunjam dar bolsa onyn name peydasy bar? Tersine, dili suwara bilman has kop gyzykly teoriyalary, gipotezalary, pikirleri okanymymy gowy goryan.
Dogry aýdýaň, ýöne birden beý diýsek, ekrandan çykybam urup giderler 🙂, ýuwaş-ýuwaşdan başlabersek, soň kommentleri hem arassa ýazalyň! diýip tema açarys-da 🙂
Türkçe garman geplejek bolmaly. bu möhüm. yöne, Türkler bilen Türkmenlering edebi mirasyna seredip görüng, hemmesi hem ortakdyr. onsong bu naedip Türksumak bolyar. galyberse-de Türkmen dilini baylaşdyrmak üçin köne Türkmen sözlerini (ulanyşdan galan we yerine Arap-Pars-Rus we ş.m. geçen sözler) taezeden dikltmek gerek. munung üçin bolsa Türk, Gazak, Gyrgyz dillerine seredip görmek gerek. şu dillering hemmesining hem köki bir. şol bir zatlary aydyas, şol bir sözleri ulanyas... dinge fonetikada tapawut bar. yagny seslering aydylşynda...
Turkmen dilini bilmeli, owrenmeli, arassa gurlemeli diyyas welin - shuny son gadyryny bilyan barmy? Men suwara bilenim bilen 1-2 manat gazanyp bilerinmi? Ana, Hytayda nahilidigini aydyp dura yokarda. Sholar yalymy bizde? Gazanch bolmajak bolsa, peydasy gelmejek bolsa name uchin men o dili owreneyin? Dine ene dilim bolansonmy? Ene dili diyip mena ach galmak islamok! Ene dili menin bagyshlasyn...!
Bar zat adamyn Men name ucin turkmen dilimi yatdan cykarmagy adaty zat hasaplamaly? diyip, oz-ozunden hasap sorap, beytmekligi bes etjek bolmagy bilen baglanysykly!
Internedin dine turkmen dilinde gep alyshylan birinji sahypasy tmolympiad'dyr! Olam 2006'dan bari sheyle boldy. Bashda yazan yazgylarymyzy gorup, mena hakyt utanyan! Nadip dilimizi sheyle kemsidip, depelap bilipdiris?! diyyan oz ozume! Son name boldy? Uyship Gayrat edip biri-birimizin yalnyshlarymyzy duzedelin, turkmen dilinde gurlejek bolup jan edelin, 1 soz yadymyza dushmese soralyn, goni bashga dilden alyp ulanmalyn... we sh.m. teklipler bilen, uyship, agzalar bolup, Hudaya shukur turkmen dilinde has govy gepleshmegimizi, yazmagymyzy gazandyk.
Oncha munchadan zat bolmaz diyman, oturyp, chynymyz bilen Turkmen dilinde gurleshelin! diysek, bashartmajak zat bolmaz! Yokarda Bibijan'yn society sozuni bilemok diyenini gorup, agzalar P.S. society = jemgyýet diýip yazsa, olam bilip galar, bizin ucinem gerek yerinde tazeden yada salmaly bolmaz!
kabir teswirdeshler yazypdyr arap yada pars sozleri barada, turkmen dilimizin icinde gaty kop arap pars sozleri bar. Olary ayryp bolmaz elbetde. Olar yslam dini bilen sozler yagny azyndan 10 asyrlyk sozler. Cyndanam turkmen dili nadip emele geldika? 🙂