Türkçäniň “ysy” gelýän "türkmen dili"
Türkçäniň “ysy” gelýän türkmen dili
Soňky döwürler türk dili Türkmenistanda has giňden
öwrenildi we ýaşlaryň köpüsi bu dili azda-kände bilýär. Okuwa zada gatnap öwrenmediklerem türk kanallaryny görüp öwrenýärler. Bu umuman erbet zat däl, yöne türk diliniň türkmen diline ýakynlygy sebäpli, käbir (ýa-da köp) türk dilindaki sözler ýa söz düzümleri göni alnyp, ýa-da türkmençä göni sözme-söz terjime edilip ulanylýar. Bu ýagdaý dilimizi baýlaşdyrýar diýip pikir edýänler hem ýok däldir, mumkin, belli bir derejede “baýlaşdyrsa-da”, dilimiz öz originallygyny ýitirer we türk dili tarapyndan assimilizasiýa edilmegine elter.
Ýagny diýjek bolýanym, terjime edilende, köp sözleri üýtgese-de, esasy zat şo original manysyny bermegi we ÇEPER terjime bolmagydyr.
Şu wagtjyk bolsa, aýdanlarym gury bolmaz ýaly, şeýle sözleri we sözlemleri tapmak üçin şu sahypamyzda “awa” çykdym. Eý, Hudaý, beýle “aw” bolçulygy, beýle “elpe-şelpelik” bolar öýtmändim. 5-6 sany mowzukdan öňümden çykanlary entek bular, soňabaka ýadadym, gaty köp eken. Belki şu wagt “aý näme samyrdap otyr-aý bi, nämboljak 2-3 sany sözi ulanamyzda” diýýänler bardyr. Ýöne, meň pikirimçe ýagdaý oýun-oýunjak däl eýýäm, şu wagt göze görünmese-de, ýene 20-30 ýyldan hazirki türkmen dilimizden nam-nyşan galmaz, originallygyny
ýitirer.
Bellik: Aşakda öz ýazan sözlemleriňize duşsaňyz,
gatyrganmazlygyňyzy haýyş edýän.
- “Owadan bolan soyguli dal, Soyguli bolan owadandyr"
- “Owadanlyk söýgülide däl, söýgüli bolmakdadyr.”
- hiçhili gutulma şansyňyz ýok.
- “halas bolmak mümkinçiligiňiz ýok.”
- "Bu zatlary etmek üçin dünýäde soňky güniň bolmagy şertmi?" (hökmanmy, zerurmy)
- ...şu bilen şu aralyga giryar diyip belli bir mekana sygdyryp bilmedim.
- Şu iki aralyga girýär diyip, belli bir meýdan kesgitläp bilmedim.
- diningi yaşamak
- diniň talaplaryny berjaý etmek.
- Milliyetçilik (beýle söz türkmen dilinde ýok, türkçedäki kontekste görä, “milletparazlyk”, “millilik” diýip terjime etseň bolar)
- medeniyeting bize ing yakyn yerde durandygyna düşüneris.
- Medeniýetiň biziň golaýjagymyzdadygyna göz ýetireris.
- eddil durnany gozunden urdyñ.(Tm dilinde beýle durnukly söz düzümi ýok)
- Aklyma näme gelen bolsa paylaşdym. (kelläme).
- medeniyet hakynda düşünjami aytdym. (“Düşünje” diýen söz tm dilinde bar, ýöne bärde “pikirimi” diýsek has göwnejäý boljak)
- Ya gulakdan duymamy?(Ýa myş-myşmy?)
- Gaty garyp bolan bir masgalada. (Örän garyp maşgalalaryň birinde.)
- sony bolmadyk dereleri bar. (bärde tm dilindäki “soňsuz” sözüni ulanmaklary hem mümkin, ýöne şonda-da “ys” aýrylanok, sebäbi tm dilinde “soňsuz derýä” diýlenok, “uç-gyraksyz”,“aňyrsyna-bärsine göz ýetmeýän” ýaly sözleri ulansak bolar.)
- gozyetimine cenli uzanan otluk meydanlary.(“gözýetime çenli giňäp gidýän..”)
- tanamaga çalyşalyň (“tanajak bolalyň” diýsek has göwnejaý)
- söweşler açmagyna garamazdan... (etmegine)
- shol video oynadylyp bilse. (wideo oýnadylmaýa, “at oýnadylýa”,
çaga oýnadylýa... - embed video gerekli... (gerek)
- turkmenistan yer alty baylyga bay. (ýer asty).
- bu zatlara son berilmesini isleyan.
- awtobusa munen bolmagymynahili islardim. (Awtobusa münen
bolsam, nähili gowy bordy.) - elyeterli bolsa kashga . Baryp gormeli hokman.(“elýeterli bolaýsa gowy bolardy”... “käşgä” türkmen dilinde hiçem türkçedäki manyny berenok, köplenç kinaýaly sözlemlerde ulanylýa, meselem, “ah, käşgä bir talantyň bolsa, orta çykyp aýdym aýdar ýaly”. Köçe diline terjime etsek “wobshe aýdym aýdyp bilenok” diýmek.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 130/130 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: teswirler.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 8 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 130
Ya yene bir sorag: Turkmen agan (a.k.a Captain Obvious) bar onaryan gadaganchylyk sistemasyny ulanyp, shu problema uchinem, turk-turkmen garyp gurleshmegi duybinden gadagan edip, jenayat kodeksyna taze madda girizip, shu ishi jenayat astynda gorasak problema chozulermika?
Soraga goşulýan. Belki-de temadan biraz çykýandyryn, ýöne ýurdumyzdaky käbir organizasiýalara baramda türkmençe bir zat sorasaň orsça jogap almakdan ýadadym. Näme üçin şu meselä üns berilmeýärkä? diýen soraga göwnejaý jogap tapyp bilemok...
Sho mesela nadip uns berip bolar? Nadip duzedip boljagy barada bir pikirlerin bar bolsa yazaysan?
Gowy tema,menem kawagt turkmen dilini ors dili bn garyp gurleyan wagtym bolyar,name ucin?dushundiryan,ors cagalar bagyna gatnadym,ors mekdepde okadym,su wagtam Rossiyada okayan,onson garyp gurlemeli bolyanda,bir yildan bari oz yalnyshymyn ustunden ishleyan,geljekde dine arassa oz mahriban ene dilimde gurlarin dp umyt etyan.🙂 gowy tema men yalylar ucin sapak bolaryaly🙂
Bibijan, yazan zatlaryna menem gaty gowy dushunyan. Ozumem edil sen yaly. Bar problema shol ilki bada sadikda, mekdepde. Name uchin ors sadika, ors mekdebe gitdik? Sebabi o yerde bilim has gowy. Oz turkmen mekdeplerimiz sholardan has gowy bolan bolsa turkmen mekdepde okardyk, problemada bolmazdy.
Hemme zat ansatjak.
Ana, Janajanam edil biz yaly eken. Problema bar, yok diyemzok, yone ol problemany duybinden chozmeli. Gadaganlyk bilen duzeljek problema dal bu...
blackrain dogry belediniz kabir edaralara baranda bar sonun yaly orsumaklar hakyky turkmen rusca gurlan bolyar bizde rusca azda kande bilyas yone tm dilinde geplemegi ozune abray bilya
ony muny bilemok.men ene dilim özbekçe yöne türkmençanide , galan dilleride öz yerinde yerlikli ulanmaga synanyşyan.yalnyşmayan adam yok, bolup durya.yöne şol yalnyşy gaytalamazlyk in möhüm mesele...
Ayhan, gidilipdir, tan edilipdir. Ony indi yzyna gaytaryp bolanok. Hava, shol dovurler, hat-da hazirem rus ya turk mekdepleri turkmen mekdebe garanda bilimi gowy beryar.
Shukur, gowy bilim alyp bildik. Indi ozumiz oz ustumizde ishlap, gurlamizde we yazanymyzda turkmenche bolmasy oz elimizde 🙂
Galan zatlaram duzetmek galyberse bizin elimizde...
mena kicikam ruslan arasynda yagny gonsulamynzyn kopsi rusdy sonra turk mekdebe ol yerdede turkler bilsiniz yaly, su wagt mena kade turkce garyp gurleyan, rusca yat bolup baryar, yone turkce gosup gurlemezlige owrensmeli oza🙂
Birinji sozlemi okap telpek goydymow, duran yerinde cozdida.shu yerde bir meselanin shu tarapyndan seretmegi maslahat beryan: name ucin beyleki dillerde kitaplar kop yone name ucindir biz sholardan mysal alyp turkmence kitaplarymyzy baylashdyrmayas? meselem bizin HARPLYKdaky okan sozlemlerimiz, suratlyja hekayalar bashga yurtlarda ite dokun. A biz bolsa dine HARPLYKda okayas. Son bolsa beyleki yashdaky hekayalar, romanlar, kitaplar bir topar duzetmeli zatlar.
juda ajayyp bir meselaeni gozgapsyngyz. Türk dili köken babatynda bizing dilimiz bilen gaty mengzeş bir dil. hatda, kaebir Türkologlar Türkmen, Türk, Azeri, Özbek, Gazak, Gyrgyz we ş.m. dilleri ayratyn bir dil hasaplamayarlar, olara bir umumy diling dialektleri hökmünde seredyaerler. Ene dilimizing özboluşlylygyny saklamagy hökman gerek. yöne, meni esasy oylandyryan zat Rus, Arap-Pars dillerinden geçen sözlering bizing dilimize uly zyyan beryaendigi. köp Arap-Pars dillerinden geçen sözlering ürkmençesi bar hem bolsa, biz olary ulanmandyrys. bu barada Alyşir Nowayynyng Muhakemetü-l Lugateyn atly eserini salgy beryaen. Özbek diline şeyle köp aralaşypdyr hatda şol dllerden geçen sözler. bu gidişi bilen yakynda Özbek dilining Türki diller toparyndan çykyp Parsy diller toparyna geçmeginden howatyr edilyaer.
Türk dili bilen Türkmen dilining gatnaşygynda gorkara beyle köp zat yokmuka diyyaerin. yöne, esasy dilimize howp salyan yer Rus dilidigini yatda saklamak gerek. Türkmenistan garaşsyzlygyny alanyna 20 yyl dolup baryar. henizlerem Rus dilining agalygy bizing ene dilimizing üstünde dowam edyaer. muny subut etmek hem hökman daelmikae diyyaen. Aşgabada aylanyp görsengiz gowy göz yetirip bolyar.
her naeme-de bolsa, bizing öz ene dilimize gowy geplaep bilmeyaenligimizing düyp-teykarynda Türkmen edebiyatynyng gözgyny yagdayynyng yatyandygyna gowy düşünmek gerek. yeterlik derejede kitaplaryng çap edilmeyaendigi, habar beriş serişdelerining tayyarlayan gepleşiklerining we yazgylarynyng dünyae ülngilerine gabat gelmeyaendigi, yaş yazyjy-şahyrlaryng öngüni açmak barada netijeli işler edilmeyaendigi we ş.m. bular uly göwrümli işler. yöne, songky yyllarda edilyaen tagallalar güyçlenip başlady. yöne, talaby ödaerden az. hany, dowamy has hem gowy bolar diyip umyt edyaerin.
dil-edebiyatyng, medeniyeting gowşanlygy sebaepli bizde özboluşly döredijilik hem gabygyny yaryp çykyp bilenok. Türkmen aydymçysumaklarynyng (aydym aydyanlaryng aglabasy ogrulyk edyaerler) zowladyan zatlary-ha dinglaer yly dael. dinglaeningde özüng utanyang. olar şony naedip utanman aydyp bilyaerlerkae?!!
aydara zat kaen. haezirlikçe şular... ing song aytjak zadym: BIZ GÖREŞMESEK ÖZÜMIZE GEREK ZATLAR ÜÇIN, DIL HEM DÜZELMEZ, BAŞGA-DA. BU-DA ILKI BILEN ÖZÜNGI DÜZETMEKDEN GEÇYAER.
Men-ä şu meseläniň çözgüdini dolulygyna bilýän diýsem ýalňyşaryn. Ýöne, men öňki SSSR'iň we Hytaýyň praktikalaryndan habarym bar. Hasam, Hytaýyňkydan. Olar näme edýär, sen döwlet dilinde arassa (bellenen derejede) gürlemegi başarmasaň seni işe, partiýa, jemgyýete kabul edenoklar. Kabul edensoňlaram diňe şol dilde geplemegi tabşyrýarlar. Ýagny, dükan bolsun, ýa-da başga bir edara bolsun, baryp, başga bir dialektde bir zat sorasaň, ol ýerde seniň öňüňden çykan standart dilde jogap berýär. Düşünmedik ýagdaýyňda ol şol dialektde ýa-da dilde (eger bilýän bolsa) ýuwaşjadan düşündirýär.
Meniň pikirimçe, eger-de şunuň ýaly ýollary gözlesek, bu mesele çözülmejek mesele dälmikä diýýän.
Aýda ýylda bir açylýan peýdaly mowzuk! Tañryýalkasyn maña gerek mowzuk, türkmençe terjimede gerek bolýar🙂
bir hem televizor, kino, multik ol-bul zatlar hemmesi birhili resmi dilde. howa yerinde gerek dilin agyrlygy. yone diyeli chagalar tv gorjek bolsa alternative yok ya aydym ya bashga , ondan son name ucin bashgalaryn kanallaryny gormesin. esasy wagtyny bashga kanallara seredip yashayanlar name ucin bashga dilde gurlasi gelmesin diyesim gelya.
Örän gowi mowzuguk acdiñz dogrimi aytsam men suwagt arrassa tm'ce bilyan diyip bilmen:-( gecen gezek biryerdn okapdim ünsimi cekdi 'baska dilleri bilmek gowi yöne öz ene diliñi doly we düzgün bilmeseñ ol bilyän dilleriñ beren bir artykmacligi bolmaz' diyyardi. Aslinda bu mowzuga teswir edip yazip boljak kän zat bar yöne tm'ce doly düsündirip yazip bilanim ücn peydasi bolmazmyka diyyan. Men bu mowzugu ilki bilen öz newsime okadip tm'cämi özgertmeli bolaymasam:-)
islendik dilde gürlarin. bu mesele dine meni gyzyklandyryar. halamadyk gürleşmesin!!!!!!!!!!!!!
teman yaman gowy haladym,emma agzalaryn kabirleri turkmen dilini osdureyli diyyarler welin oz atlary inlisce,rusca eger turkmen dilini osdurjek bolsak,1nji shu atlarymyzy uytgetmelimika diyan..men ozumem degishli shuna
Türkmen diymek türkmen dili diymekdir. Türkmen dili yok bolsa Türkmenistan yok bolar xD
name uchin turk dilinin gatnashygynda zyyan yok diyyarsin? a ruschada volsa zyyan bar? sheylemi? gaty gen galdym.