Mahmyt Gayyby (hekaya)

Gadym zamanda ýygy – ýygydan Aý, Gün tutulanmyş. Emir munuň sebäbine düşünmän, öz wezir – wekillerini ýanyna çagyryp, Aýyň, Günüň tutulmagynyň sebäbini sorapdyr. Wezir – wekilleri muňa jogap berip bilmän: “Tagsyr, biz Aý, Günüň tutulmagynyň sebäbini bilmeýäris, muny, ähtimal ulamalar ýagşy biler” diýipdirler. Soňra emir şahyrlary, mollalary, kazylary, ahunlary çagyryp, olara hem şol soragy beripdir. Şahyrlardan, bagşy – sazandarlardan içi ýangynly kethudalar: “Eý, tagsyr, şu eýýamda bir topar şahyr, bagşy, sazanda diýseň köpelipdir. Olar agyzlaryna gelenlerini ýaňraýarlar, allatagala olara gahar edip, Aý – güni tutýar” diýip, jogap berýärler. Emir gahar – gazaba münüp, ähli şahyrlary, bagşylary, sazandalary gyrmagy ýüregine düwýär. Ol: “Biziň toý – tomaşamyz boljak, nirede eli hünärli adam bolsa ýygnamaly” diýip, jar çekdirýär.
Emiriň toýy barmyş diýen habara iki ýüze golaý şahyr, bagşy, sazanda, göýende ýygnanypdyr. Gelenleriň hemmesine emiriň myhmanhanalaryndan orun beripdirler. Toý – tomaşanyň dabarasynyň ýokdugyny gören bagşylar, şahyrlar: “Emir bizi näme üçin ýygnadyka? Ýa ol biziň ählimizi öldürmäge çagyraýdymyka?” diýip, öz ýanlaryndan uly pikire gidipdirler. Olar her hili pikirler edip, şol günüň agşamyny gorky bilen geçiripdirler.
Ertesi emir olaryň hemmesini görnüş meýdanyna çagyryp: “Siz agzyňyza gelenini samrap, günä edýärsiňiz, hudaý size gahar – gazabyny bildirmek üçin Aý, Güni tutýarmyş. Eger kimde – kim şu günden beýläk toý – tomaşada, märekede saz – söhbet etse, yşky şygyrlar okasa, başy ölümli, maly talaňly bolmalydyr, emlägi bolsa patyşalyk hasaplanmalydyr” diýip, buýruk edýär. Emiriň gazabyny eşiden bagşy – sazandalar gorkularyndan ýaňa sazanaklaşyp durýarlar. Olaryň arasynda söze çeper, açyk ýüzli, hoşniýetli molla Gaýyp atly bir garyp bardy. (X\/III asyr türkmen edebiýatynyň görnükli saz ussady Mahmyt Gaýyby). Ol emiriň gazabyndan gorkman, orta çykýar – da, saz – söhbetiň gadym wagtdan bäri dowam edip gelýänligini beýan edýän, özüniň “Gelende bardyr” atly goşgysyny okapdyr. Ol goşgy:

Saz bilen söhbeti ýaman diýmäňler,
Adam, Howa dünýä inende bardyr.
Habyl bilen Kabyl ene goýnunda,
Olar hem dünýäge gelende bardyr.

-diýen setirler bilen başlanyp:

Adamy kowdular behişt öýünden,
Her kim tapar öz pälinden, hüýünden,
Özüň sakla aby – haýhat suwundan,
Nuhuň keştesine münenede bardyr.

Muhammet pygamber din ýolun açdy,
Bilal azan aýtdy, kapyrlar gaçdy,
Ebubekir, Omar, Osman ýetişdi,
Aly zülpükaryn çalanda bardyr.

Mollalar jem molup, tapmady delil,
Men saňa sygyndym, ýa repbim, jelil,
Ysmaýyl pygamber, Ybraýym Halyl,
Mekge, Medinäni salanda bardyr.

Mollalar jem bolup, gitdiler hemme,
Adalat diýgeniň manysy näme?
Şeýle adalatly soltan Jümjüme
Dünýäniň lezzetin görende bardyr.
Adam ogly her haýsysy bir işde,
Ýer ýüzünde tutmak üçin serişde
Harut – marut atly iki perişde
Babyl guýusyna düşende bardyr.

Söhbet üçin Musa asmanda galdy,
Isgender Zülkarneýin dünýäni aldy,
Musanyň hasasy aždarda boldy,
Nesiminiň postun soýanda bardyr.

Hezreti Dawudyň kyrk ogly boldy,
Men-menlik eýledi,kyrkysam öldi,
Kyrk ogluň ýerine bir ogul geldi
Dawudyň kyrk ogly ölende bardyr.

Daglaryň başyndan gitmez dumany,
Bir gün bolar ýaradanyň permany,
Mäti gelip alar ýagty dünýäni,
Dawudyň kyrk ogly ölende bardyr.

Molla Gaýyp aýdar hyzyrdyr pirim,
Pirim Şahymerdan – Aly destgirim,
Soltansöýün mürze, Myraly şirim,
Dünýäniň toýuny tutanda bardyr.

- diýen bent bilen gutarýar.

Bu goşgyny diňlän emir ulamalara ýüzlenip: “Ol şahyryň aýdýany dogrymy?” – diýip soraýar. Ruhanylar,näalaç: “Hawa, saz – söhbet gadym wagtlarda hem bolanmyş” – diýip jogap berýärler. Onda emir: “Biziň öňki öten adamlardan näme artykmaçlygymyz bar, goý, ol ýene – de dowam etsin” – diýýär – de, Gaýyba ýüzlenip: “Men şu ýere ýygnanan adamlaryň baryny gyrjakdym, sen meni uly günäden sakladyň. Şonuň üçin menden näme hajatyň bolsa, dile!” – diýýär. Gaýyby: “Adamyň göwnüniň islän zadyny bitirmek kyndyr,siz ony bitirip bilmersiňiz” – diýýär. Emir ýene – de: “ Sen göwnüň islän zadyny aýt, men ony hökman taparyn” – diýip, şahyra ýüzlenipdir. Şonda Gaýyby arzuw – isleglerini beýan edip, “Istär köňül” atly goşgusyny aýdypdyr. Emir şahyryň sözlerini diňläp, onda aýdylýan zatlaryň hötdesinden gelip bilmejekdigini aýdýar. Emir şahyryň dana sözlerine, onuň akyl – paýhasyna haýran galypdyr. Şondan soň ol ýygnanan adamlaryň hersine bir don, Gaýyba bolsa zerli halat ýapyp, olaryň hemmesini ölümden halas edipdir.