Paradigmalaryň netijesi

Bu mowzugy köpden bäri ýazjak bolup ýördüm. Asyl Paradigmalar temasyny, şu ýazgydaky meseleler üçin başlapdym.

Ilki bilen öňräk pikirler bölüminde bolup geçen bir hadysa ylham bolupdy. Saýtyň adminleri, ýene bir sagatdan... diýp pikir ýazypdy. Käbir agzalar muny ýalňyş düşinip saýt ýapylýarmyka? diýp soradylar... şondan ala-goh başlady, hoşlaşyklar, soňky sözlerini ýazýanlar. Aslynda weli, beýle bir zat ýokdy. Sebäp bolsa, ýekeje bir adamyň, saýt ýapylýarmy? diýen soragy adamlaryň pikirlerini gönükdirenine şaýat bolupdyk.

Ikinji bir hadysa bolsa, bir gyz agzanyň häsiýeti baradaky jedeller, temalar, pikirler. Bu agza bilen käbir agzy hapa agzalar gürleşende bu gyz hem sögünýärdi. Emma dogry gürleşenler bilen sögünçli gürleşenokdy. Reaksiýa berýärdi. Dogry, adamyň asyl häsiýeti şeýle reaksiýalar bilen orta çykýar. Ýöne, her adamdan birhili jogap gelmejegi tebigy dälmi eýsem. Meni oýlandyran ýeri şudy, eger hemme adam şol agza bilen sögünçsiz arassa gürleşse diýmek bu agza hem hemme bilen dogry aragatnaşyk etjek ekeni. Belki öz içinde, şahsy durmuşynda duş gelen käbir wakalar sebäpli, başgalara garşy ynam azalandyr. Belki, şonuň üçin özüni goramak niýeti bilen, aslynda ejizlik duýýandygy, ýekelik duýýandygy sebäpli, hemmeler oňa garşy gelýän ýaly bir halat duýýandyr. Şonuň üçinem agyr rekasiýa görkezýändir. Eger adamlar ynamdarlyk oýandyryp biljek häsiýetde bolsady beýle bolman bilerdi. Ýagny adamlaryň sözleri, özlerini alyp baryşlary, adamlary gönükdirýändigine şaýat bolduk.

Üçinji bir waka, arada dini temalarda jedeller köpelipdi, käbir agzalar başga agzalary, saýtda bir konspirasiýa teoriýasy bar ýaly, her hili gelşiksiz sözler, adlar bilen sypatlandyrdylar. Din barada az bolsada köprak maglumata eýe, dini düşinjeleri bilen hormat görýän, dini kimlikleri bilen tanalýan agzalaryň, bu jedelde, uslup hatasy üçin başgalaryny gaty gelşiksiz sözler bilen kemsitmekleri, başgalaryny, din baradaky pikirlerini we dini kimlik bilen öňe çykýan agzalar baradaky pikirlerini gönükdirendigine şaýat bolduk.

Bu 3 hadysanyň ortak bir nokady bar. Jedelleri başladýanlar, ala-gohlary tuzyrýanlar, pitneleri oýandyrýanlar, aslynda lar däl. Köplenç bir ýada iki adam bilen başlap bilýändigine şaýat bolduk. Bir adamyň hereketi jemgyýeti ýada topary gönükdirip bilýär. Toparyň mundan hiç habary bolman galar. Birje söz, birje hereket, birje şarpyk uryşlary netije berip biler. Ynanmaýaňyzmy? Birinji we Ikinji Jahan uryşlary ýekeje bir adamyň öldürilmegi bilen başlanyny ýatladaýyn. Arap Bahary diýlen, ençeme ýurtlardaky hadysalaryň, Müsürde, bazarda polisiýa işkäriniň bir oglana degmegi bilen başlanyny hem ýatladaýyn.

Gör bu jemgyýet, adamlara hapa sözler bilen degip, hapa gürleýän oglanlary we gyzlary çykarýar. Gör bu jemgyýet, adamlaryň ýalňyş hereketleri bilen näçe jenaýatçylary çykarandyr. Gör bu jemgyýet, birje adamyň sözüne seredip näçe aklary gara edip asyp ýere gömendir, garalary ak edip hormat bilen öýüne suratyny asandyr. Gör bu jemgyýet, bu adamlar, jemgyýetiň esasy bolan adam, ýekeje adam, başga adamy, başgalaryny, jemgyýeti zyýana eltendir. Bu jemgyýet, näçe Sokratlary näçe Mansur Hallaçlary terbiýeländir we şol bir jemgyýet bu adamlara ölüm permany berendir.

Mediýa, günimizde paradigmalary şekillendirýär. Musulmanlary terrorist, gyzlary her bir zatda reklamalarynda ulanyp keýpu sapanyň materialy edip görkezmek. Gündogar we günbatar medeniýetlerini, milletleri bir-birine duşman edip görkezmek. Adamyň özüni doglanda günäker bolup doglan ýaly edip görkezmek we barybyr jähenneme gidersiň diýp umytlaryny ýykmak. Halk, çalt ýatdan çykarýar, halk köp pikir edip duranok. Halk diňe bir näçe täsirli söz bilen hereket etýär. Halk, köplenç nadandyr. Bu, adamyň sosiýal zehni, ýada sosiýal häsiýeti şeýle bolandygy üçin şeýle. Bir adam bir topary ýalňyş pikirlere we netijelere eltip bilýär. Adam gowy bolsa, jemgyýet gowudyr. Ýurt parahatdyr. Dünýä jennetiň kölegesi ýalakdyr. "Nähili bolsaňyz şeýle dolandyrylarsyňyz."

Pygamberimiz (s.a.w.) we sahabalary, hiç haçan konspirasiýa teoriýalary bilen meşgul bolmadylar. Munapyklary tanasalarda, olara garşy ýekejede bir kemsidiji söz aýdylanyny taryh ýazanok. Onda biziň, tanamaýan adamlarymyza bilmeýän adamlarymyza, munapyklara hem aýdylmadyk sözleri aýtmagymyz, haýsy adalatyň haýsy düşinjäniň netijesi?

Gel indi, şunça sözden soň, tanamaýan adamlaryňa hapa söz aýt, ("ähli musulmanlar dogandyr" hadysyny bilibem) gyz ýada oglan doganyňyň göwnüne deg, bir şarpyk ur. Ýöne soňunda bu edenleriň üçin, Biriniň göwnüne degip, hapa söz aýtdyranymyz üçin, dinimizi dogry mysal bolup tanadyp bilmedigimiz üçin, Uly Kazyýetde, Iň Adalatly Kazyýetde jogap bermäne de taýyn bol! Bilmedim, eşitmedim, habarym ýokdu diýerismi? Onda habarymyz bolsun!