3-nji bölüm: Ömür kitaby. Ýazyjy Nargylyç Hojageldiýewiň Ata Gowşudowyň 'Perman' romanyna sözsoňy ýazgysy. (Gysgaça, Perman romanynyň ykbaly barada)

Ata Gowşudowyň «Perman» romanynyň ýörite bellenilmeli taraplarynyň biri onuň tutuş ruhunyň ateistik pikire ýugrulmagydyr. (Red. belligi: Roman SSSR döwründe ýazylansoň, bu ýerde ýazyjynyň günäsi ýok hasaplaýaryn). Ýene bir gezek nygtaýarys — ateistik pikir romanda öz-özlüginde öňe sürülmän, onuň tutuş ruhuna siňip gidýär. Ýazyjy ateistik ideýany öz-özlüginde öňe sürmegi maksat edinmeýär. Romanda dini ýalana çykarýan umumy pikir ýöretmelerem ýok, dine garşy şygarlaram ýok. Ol dini düşünjeleri paş etmegi, ýalana çykarmagy hem maksat edinenok. Romanda din hadymlarynyň üstünden aç-açan gülünýän ýa-da adamlaryň dini ygtykaty üçin kemsidilýän ýeri hem ýok. Bir söz bilen aýdanyňda, «Permandaky» ateizm biziň şu günki gönümel ateistik propagandamyz däl, ýöne ondan has ynandyryjy, has täsirli, has düýpden gaýdýar. (Red. belligi: Şol gara günleriň (hudaýsyzlyk döwrüniň) geçdigi bolawersin, hernä!).

Türkmen halk döredijiliginiň baş eseri bolan «Görogly» eposyndan Jygaly begi ýatlalyň. Ol erenleriň ýanyndan gelen Görogly, olardan sussy basylyp, sopuçylyk diläp alandyr öýdüp, ähli umydy puja çykan dek gazaba munýär. Oňa sopy ogul gerek däl, Watanyň, halkyň azatlygy üçin gylyç göterjek merdana ogul gerek. Bu ýerde Jygaly begiň obrazy türkmen halkynyň ahlak ynanjyny, watançylyk ynanjyny wasp edýär. Türkmen halky üçin hemme wagt Watançylyk duýgusynyň ahlak päkliginiň ilkinji, dini ygtykatyň bolsa ikinji bolandygyny tassyklaýar. Gürrüň Watanyň, halkyň ykbaly hakda, ynsap, ahlak päkligi hakda gidende türkmeniň dini hasaba alyp durmandygyny tassyklaýar.

Ata Gowşudow hem «Perman» romanynda halk häsiýetini iň belent derejede açyp görkezmek üçin, öz gahrymanlaryny şol döwrüň ähli hukuk, ahlak kanunlaryny öz içine alýan din bilen gapma-garşy goýýar. Ýok, bu ýazyjynyň toslap tapýan, bilgeşleýin edýän zady däl. Ol durmuşda, hakykat ýüzünde ýüze çykan şeýle aýgytly pursatlara ýüzlenýär. Şeýle bir pursatlar ýüze çykýar — Watanyň, halkyň bähbidi bilen diniň her haýsy tereziniň bir tarapyna münýär. Ýa dine sarpa goýmaly, ýa-da Watanyň, halkyň bähbidine, hakykata sarpa goýmaly. Dine sarpa goýmaklyk Watanyň, halkyň bähbidiniň goldan berilmegini aňladýar. Ana şonda Ata Gowşudowyň gahrymanlary ikirjiňlenmän, dini ret edýärler, Watanyň, halkyň bähbidini öňe tutýarlar.

Öwezmyrat batyr Dykma serdaryň patyşanyň beýikleri bilen aragatnaşyk saklaýandygyny bilýär. Dykma serdar ogly bilen patyşanyň beýikleriniň ýanyndan gelýärkä atlylary bilen ol ikisiniň yzyndan kowýar, Olar ýetdirmän gala özlerini atýarlar. Öwezmyrat batyryň atlylary olaryň kimdigini bilenok, Muny diňe Öwezmyrat batyr bilýär. Ol patyşa goşunlary tarapdan gelýän iki atlynyň Dykma serdar bilen ogludygyna-da, olaryň patyşanyň beýikleri bilen dilleşip gelýändiklerine-de, patyşanyň beýiklerine sowgat-serpaý eltip, özleriniňem sowgat-serpaýly gelýändiklerine-de, Dykma serdaryň ilki öz öýüne barman, Seýitmyrat begiň ýanyna barjakdygyna-da sähelçejigem şübhelenmeýär. «Men ol adamy tanaýan. Onuň şu wagt nirede oturandygynam bilýän. Ol adamyň getiren sowgatlary bilen üstüni basmak boljak welin... Ýöne bir zady bar. Ana, şol meni ýaýdandyrýar. Niçikmi, iş jygba-jyga gelen ýerinde, Garry batyr başlyklaýyn araňyzdan bolgusyz töwallaçylar tapylýar-da, meni öz ugruma goýmaýar. Şu sapar şol gylygyňyzy taşlap, ýeke meniň aýdanymy etseňiz gitjek. Bolmasa, şu ýerden yzyma dolanjak» diýýär.

Ýigitleri «Seniň diýeniňi hökman ederis» diýip söz berensoňlar Seýitmyrat begiň tümünde oturan Dykma serdaryň üstüne barýar. Onuň daş çykmagyny talap edýär. Daşary çykaýsa, kellesiniň egninden aýryljakdygyna gözi ýetip duran Dykma serdar daş çykyp bilmeýär. Öwezmyrat batyr Kany batyra üç-dört sany bolup, tüme girmegi hem Dykma serdary daşary çykarmagy buýurýar. Şol wagt hem Seýitmyrat beg Dykma serdaryň aklygyna Gurhandan ant içip, Gurhany orta goýýar. Ara Gurhan düşensoň, Kany batyr dagy ýaýdanýar. Muňa jany ýanan Öwezmyrat batyr:

«— Gurhan däl, eger Muhammediň özi gelip ara düşse-de, daňyň! Näme ol kitap turup, siziň ýakaňyzdan tutar öýdýäňizmi? Tiz daňyň! Gurhan bolsa bolubersin! Kim oňa bu ara sokul diýýär?! Durman, daňyň!» — diýip gygyrýar.

Öwezmyrat batyr Kany batyryň Gurhandan gorkusyna saklanandygyna-da şübhelenýär. Ozalam onuň Dykma serdar dagy bilen arasy bardyr öýdüp müňkür bolup ýören Öwezmyrat batyr kowgy bolup gelýärkäler Kany batyryň atynyň gurrugyň üstünden gelip büdremeginem, onuň Gurhany basgylap geçip bilmezliginem dönükliginiň netijesi hasaplaýar. Dostunyň göwnüne mazaly degip, ony baş alyp gitmäge mejbur edýär. Ol hatda Stepanyň «Batyr, sen Kany batyra müňkürlik edip, birden nähak iş edäýmegin» diýen tabşyrygyny hem unudýar.

Öwezmyrat batyryň Kany batyra bolan müňkürliginiň hut şu pursatda iň ahyrky derejä ýetmegine aýratyn üns bermegimiz gerek. Seýitmyrat beg, Garry batyr, Kany batyr dagynyň bolşundan hasap tutsak, başga ýerde Kany batyra näçe şübhelense-de, Öwezmyrat batyr oňa şu ýerde şübhelenmeli däl. Sebäbi mukaddes Gurhan orta düşýär. Ýöne, tersine, Öwezmyrat batyryň müňkürligi şu ýerde gutarnykly ynanja öwrülýär. Sebäbi Öwezmyrat batyr «Men dine, Gurhana ynanamok» diýip, döşüne kakyp ýörmese-de, dini, Gurhany äsgermezçilik etmese-de, oňa ýüreginden ynanybam baranok. Ol «şerigaty bir adamçy düýeleri gorkuzmak üçin çöwre ýapynylýan don» hasaplaýar. Şonuň üçinem Gurhana duwlanyp, ondan gorkup, Watanyň, halkyň bähbidine hyýanat etmeklik Öwezmyrat batyr üçin dönüklik bolup görünýär.

Romandaky ikinji bir pursat has-da güýçli täsir galdyrýar. Gökdepe betbagtçylygynda han-begleriň, din hadymlarynyň uly rol oýnandygy, olaryň halky urşa öjükdirendikleri, şeýdibem halky gyrgyna berendikleri taryh tarapyndan ykrar edilen hakykat. Munuň şeýledigine türkmen halkynyň Gara batyr, Öwezmyrat batyr ýaly tüýs watansöýer ogullary şol wagt hem düşünipdirler. Din hadymlaryna ýüzlenip, «halky gyrgyna berersiňiz, söweş meýdanynda egninden aýrylyp, sellesi çözlenip ýatan kelle göremok» diýen adamlar bolupdyr. Edil şonuň ýaly bir pursata biz «Perman» romanynda hem gabat gelýäris.

Galanyň üstüne abanan howpuň has güýçlenen wagty iň uly işanyň metjitde, howpsuz ýerde sellesini tegeläp, adamlary daşyna üýşürip oturanyny gören Gara batyryň jany ýanýar. Ol işana ýüzlenip:

— «Aý, işan aga, adam ajaly ýetse ölermi ýa-da ýetmese-de ölermi?» — diýip soraýar. Işan oňa:

— «Adam ajaly ýetse öler» — diýip, kesgitli jogap berýär. Şonda Gara batyr oňa şeýle diýýär:

— «Janpenada bukup oturan adamyň ajaly ýetmez, işan aga. Hany göreli, biziň ajalymyz ýetmäbilse ýetmesin».

Şundan soň ol tä ölýänçä söweşýär. Özüniň ýekeje hakykaty — Watan üçin janyňy hem gaýgyrmaly däldigini ykrar edýändigini gany bilen subut edýär.

Öň belleýşimiz ýaly, bu epizodlaryň ikisi hem ýazyjynyň çeper fantaziýasynyň önümi däl. Rowaýata öwrülip, halkyň dilinden düşmän gelen hakykatyň beýany. Ýazyjynyň şol wakalara gatnaşan adamlaryň hut öz agzyndan eşiden zady.

Ýazyjy «Perman» romanynda diniň sosial-synpy mazmunyny açyp görkezýär, ony sütemkär synplaryň zähmetkeş halk köpçüligini ezmek üçin peýdalanýan guraly hökmünde suratlandyrýar. Ýazyjy kiçijik bir detalyň üsti bilen şerigatyň ekspluatator synplaryň sada adamlary aldamak üçin ulanýan perdesidigini, agyr sütem zerarly güzeranyny aýlap bilmän ýören zähmetkeş adamlaryň hatda şerigat bilen meşgullanmaga wagtynyňam ýokdugyny iňňän täsirlilik bilen görkezýär. Arslan baýyň gelni bilen gyzynyň elleri kündükli tutly ýabyň boýunda täret gylyp ýören wagtyny, Gülsoltan bilen Sadabyň bolsa şol ýabyň boýunda baýyň kirini ýuwup oturan wagtyny ýatlalyň. Eýsem şonda Sadabyň ««Garynja gara günde, gurbaga saz bilen söhbetde» diýipdirler. Hawa-da, etdehyýatyny öwrenjekmi sen ýa-da kişiniň tükeniksiz kirini ýuwjakmy, agyr halysyny dokajakmy, haýsyna ýetişjek?» diýen sözlerini ýazyjynyň onuň agzyna salyp beren sözleri hasap etmek bolarmy?

Ýa-da başga bir detal. Öwezmyrat batyr Permany aty bilen ýola taýýarlaýarka, Perman babasyna «Meniň barmaly ýerlerime bir molla hat ýazdyraýsak näderkä» diýende, Öwezmyrat batyr oňa: «Asyl men molla halkyny ýaman ýigrenýän özüm... Näme bulam-bujarlyk çyksa, şolardan çykýar. Olaryň hatam başyny iýsin, petegem» diýip, çürt-kesik jogap berýär. Sebäbi Öwezmyrat batyr din hadymlarynyň pyssy-pujurlyklaryny her ädimde görüp durýar. Halk arasynda dini, şerigatyň kanunlaryny jan-dilden wagyz etselerem, olary ilki bilen barly synplaryň, din hadymlarynyň özleri bozýarlar. Şerigat, Gurhan ekspluatator synplar üçin, din hadymlary üçin, ýazyjynyň romanyň bir bölümini atlandyryşy ýaly, halkyň gözüni baglamak üçin ulanylýan perde. Dykma serdaryň patyşa ofiserleriniň ýanyndan gelendigini bilip dursa-da, Seýitmyrat beg onuň akdygy hakda Gurhandan ant içip, Gurhany orta goýmaga çekinip duranok. Gurhandan ant içip, Öwezmyrat batyr dagynyň dil düwşügine goşulan Hal molla hem olary satmak üçin ýaýdanyp duranok. Muhammetmyrat ahun bolsa Öwezmyrat batyryň gyzy Gülsoltanyň bagtynyň ýatmagyna sebäp bolýar.

Ata Gowşudowyň «Perman» romany halkyň durmuşyny her taraplaýyn açyp görkezýär. Onda birnäçe romana ýeterlik baý material bar. Onda Öwezmyrat batyr, Kany batyr, Garry batyr, Gara batyr, Gutlymyrat, Nepes, Ilmyrat, Stepan ýaly özboluşly obraz1aryň giden bir galereýasy döredilipdir. Olaryň her biriniň ykbaly dolulygy bilen suratlandyrylýar. Özem romanda adam ykbalynyň dolulygy onuň terjimehalynyň dolulygynda däl-de, häsiýetiniň dolulygynda, bütewiliginde ýüze çykýar. Käte kiçijik bir epizod ýa-da gahrymanyň ýekeje hereketi ony edil daşdan ýonulyp ýasalan heýkel ýaly bütewi obraz derejesine ýetirýär oturyberýär.

Mysal üçin, Gara batyr romanda köplenç fon hökmünde görkezilýär. Onuň terjimehalam gürrüň berlenok, söweş edermenlikleri barada hem Öwezmyrat batyryňky ýaly jikme-jik aýdylanok. Ýöne onuň akylly serdardygy, Öwezmyrat batyryňam şonuň agzyna seredýändigi aňlanylýar. Ol romanda diňe iki ýerde sähel wagt öň hatara çykýar. Birinji gezek ol Öwezmyrat batyr bilen Dykma serdaryň arasynda bolan çaknyşygy, Öwezmyrat batyryň nökerlerinden öýkeläp, olara serdarlyk etmekden ýüz dönderendigini eşidip gelýär. Ol ýagdaýy şeýle parahatlylyk bilen düzedýär welin, onuň, dogrudanam, halky yzyna düşürip bilýän adamdygyna ynanýarsyň. Ol gysgajyk manyly gürrüňinde ýagdaýy doly düşündirýär. «Hany göreli, biziň ajalymyz ýetmäbilse ýetmesin» diýip, iň soňky demine çenli söweşmegi ýüregine düwüp, ýagynyň üstüne depende bolsa, ol ýatdan çykmajak janly obraza öwrülýär.

Ýazyjy gahrymanlarynyň gylyk-häsiýetini doly göz öňüne getirmäge mümkinçilik berýän wakalary, pursatlary, detallary saýlap alýar. Romanda biri-biri bilen meňzeş, biri-birini gaýtalaýan obraz ýok. Olary biri-biri bilen garjaşdyrmak mümkin däl. Özem romandaky obrazlaryň her biri şol döwürdäki türkmen jemgyýetiniň sosial-synpy aýratynlyklaryny alamatlandyrýar.

Şeýle ýönekeýje bir detala üns bereliň. Ýazyjy Ussamyrat demirçiniň bagyny bejerişini şüwlümli ýumora eýläp gürrüň berýär. Onuň bir düýp üzümi kesmek üçin bütin gününi sarp edip ýörşi obrazy belli-külli indiwiduallaşdyrýar. Onuň indiwidual keşbi aýdyňlyk bilen göz öňüne gelýär. Ýöne gep diňe munda däl. Demirçiniň bolşy diňe onuň öz obrazyny däl, türkmen daýhanynyň şol wagtky güzeranyny hem aýdyň göz öňüne getirmäge mümkinçilik berýär.

Eger demirçiniň aňyrsyna-bärsine göz ýetmän duran bagy bar bolsady, ol tutuş bir günüňi ýeke düýp üzüm kesmäge sarp edip bilmezdi. Günuzyň bilini ýazman işlende-de, üzümini kesmäge ýetişse razy bolardy. Ýazyjy bu ýerde ussanyň öz obrazyny mylaýym ýumor blen suratlandyrsa, onuň bagynyň üsti bilen şol wagtky türkmen daýhanynyň çydamsyz ýagdaýyny ýangynly kinaýa bilen suratlandyrýar. Gepiň gysgasy, demirçiniň on-on iki düýp üzümden, bäş-üç düýp beýleki agaçlardan ybarat bolan bagy hem onuň öz obrazyndan beter ýatda galmasa, pes ýatda galanok. Şol bagam obada Ussamyradyň bagy diýip at alan ýeke-täk bag bolmaly. Ana, şol bag obada ýer-suw sanaşygy bolanda iň naýbaşy ýer hasaplanyp, bijebaşy edilýär. Şol bagy elinden gider öýdüp, demirçi gündiz ynjalykdan gaçýar, gije ukudan galýar. Bije atylýan wagty tolgunmakdan ýaňa bir taý murtuny ýolup gutarýar. Bu ýagdaý bolsa demirçiniň obrazyny onuň şahsy portreti bolmakdan şol wagtky türkmen obasynyň sosial kartinasyna öwürýär.

Ýa-da Jumagülüň öz adaglysyny synlaýan wagtyndaky psihologiki portretini ýatlalyň. Eýsem şoňa diňe Jumagülüň portreti hökmünde garap bolarmy? Biz bu ýerde diňe Jumagülüň keşbini aýdyň göz öňüne getirmek bilen, onuň ruhy dunýäsine çuňňur aralaşmak bilen çäklenmeýäris. Biz şol döwrüň söýgi, nika baradaky ahlak ýörelgeleriniň aýdyň kartinasyny hem görýäris.

Biz «Perman» romanynyň diňe käbir häsiýetli aýratynlyklary barada umumy bellikler etdik. Romany her taraplaýyn öwrenmek, ondaky obrazlar sistemasyna çuňňur analiz bermek edebiýaty öwreniş ylmymyzyň, edebi tankydymyzyň geljekki işi bolup durýar. Durmuş faktyna, obrazlar dünýäsine biçak baý bu roman dürli aspektlerden çynlakaý gürrüň etmek üçin baý material berýär.

• • *
    
    Ajaýyp adamlaryň ömri, işi ölmez-ýitmezligiň simwolyna öwrülýär eken. Ata Gowşudowyň ömri, döredijilik ykbaly hem şunuň aýdyň subutnamasy bolup durýar.
    
    «Görogly» eposy türkmen edebiýatynyň ölmez-ýitmez eseri. Ol eser halkyň umyt-arzuwlarynyň, azatlyga bolan ymtylyşynyň ölmez-ýitmezligini, bakylygyny teswirleýär. Öz halkynyň arka daýanjy bolan, mähriban topragyny daşary ýurtly basybalyjylardan gorap saklan Görogly beg görden çykýar, öz halkynyň bagtyna täzeden direlýär.
    
    Ýöne şeýle belent ideýany öňe sürýän, türkmen halkynyň milli guwanjy bolan «Görogly» eposy hem biziň sowet döwrümizde sözüň hakyky manysynda täzeden dirildi. Türkmen dilinde ilkinji gezek aýratyn kitap edilip çykaryldy. Ony täzeden dirildip, öz halkyna gaýtaryp berenem türkmen halkynyň ajaýyp ogly Ata Gowşudowdy. Ata Gowşudowyň şol neşiri «Görogly» eposynyň dünýä ýüzündäki iň gowy neşiri diýlip ykrar edildi.

Ajaýyp adamlaryň ömri, işi ölmez-ýitmezligiň simwolyna öwrülýär eken. Ata Gowşudowyň ömri, döredijilik ykbaly hem şunuň aýdyň subutnamasy bolup durýar.

«Görogly» eposy türkmen edebiýatynyň ölmez-ýitmez eseri. Ol eser halkyň umyt-arzuwlarynyň, azatlyga bolan ymtylyşynyň ölmez-ýitmezligini, bakylygyny teswirleýär. Öz halkynyň arka daýanjy bolan, mähriban topragyny daşary ýurtly basybalyjylardan gorap saklan Görogly beg görden çykýar, öz halkynyň bagtyna täzeden direlýär.

Ýöne şeýle belent ideýany öňe sürýän, türkmen halkynyň milli guwanjy bolan «Görogly» eposy hem biziň sowet döwrümizde sözüň hakyky manysynda täzeden dirildi. Türkmen dilinde ilkinji gezek aýratyn kitap edilip çykaryldy. Ony täzeden dirildip, öz halkyna gaýtaryp berenem türkmen halkynyň ajaýyp ogly Ata Gowşudowdy. Ata Gowşudowyň şol neşiri «Görogly» eposynyň dünýä ýüzündäki iň gowy neşiri diýlip ykrar edildi.

Öz halkyna ak ýürekden hyzmat eden adamyňam işi ölmejek, azaby reýgan bolmajak eken. Ata Gowşudowyň ömür kitaby bolan «Perman» romany hem uzak ýyllaryň dowamynda, Görogly ýaly dünýä inip bilmän, enesiniň garny bilen gitdi hasaplanyp ýördi. Ýöne ol hem täzeden dünýä indi, halka bagyşlanyp döredilen zadyň ölmez-ýitmezdigini ýene bir gezek subut etdi. Ahyry özüniň hakyky eýesine — müňlerçe, ýüz müňlerçe okyjylara gowuşdy.

Şu ajaýyp eseriň türkmen sowet edebiýatynyň iň gowy eserleriniň hatarynda orun aljakdygyna, onuň ömrüniň uzak boljakdygyna şübhe bolup bilmez.

Ýazyjy Nargylyç Hojageldiýewiň ' Ömür kitaby' atly Ata Gowşudowyň 'Perman' romanyna ýazan sözsoňy ýazgysynyň 3-nji bölüminiň soňy.

(Bu ady agzalan sözsoňy ýaşuly ýazyjynyň 'Perman' romanynyň ykbaly baradadyr.) Bu sözsoňy ýazgysy jemi 3 (üç) bölümden ybaratdyr. Bu iň soňky bölümdir. Indi bolsa Perman romanynyň özüni ýazyp başlajak.

Bu ýazylan sözsoňy baradaky garaýyşlaryňyz we Perman romany baradaky öz pikirleriňizi şu aşakda ýazyp bilersiňiz.

P.S. Romany elektron görnüşe geçirýärkäm, bilmezlikden goýberen säwliklerim, harp ýalňyşlary bar bolsa we eger ol harplar siziň romany okamagyňyza päsgelçilik döredýän bolsa, kyn görmän aýtmagyňyzy haýyş edýärin. Men indikile ol ýalňyşlary düzetmekçidirin.

tüweleme yaltanman yazyana..paylaşanyn üçin sagja bol

Lastocka-Jm:
tüweleme yaltanman yazyana..paylaşanyn üçin sagja bol

Sag bol, Lastoçka! A sen beýleki 1-nji we 2-nji bölümlerini okap gördüňmi?

http://www.ertir.com/index.php?uid=94

sawyer-Jm:
http://www.ertir.com/index.php?uid=94

hökman okaryn wagt tapsam söz