3-nji bölüm: Ömür kitaby. Ýazyjy Nargylyç Hojageldiýewiň Ata Gowşudowyň 'Perman' romanyna sözsoňy ýazgysy. (Gysgaça, Perman romanynyň ykbaly barada)

Wakalara türkmenleriň garaýşyny beýan edýän türkmençe ýazgylaryň galmandygy, türkmenleriň öz aralarynda nähili wakalaryň bolup geçendigi hakda olaryň özleriniň ýazmaça ýadygärlikleriniň ýokdugy diňe bir çeper edebiýatda däl, eýsem taryh ylmynda-da uly kynçylyklar döredip gelýär. Köp halatlarda wakalara esasan patyşa harby adamlarynyň ýazgylaryna garalyp baha berilmegi, taryhy hakykaty dikeltmegi kynlaşdyrýar. Bu çeper edebiýatda hem şeýle boldy. Ýazyjy W. Rybiniň «öwrülişik» (öňki ady «Kenardaky tüsse») romanynda esasan patyşa goşunlarynyň arasynda bolup geçýän wakalara agram salynýar.

Türkmenleriň Gökdepe urşy döwründäki ruhy ahwalynyň nähili bolandygyny dogry görkezmek üçin, şol döwürde olaryň öz arasynda nähili wakalaryň, sosial-synpy çaknyşyklaryň bolanlygyny bilmeli. Ol zatlar hakdaky maglumatlar bolsa diňe dilden-dile geçip, ujypsyz mukdarda saklanyp galypdyr.

Ata Gowşudowyň şol maglumatlary ýeke-ýekden çöpländigini, hatda onuň Gökdepe wakalaryny öz gözi bilen gören, olara gatnaşan adamlaryňam birnäçesi bilen duşuşandygyny, gürrüňdeş bolandygyny tassyklamaga esas bar. Onuň beýleki eserleriniň köpüsinde Gylyç mergen, Hal Mergen, Gandym awçy, Nyýazmyrat aga ýaly gojalaryň obrazynyň duş gelýändigi tötänden bolmaly däl. Olaryň prototipi bolup, Ata Gowşudowyň «Perman» romany üçin material toplanda duşuşan, gürrüňdeş bolan adamlary hyzmat eden bolmaly.

Janly materiallaryň esasynda şol döwrüň wakalaryny içginlik bilen öwrenmegi ýazyja türkmen jemgyýetiniň sosial-synpy garşylyklary, onuň Gökdepe urşy döwründäki ruhy ahwalyny dogry görkezip bilmegine ýardam edipdir. «Perman» romanynda wakalar başdan-aýak türkmenleriň arasynda ýaýbaňlanýar. Patyşa goşunlarynyň ýagdaýy ýazyjynyň nazaryndan bütinleý diýen ýaly daşarda galýar. Sebäbi ol esasy ünsüni türkmen jemgyýetiniň içki garşylyklaryny açyp görkezmäge, Gökdepe tragediýasyna getiren sebäpleri yzarlamaga gönükdirýär. Özem dogry taryhy netije çykarýar. Urşuň agramy zähmetkeş halkyň boýnuna düşýär. Han-begler, din hadymlary öz şahsy bähbitlerini arap, halky gan döküşikli urşa iterýärler. Özleri bolsa bir gyrada galyp, soňra halky ezmekde patyşa hökümetiniň elindäki gurala öwrülýärler.

Bu ýazyjynyň birinji dogry çeperçilik çözgüdi. Muny ýazyjynyň anyk obrazlar arkaly nähili görkezendigi hakda soňra giňişleýin gürrüň ederis.

Ýazyjynyň ikinji dogry çözgüdi bolsa, ozalam belleýşimiz ýaly, onuň Gökdepe urşunyň wakalaryna şeýle seresaply, şeýle eserdeňlik bilen çemeleşenliginden ybaratdyr. Ýazyjy gümanizmiň, syýasy duýgurlygyň haýran galarlyk nusgasyny görkezýär. Romanda ýekeje-de gan döküşikli jikme-jik epizoda gabat gelmeýäris. Hatda ýazyjy Gökdepe galasynyň partladylan pursatyny beýan edýän wagtynda-da, Öwezmyrat batyryň galanyň içinde gezip ýören pursatyny beýan edýän wagtynda-da, çapha-çaplygyň jikme-jikligini suratlandyrmakdan ussatlyk bilen sowlup geçýär. Şeýle ýagdaýyň bolandygyny ýaňzydýar-da, jikme-jikligiň deregine gahrymanlaryň häsiýetini, ruhy ahwalyny görkezmäge agram salýar, wakalaryň beýany gahrymanlaryň oý-pikirleriniň, psihologiýasynyň beýany bilen çalşyrylýar. Ýazyjy okyjyda emosiýa döretjek bolup durman, onuň aňyna täsir etmegi nazarda tutýar. Näme üçin şeýle betbagtlyga barlyp ýetildi, bu kimiň eli bilen gorjalyp ýörlen zat, bu kimiň peýdasyna, kimiň zyýanyna diýen soraglara jogap agtarýar. Uruş sahnalarynyň elhençliklerini görkezmän, jemgyýetdäki sosial-syýasy gatnaşyklaryň elhençligini, ýowuzlygyny görkezýär.

Öň belläp geçişimiz ýaly, romanda patyşa goşunlarynyň arasynda bolup geçýän wakalaryň görkezilýän ýeri ýok. Biz patyşa generallarydyr ofiserleriniňem nähili pikirler, nähili matlaplar bilen ýaşaýandygyny bilemzok. Muny ýazyjy öz-özünden düşnükli zat edip görkezýär. Sarizmiň maksady ülkäni öz koloniýasyna öwürmek. Bu ýere goşunyň näme üçin gelendigi hem belli. Şonuň üçinem ýazyjy patyşa generallarynyň, ofiserleriniň matlabyny, oý-pikirlerini düşündirjek bolup azara galyp oturanok. Ol ikinji bir ýagdaýa — zähmetkeş halka gezek gelende ýerli ekspluatatorlaryň hem sarizm bilen ýarandygyny görkezmäge zor salýar. Olar öz bähbidi üçin watanyny satmaga-da, halkyny gyrgyna bermäge-de taýýar.

Bizi ýazyjy romanyň ilkinji baplaryndan şol wagtky türkmen jemgyýetiniň sosial-synpy gatnaşyklarynyň jümmüşine alyp gidýär. Öwezmyrat batyryň, Gara batyryň atlylary patyşa goşunlary bilen gaça uruş edip ýörler. Ikinji tarapdan bolsa eýran basybalyjylarynyňam talaňçylykly, alamançylykly çozuşlary dowam edip dur. Türkmenleriň düşen ýagdaýyndan peýdalanyp, dönükler has işeňňir hereket edýärler, obalary talaýarlar. Öwezmyrat batyr bilen Gara batyr ikisi gezekleşip, obany eýranly alamançylardanam goramaly bolýarlar. Şeýdip türkmenler iki oduň arasynda galýar.

Ýöne olara şu iki oduň ikisindenem beter howp salýan üçünji bir aýylganç bela bar. Ol hem türkmen jemgyýetiniň yrgalygy, syýasy bütewiligiň ýoklugy, ýerli sütemkärleriň zähmetkeş halk üçin iň ganym duşmanlygy. Öwezmyrat batyr özüniň nirede düşlejegini hatda öz atlylaryndanam ýöne ýere gizlänok. Sebäbi ol Dykma serdar, Seýitmyrat beg ýaly adamlardanam patyşa goşunlarydyr eýran talaňçylaryndan az gorkanok. Sebäbi halkyň wekili bolan Öwezmyrat batyr Dykma serdar, Seýitmyrat beg ýaly adamlaryň düýbünden başga bähbit araýandyklaryny gowy bilýär. Ýok, bu Öwezmyrat batyryň diňe harby taktikasy däl, bu onuň syýasy taktikasyny hem aňladýar.

Özem şu ýerde bir zady aýratyn bellemek gerek. Seýitmyrat beg Öwezmyrat batyryň ýakyw garyndaşy — doganoglany. Ýöne ol garyndaşlyk bähbidini goranok, halkyň, ýurduň bähbidini goraýar. Ol diňe patyşa goşunlaryna garşy, eýran alamançylaryna garşy göreşmän, Dykma serdar, Seýitmyrat beg, Batyr hajy ýaly öz şahsy bähbidi diýip ölüp ýatan adamlara hem garşy göreşýär. Ol Dykma serdar dagynyň patyşa ofiserleri bilen aragatnaşyk saklaýanyny aňýar, olary paş etmegiň, olardan dynmagyň aladasy bilen ýaşaýar. Eger ol subutnama tapyp bilse, Batyr hajynam, Dykma serdaram öldürmekden gaýtjak däl. Batyr hajy onuň eline düşende, ädigindäki hat tapylmansoň, tötänden sypsa, patyşa ofiserleriniň ýanyndan gelen Dykma serdar Öwezmyrat batyryň ýigitleriniň öz sözlerinde durup bilmändigi sebäpli sypýar.

Ýazyjy Öwezmyrat batyryň obrazynda halk häsiýetini jemläpdir. Ol agyr goşuna serdarlyk etse-de, muny özüniň wezipesi hasap edenok, borjy hasap edýär. Munuň üçin eselmän, gaýta peselýär. Özüni halkyň, ýurduň ýönekeý bir esgeri hasaplaýar. Şonuň üçinem ol ýigitleri sen bizden syr saklaýaň diýip igenjek bolanlarynda, olara: «Menem siziň bir tutma serdaryňyz däl. Özüňiz ýaly bir adam» diýip, çürt-kesik aýdýar.

Öwezmyrat batyr halkyň sada wekili bolansoň, hemme wagt hemme wakalardan dogry baş çykaryp durup bilenok. Ol Dykma serdaryň, Seýitmyrat begiň, Batyr hajynyň öz bähbidi üçin her zatdan gaýtmajakdygyny bilse-de, Hal mollanyň kimdigini tanap bilenok. Onuň etmişini jan ýaly dosty Kany batyrdan görüp, onuň göwnüne degýär. Wakalaryň iň jygba-jygly pursatynda ony baş alyp gitmäge mejbur edýär.

Öwezmyrat batyryň urşa bolan garaýşy hem halkyň garaýşyny aňladýar. Ol ýigitleriniň öňüne düşüp, eli ýaragly öz topragyny gorap ýörenem bolsa, ýaraşyk baglaşylmagynyň, urşuň bes edilmeginiň tarapdary. Ol Dykma serdar dagynyň patyşa ofiserleri bilen aragatnaşyk saklaýandygyny bilse-de, olary munuň üçin ýigrenenok. Şol aragatnaşygy halkdan gizlin edýändikleri üçin ýigrenýär. Özler-ä patyşanyň beýikleri bilen aragatnaşyk saklaýarlar, ýene-de halky urşa öjükdirýärler diýip ýigrenýär. Şonuň bilen bir wagtda olaryň patyşa beýiklerini hem halkyň garşysyna öjükdirýändiklerini bilýär. Sebäbi olar ýaraşyk hakda gepleşik geçirenoklar, öz halkyna dönüklik edýärler.

Netijede, halk ejir çekýär, halkyň gany dökülýär. Dykma serdar ýalylar bolsa öňkülerindenem beter rowaç tapýarlar. Dykma serdar otrýad komandiri bolsa, Seýitmyrat beg wolostnoý bolýar. Soňra demir ýol stansiýasynda öz dükanlaryny açýar. Öwezmyrat batyr dagy bilen bile kasam eden kişi bolup, olaryň tutulmagyna sebäp bolýan we il gözünden düşýän Hal molla mollaçylygyny taşlap, söwda bilen meşgullanýar. Dykma serdaryň ogly Oraz serdar Peterburgda bilim alyp, soňra patyşa goşunynyň polkownigi bolup ýetişýär. Seýitmyrat begiň ogullarynyň ikisi şäherde okap ýör. Muhammetmyrat ahunyň elinde okap ýören ogly Begli molla hem din ýoluny tutmagyň deregine, arak içip, mes bolup, haramylyk edip ýöreni üçin medreseden kowlup, edil Hal molla ýaly söwda baş goşýar. Şeýdip, öňki han-begler, işan-mollalar milli buržuaziýanyň ilkinji wekillerine öwrülip başlaýarlar. Öňkülerinden has baýlaşýarlar. Indi olaryň arkasynda ägirt güýç — patyşa hökümeti dur.

Şonuň üçinem Öwezmyrat batyr Dykma serdar dagynyň garşysyna dil düwüşme guraýar. Olary öldürmegiň kastyna çykýar. Kazylaryň diwanynda bolsa ol:

— Olar iki ýüzli, dönüklik etdiler, uly-ili gyrgyna berdiler, il-ulus bilen maslahatlaşyp iş etmediler, ile bir dil berdiler, ýer astyndan hem ili gyrdyrdylar, şu günäleri üçinem olar diri gezmeli däldirler — diýip, aç-açan aýdýar.

Munuň özi ekspluatator synplaryň Gökdepe betbagtçylygynda oýnan gabahat roluna berlen iňňän dogry bahadyr.

Ýazyjy halkyň wekili bolan Öwezmyrat batyry uruş gutarandan soňam Dykma serdar, Seýitmyrat beg ýaly ýokary gatlagyň wekilleriniň garşysyna goýýar.

General Skobelewiň Aşgabatdaky depäniň üstünde Dykma serdar dagy bilen duşuşanda aýdan sözlerini ýatlalyň. Şonda onuň aýdan sözlerini dilmaç şeýle terjime edýär:

— Beýik «meniň garşyma çykyp urşan adamlar siz däldiňiz» diýýär. «Eger ýeke siz bolan bolsaňyz, men galany bireýýäm alardym» diýýär. «Maňa şol meniň bilen dogry durup urşan adamlar gerek» diýýär. «Hany ol gyr atly, ak telpekli ýigit, hany ol dor atly, gyzyl balak ýigit, hany ol demirgyr atly, togalak ýigit?» diýýär.

Muny ýazyjy Skobelewiň şol diýýän adamlary görünmänsoň, türkmenler ýene bir zat taýýarlap ýören bolaýmasynlar diýip aýdýan sözleri hökmünde getirýär. Şunuň üsti bilen onuň garşysynda duran Dykma dagyny äsgermeýändigini hem görkezýär. Ýöne bu ýerde başga has uly many bar. Skobelewiň garşysyna urşup, gan döken-ä halk, häzir onuň gapysynda emel, wezipe hantama bolup duranlaram halky gyrgyna beren adamlar.

Ýazyjy Dykma serdar dagynyň Skobelewiň ýanyna ýarag dakynyp gelendigini, Öwezmyrat batyryň bolsa ýaraglaryny taşlap gelendigini görkezmek bilen, halkyň hem eziji synplaryň wekilleriniň urşa, ýaraga bolan garaýşyny beýan edýär. Halkyň wekili bolan Öwezmyrat batyr ýaragy diňe Watany goramak üçin göterýär. Ol watany goramaga derkary degmejek bolsa, ýaragyň geregi ýok diýip hasanlaýar. Dakynybilen ýaragyny dakynyp, Skobelewiň gapysynda garaşyp duran Dykma serdar daga ýigrenç bilen garaýar.

— Bulara serediň-ä, ömründe gylyjy gynyndan çykarmagy bilmeýän adamlar biline gylyç guşanyp, eneleriniň aş pyçagynam guşagyna gysdyryp, şu gapa gelipdirler — diýip, janyýangynlylyk bilen aýdýar.

Ol patyşa hyzmat etmek üçin ýarag götermelidir diýip kellesine-de getirenok. Watanyny goramaly bolanda gylyjyny gynyndan çykarmadyk adamlaryň ýarag dakynyp, patyşa hyzmat etmäge taýýar bolup duruşlary oňa ýürekbulanjy bir zat bolup görünýär. Skobelew Dykma serdaryň otrýadynda gulluk etmegi teklip edende hem Öwezmyrat batyr çürt-kesik ýüz dönderýär.

Romanda ähli wakalara aýdyň synpy pozisiýadan baha berilýär. Türkmenistanyň ak patyşanyň koloniýasyna öwrülmegi bilen zähmetkeş halk köpçüligi iki taraplaýyn süteme sezewar edilýär, romanda aýdylyşy ýaly, iki aganyň guluna öwrülýär. Özem sosial sütem has güýçlenýär. Sebäbi Dykma serdar, Seýitmyrat beg dagy indi patyşadan arka tapynýarlar. Öň feodal gatnaşyklary döwründäki edip bilmejek zatlaryny edýärler. Indi patyşa arkalanyp, halky has beter ezýärler.

Gandym aksakgalyň aýdyşy ýaly, öň han kyrk perrajyny yzyna tirkäp gelende, ýenjilip goýberilýär eken. Indi bolsa Dykma serdar agalaryna arka daýanyp, Öwezmyrat batyry tussag etmäge gelýär. Indi Gandym aksakgal oňa:

— Öýde bolsa, şeýdip göni gelip bilermidiň? — diýip, ýangynly gyjyt bermek bilen çäklenmeli bolýar.

Ýa-da Batyr hajynyň Nepesiň yzyndan baryp, aýaly bilen bile ata süýredip alyp gaýdyşyny ýatlalyň. Öňki döwür bolan bolsa, Batyr hajynyň öňünden çykan adamyň tapylaýmagy hem mümkin. Mysal üçin, Nazar perraç Gutlymyrady ýençdirjek bolanda, Gandym aksakgal dagy oňa arka durýarlar. Hanyň perrajyna berk gaýtawul berýärler. Sebäbi olar handan beýle bir çekinip duranoklar.

Emma Batyr hajy Nepesi hem aýalyny sütem edip, süýräp alyp gaýdanda oňa hiç kimem arka durup bilenok. Bu Batyr hajynyň özünden gorkulyp edilýän zat däl. Ol indi patyşanyň nökeri. Onuň arkasynda patyşa hökümeti dur.

Bu entek iň bärkisi, Gökdepe galasy synaýan batlaryna bolup geçýän wakalar. Soňra ýazyjy Öwezmyrat batyryň ykbalyny yzarlamak bilen, kolonial hem ýerli sütemiň türkmen daýhanyny nähili çydamsyz derejä ýetirendigini ynandyryjylyk bilen görkezýär.

Türkmenistan patyşa Russiýasynyň koloniýasyna öwrülenden soň, synpy sütem has güýçlenýär, hemişe agram zähmetkeş daýhanlaryň gerdenine düşýär. Mertlik, namartlyk, päklik, hapysalyk hakdaky ahlak ölçegler özgerýär. Sosial sütem adamlaryň egninden basyp, olary her hili kemsitmelere, zulumlara çydamaga werziş edýär. Öň gylyjyndan ot syçrap duran, halkyň dönüklerini ýok etmek üçin, kellesini etegine salyp, Sibir sürgünliginiň ejirini çeken Öwezmyrat batyr indi kem-kemden elinden hiç zat gelmeýän ejiz adama öwrülýär. Ol hatda özüne urulýan zarbanyň nireden gelýändigini hem duýman galýar.

Zyňlan kesek indi gelip Öwezmyrat batyra degýär. Ogly haýynlyk bilen öldürilýänem şol, gyzyny öýüne getirmäge razylyk berenden soň, al salnyp, gyzy Muhammetmyrat ahuna barmaga mejbur edilýänem şol. Köçeden geçip barýarka, gapdalyndan ýoknasyz gürrüň edilip masgaralanýanam şol. Atyňy nirä ýok etdiň diýip, şäher diwalyna süýrelýänem, kömek edeýin diýlip, aldaw bilen iň soňky köpügine çenli alynýanam şol. Özem ol bu zatlaryň hemmesini çydap-çekmäge mejbur bolýar.

Indi öňki ýaly Öwezmyrat batyrdan heder edýän adam ýok. Ýerli sütemkerler patyşa samoderžawiýesiniň öz arkalarynda dag ýaly bolup durandygyna ynanýarlar. Her näme etselerem, özleriniň jezasyz galjakdyklaryna ynanýarlar. Eýsem Türkmenistan koloniýa öwrülmezinden ozal Seýitmyrat begiň ogly Öwezmyrat batyryň ogluny öldürmäge het edip bilermidi? Eýsem ozal Seýitmyrat begiň ogly ýol bilen geçip barýan Öwezmyrat batyryň gulagyna eşitdirip, onuň degnasyna deger ýaly söz aýdyp bilermidi?

Şu ýerde ýene bir zada üns bermegimiz gerek. Näme üçin garadan gaýtmaz Öwezmyrat batyr indi öňküsi ýaly ýykyp-ýumruşdyryberenok? Näme üçin ol beterinden-beterine çydap ýör? Ol beýle namartlaýdymyka? Men diýen jahyl wagtynda janyndan gorkmadyk Öwezmyrat batyr indi goja başyndan gorkup ejizläp ýörmükä?

Ýok. Gep bu ýerde hiç zadyň Öwezmyrat batyryň şahsyýetine bagly däldiginde, sosial-synpy gatnaşyklaryň, ahlak ýörelgeleriň bütinleý özgerenliginde.

Seýitmyrat begiň ogly Begli mollanyň: «Golaýda gaçan gyz şu adamyň gyzy bolmaly. Görüň, ýene utanman köçä-de çykýar. Arsyz, namyssyz...» diýen sözlerini eşidende, Öwezmyrat batyryň nähili ýagdaýa düşenini ýatlalyň. Ol şol wagtlar Seýitmyrat beg öňünden çyksa-da, Begli molla öňünden çyksa-da, ikirjiňlenmän çapyp taşlajak. Emma ol Seýitmyrat begiň öýlerine-de, metjide-de kürsäp giriberenok. Seýitmyrat begiňem, Begli mollanyňam daşaryk çykmagyny talap edýär. Gylyjyny öňüne kese basyp, metjidiň eýwanynda Begliniň çykaryna garaşyp oturýar. Sebäbi onuň mertlik, namartlyk, gorkaklyk, batyrlyk, ar-namys hakdaky düşünjesi, ýörelgesi başga. Onuň düşünjesine görä adamyny binamyslykda aýyplan adam gaçyp gizlenmeli däl, öz sözüniň yzynda durmaly, döş gerip döwüşmäge çykmaly. Adam öldürmek Öwezmyrat batyr üçin gury maksat däl, hatda öz şahsy maksadyna ýetmek serişdesi hem däl. Onuň maksady diňe adam öldürmek ýa-da öz şahsy bähbidini aramak däl, ol ilkinji nobatda hakykatyň ykrar edilmegini nazarda tutýar. Ol Seýitmyrat begi ýa-da onuň ogly Begli mollany öldürip oturyberer ýaly, öz oglunyň, hakykatdanam, Begli mollanyň elinden ölendigini açyk bilenok. Gyzynyň başyna düşen betbagtçylyklaryňam düýp sebäpkärleriniň Seýitmyrat beg bilen onuň enesidigini bilenok. Seýitmyrat beg dagy ýaly diňe öz bähbidini araýan bolsa, çala müňkürlik edeni üçin Seýitmyrat begden ar almagy nazarda tutýan bolsa, Öwezmyrat batyr beýle göz-görtele hereket etmän, ol ýer astyndanam olar bilen haklaşyp bilerdi.

Bir söz bilen aýdanyňda, kolonial gatnaşyklaryň berkarar edilmegi bilen, öňki ähli sosial-ahlak ýörelgeleriňem düýbüne palta urulýar. Seýitmyrat beg, Hal molla ýalylar täze gatnaşyklaryň akymynda özlerini balyk ýaly duýsalar, Kany batyr Hal molla ýaly binamyslyk edip ýaşanyndan, baýlyk toplanyndan müjerret geçenini gowy görýär.

Kolonial sütemiň ornaşmagy bilen ýerli ekspluatatorlar güýçli arka tapynan bolsalar, garyp-gasarlar, mazlumlar hossarsyz, erksiz galýarlar. Şonuň üçin olar hem özlerine arka gözlemeli. Bu ýagdaý bolsa türkmen daýhanlarynyň rus proletariaty bilen ýakynlaşmagyna, doganlaşmagyna getirýär.

Ýazyjy «Perman» romanynda bu dostlugyň gözbaşyny has aňyrdan alyp gaýdýar. Entek Öwezmyrat batyr patyşa goşunlary bilen gaça uruş edip ýörkä, onuň ýanynda rewolýusion işi üçin yzarlanyp, gaçmaga mejbur bolan rus işçisi Stepan bar. Ol Öwezmyrat batyryň mazaly ynamyna giren adam. Öwezmyrat batyr hem Aman batyryň kömegi bilen, Stepanyň deňizden aňryk aşmagyna kömek edýär. Ol gidenden soňam onuň adamlary Öwezmyrat batyra patyşa goşunlarynyň ýaragly, azykly kerwenleri hakda maglumat ýetirip, kömek berip durýarlar. Diňe şujagaz faktyň özi hem rus proletariatynyň patyşa samoderžawiýesiniň kolonial syýasatyny goldamandygyny, onuň progressiw wekilleriniň öz ýurdunyň azatlygy ugrunda göreşýän türkmen ýigitleri bilen bir hatarda bolandygyny subut edýär.

Ilkibada Stepanyň başdan Öwezmyrat batyryň ýanynda görkezilmegi juda gönümel, illýustratiw häsiýetde ýaly bolubam görünýär. Ýazyjy rus-türkmen dostlugyny görkezmek üçin Stepanyň obrazyny mehaniki suratda girizäýipdir diýen pikirem kelläňe gelmän duranok. Ýöne muny ýazyjynyň logiki taýdanam, çeperçilik taýdanam doly delillendirýändigine basym göz ýetirýärsiň. Sebäbi Öwezmyrat batyr bilen Stepany ýakynlaşdyrýan zat ol ikisiniň gylyk-häsiýetiniň meňzeşligi ýa-da şahsy bähbitleriniň umumylygy däl. Ol ikisini synpy bähbitleriniň umumylygy birleşdirýär. Patyşa samoderžawiýesi Öwezmyrat batyry gul etmek üçin şu wagt goşun sürüp gelen bolsa, Stepan patyşa samoderžawiýesiniň guly bolup dünýä inen adam. Onsoň onuň gulçulykdan gaçyp, Öwezmyrat batyryň ýanyna gelmegi we ondan ýüz tapmagy tebigy zat. Öwezmyrat batyrdan ýüz tapan, arka tapan diňe Stepan däl. Onuň eline gul bolup düşen eýranly Gutlymyrat hem boşadylyp goýberilende öz ýurduna gitmeýär. Munuňam sebäbi Öwezmyrat batyryň oňa öz synpdaşy (red. belligi: bu ýerde mekdep döwrüniň klasdaşlygy göz öňünde tutulmaýar) hökmünde garamagy. Eger Öwezmyrat batyr özüni gul eýesi hökmünde alyp baran bolsady, Gutlymyratda hiç wagt öz ýurduny terk edip, onuň ýanynda galmak islegi döremezdi. Gutlymyrat öz ýurdunda hem gul. Gaýta ol Öwezmyrat batyryň ýanynda azatlyk alýar.

Gutlymyrady Nazar perraç ýençdirjek bolanda hem onuň arkasyny tutýan Öwezmyrat batyryň ýakyn garyndaşy, barjamly Seýitmyrat beg däl-de, garyp-gasarlaryň wekili Gandym aksakgal hem onuň töweregindäki adamlar. Barly synpyň, wekilleri Gutlymyrady keseki hasaplap, oňa ýer-suw bermejek bolanlarynda hem ony il biri hasaplap, ýer-suw bermeli diýýänler Öwezmyrat batyr, Gandym aksakgal, obanyň beýleki garyp-gasarlary. Hatda Öwezmyrat batyr Gutlymyrat bilen bir maşgala bolup ýaşap ýör.

Şonuň üçinem rewolýusion meýilliligi sebäpli öz ýurdundan gaçgyn bolan Stepanyň Öwezmyrat batyryň ýanynda bolup, onuň bilen dostlaşmagy hatda şol wagtlar türkmenleriň patyşa goşunlaryna garşy uruş alyp barýan döwründe-de bolup biläýjek ýagdaý. Eýran hanlarynyň günde-günaşa talaňçylykly çozuş edip durmagy, hatda Gutlymyradyň hut özüniň eli ýaragly şol talaňçylar bilen gelmegi hem Öwezmyrat batyryň Gutlymyrat barada üýtgeşik adamkärçilik görkezmegine päsgel berenok.

Ýazyjy Öwezmyrat batyr bilen Gutlymyradyň, Stepanyň arasyndaky dostlukly gatnaşygy görkezmek arkaly, hiç wagt halk bilen halkyň arasynda duşmançylygyň bolup bilmejekdigini, olaryň päk ýürekli ogullarynyň her hili ýagdaýlarda hem umumy dil tapyp, düşünişip, dostlaşyp biljekdigini teswirleýär. Ekspluatator synplar halklary biri-birine öjükdirse, zähmetkeş halkyň wekilleri halklaryň ýakynlaşmagynyň, dostlaşmagynyň, agzybir, parahatçylykda ýaşaşmagynyň aladasyny edýärler.

Türkmenistanyň patyşa samoderžawiýesiniň koloniýasyna öwrülmegi bilen Dykma serdarlaryň, Seýitmyrat begleriň ýitirýän zady ýok. Zähmetkeş halk gula öwrülýär. Türkmenistanyň patyşa samoderžawiýesiniň koloniýasyna öwrülmegi bilen rus işçisiniňem ýagdaýynyň ýeňilleşjek gümany ýok. Patyşa samoderžawiýesi halklar üçin türme — rus işçisi üçinem, türkmen daýhany üçinem. Şu nukdaýnazardan seredeniňde, soňra Öwezmyrat batyr bilen Stepanyň Sibirde duşuşmagynda biçak uly many bar. Daşyndan göräýmäge juda tötänlik ýaly bolup duýulýan bu duşuşyk uly çeperçilik ýüküni göterýär. Eger patyşa samoderžawiýesiniň hökmürowanlygy dowam etse, rus işçisiniňem, türkmen daýhanynyňam ýoly hökman Sibiriň üstünden düşäýmeli.

Kolonial sütemiň türkmen halkynyň boýnuna dakylmagy bilen synpy gatnaşyklaram özgerýär, ýitileşýär. Ahlak-etiki gatnaşyklaram üýtgeýär. Tä Sibire sürgün edilýänçä ýan bermedik, başyny dik tutup gezen, hemişe özüni Dykma serdardan, Seýitmyrat begden ruhubelent duýup gelen Öwezmyrat batyr indi eziji synplaryň öňünde alaçsyz galýar. Öýçi ussanyň dükanynda bolan uruşdan soň, iş ula gider öýdüp howsala düşýän Öwezmyrat batyry, dostlary Aman batyr bilen Kany batyryň ýanynda düşen ýagdaýyndan çykalga gözleýän Öwezmyrat batyry, atyny gaçyryp goýberilenden soň, şähere alnyp gidilýän Öwezmyrat batyry indi hatda urşuň yzysüre Skobelewiň hut öz ýanynda hem müzzermedik Öwezmyrat batyr bilen deňeşdirmek mümkin däl.

Sosial sütem gün-günden güýçlenýär. Patyşa Russiýasynyň birinji jahan urşuna goşulmagy zähmetkeş halkyň güzeranyny has-da kynlaşdyrýar. Patyşa samoderžawiýesi halkyň elindäki ählije zadyny gaňryp almaga başlaýar. Öň daglaryň-daşlaryň arasynda öz gara başyny ölümden gutarmak üçin gaçgak bolup ýören Öwezmyrat batyr indi ýekeje atyny elinden gidermejek bolup, agtygy Permany aty bilen bile gaçyryp goýberýär. Perman Kany batyra düşüp, daglaryň arasynda gizlenip gezýär.

Ekspluatasiýanyň güýçlenmegi, daýhanlara her hili salgytlaryň salynmagy, soňra olaryň özüniň pälä alynmagy türkmen daýhanlarynyň rus proletariaty bilen ýakynlaşmagyna, olaryň arasynda hem rewolýusion meýilleriň güýjemegine getirýär. Öwezmyrat batyr bilen Stepanyň arasyndaky dostluk Öwezmyrat batyryň agtygy Perman bilen Stepanyň ogly Petryň arasyndaky rewolýusion dostluga ösüp geçýär. Olar graždanlyk urşunyň frontlarynda gahrymanlarça söweşýärler. Romanyň ahyrynda Perman demir ýol işgäri bolup ýetişýär.