Eýran Türkmenleri - Türkmensähra | Konserwator

IXX asyrda orslaryň aýralykçy propogandalary sebäpli 24 ýa-da 22 taýpadan düzilen türkmen milleti agzybir bolup bilmändi. Bu bolsa döwlet gurup bilmezlik, yzagalklyk we iň esasysy bolsa garaşlylyk bilen netijelenipdi. Aslynda orslar gelmezinden öňem türkmenler belli dereje garaşlydy, ýöne ol garaşlylyk ors zamanyňky ýaly özlügimizi ýitirmegimize sebäp bolmandy.

XX asryň başynda arzuw amala aşdy! Türkmen taýpalary birleşdi we 1923-nji ýylda Türkmen Jemhuriýetini gurdular. Taýpalary Osman Ahun birleşdirip respublikany amala aşyrypdy. Emma ertesi ýyl Pehlewi şalygy guruldy. San taýdan güýçli, hemem günbatar ýurtlarnyň goldawyny alan Pehlewi şalygy 1925-de Türkmen Respublikasyny özüne birikdirdi we türkmenleriň liderlerini öldürdi. Şeýlelikde türkmenleriň döwlet synanyşygy başa barmady.

Gürrüň Eýran türkmenleri, has dogrusy Türkmensähralylar barada gidýär. 1980-nji ýylyň Türkmen Sowet Ensiklopediýasynda Eýranda 2 million töwregi türkmen ýaşaýandygy barada maglumat bardy. Bu san häzirki wagt 3-3.5 milliona ýetendir diýip çaklaýaryn. Ýöne Eýranyň aşa nasionalist şaýy hökümeti türkmenleriň sany barada anyk maglumatlary ýaýratmaýar!

Eýranly türkmenleriň ýaşaýan ýerine hökümediň ykdysady ünsi örän pes. Şol sebäpli halkyň ykdysady ýagdaýy öwrelik däl bolmaly. Türkmenleriň iň esasy girdeji çeşmelerinden biri halyçylyk hasaplanýardy. Ýöne Eýranyň başga şäherlerinde fabriklerde dokalýan original bolmadyk türkmen halylary türkmenleriň ykdysady ýagdaýyny hasam kynlaşdyrypdyr. Halk esasan daýhançylyk, balykçylyk we maldarçylyk bilen meşgullanýar.
Türkmensähraly türkmenler ylymly. Olar belli dereje öz haklaryny talap etmegi başarýar. Türkmenler hökümetden käbir ykdysady şertleri talap edýärler. Olara, Türkmenistana demir ýol çekilmegi, Hazaryň kenaryndaky Bendertürkmen şäherinde erkin ykdysady zolak we turistik zolak döredilmegi ýaly proýektleri agzap bilerin.

Eýran konstitusiýasynyň 15-nji maddasyna laýyklykda her millet öz dilinde bilim almaga hakly. Ýöne türkmeneleriň öz dilinde bilim almagy şu günlere çenli gadagan edilip gelindi. Şeýle hem konstitusiýanyň 115-nji maddasyna laýyklykda diňe şaýy mezhepden bolanlar ministr we prezident bolup bilýä. Bu hem türkmenleriň ösmegi ugrundaky päsgeçiliklerden biri. Türkmenler haklaryny goramagyň ýoly hökmünde mejlise deputat çykarmagy çäre hökmünde görýär. Ýöne saýlawlarda türkmen şäherleriň parslaryň köp bolan welaýatlaryna bagly bolmagy türkmen deputatlaryň ýeňiş gazanmagyny kynlaşdyrýar. Eýranda bu meselede esasy zat din, şaýy azeriler garyndaşymyz bolsa hem türkmen deputatlara ses bermýän ekenler. Ýöne sünni az sanly gazaklar esasan türkmenlere ses berýän eken. Türkmen şäherleri pars welaýatlaryndan garaşsyz edilse, onda türkmenler ýeňiş gazanyp biler. Emma bu edilmeýä, çünki parslar sünni türkmeni baştutan görmek islemeýä!

Türkmensähralylar bilen Türkmenistanyň arasy 2002-nji ýyla çenli gowudy. Olara Türkmenistanda stipendiýaly okamak şerti, giriş-çykyş şertleri aňsatlaşdyrylypdy. Hat-da Türkmenistan ýörite proýekt taýýarlap Eýranda türkmen mekdeplerini açmagy maksat edinýärdi. Emma Türkmenbaşa edilen hüjümden soň hemme zat üýtgedi. Wiza şertleri düýpli kynlaşdyryldy. Stipendiýa kesildi. Eýranly türkmenleriň Türkmenistana girmegi kynlaşdyryldy. Türkmen mekdep arzuwy hem puja çykdy. Eýranda türkmenleriň ýekeje birleşigi hem ýok.
Türkmenistanyň eýranly türkmenlerden uzak durup başlamagynyň birnäçe sebäpleri bar. Birinjiden, Eýran Türkmenistanyň türkmenlere edýän hemaýatyndan birahat bolýady. Ikinjiden, eýranly türkmenler bize görä has reformaçydy. Täzeligi we erkinligiň tarapdarydy. Dymyp hakyny giderjeklerden däldi, bu bolsa türkmen hökümediniň halamaýan zadydy.