Eýran Türkmenleri - Türkmensähra | Konserwator
IXX asyrda orslaryň aýralykçy propogandalary sebäpli 24 ýa-da 22 taýpadan düzilen türkmen milleti agzybir bolup bilmändi. Bu bolsa döwlet gurup bilmezlik, yzagalklyk we iň esasysy bolsa garaşlylyk bilen netijelenipdi. Aslynda orslar gelmezinden öňem türkmenler belli dereje garaşlydy, ýöne ol garaşlylyk ors zamanyňky ýaly özlügimizi ýitirmegimize sebäp bolmandy.
XX asryň başynda arzuw amala aşdy! Türkmen taýpalary birleşdi we 1923-nji ýylda Türkmen Jemhuriýetini gurdular. Taýpalary Osman Ahun birleşdirip respublikany amala aşyrypdy. Emma ertesi ýyl Pehlewi şalygy guruldy. San taýdan güýçli, hemem günbatar ýurtlarnyň goldawyny alan Pehlewi şalygy 1925-de Türkmen Respublikasyny özüne birikdirdi we türkmenleriň liderlerini öldürdi. Şeýlelikde türkmenleriň döwlet synanyşygy başa barmady.
Gürrüň Eýran türkmenleri, has dogrusy Türkmensähralylar barada gidýär. 1980-nji ýylyň Türkmen Sowet Ensiklopediýasynda Eýranda 2 million töwregi türkmen ýaşaýandygy barada maglumat bardy. Bu san häzirki wagt 3-3.5 milliona ýetendir diýip çaklaýaryn. Ýöne Eýranyň aşa nasionalist şaýy hökümeti türkmenleriň sany barada anyk maglumatlary ýaýratmaýar!
Eýranly türkmenleriň ýaşaýan ýerine hökümediň ykdysady ünsi örän pes. Şol sebäpli halkyň ykdysady ýagdaýy öwrelik däl bolmaly. Türkmenleriň iň esasy girdeji çeşmelerinden biri halyçylyk hasaplanýardy. Ýöne Eýranyň başga şäherlerinde fabriklerde dokalýan original bolmadyk türkmen halylary türkmenleriň ykdysady ýagdaýyny hasam kynlaşdyrypdyr. Halk esasan daýhançylyk, balykçylyk we maldarçylyk bilen meşgullanýar.
Türkmensähraly türkmenler ylymly. Olar belli dereje öz haklaryny talap etmegi başarýar. Türkmenler hökümetden käbir ykdysady şertleri talap edýärler. Olara, Türkmenistana demir ýol çekilmegi, Hazaryň kenaryndaky Bendertürkmen şäherinde erkin ykdysady zolak we turistik zolak döredilmegi ýaly proýektleri agzap bilerin.
Eýran konstitusiýasynyň 15-nji maddasyna laýyklykda her millet öz dilinde bilim almaga hakly. Ýöne türkmeneleriň öz dilinde bilim almagy şu günlere çenli gadagan edilip gelindi. Şeýle hem konstitusiýanyň 115-nji maddasyna laýyklykda diňe şaýy mezhepden bolanlar ministr we prezident bolup bilýä. Bu hem türkmenleriň ösmegi ugrundaky päsgeçiliklerden biri. Türkmenler haklaryny goramagyň ýoly hökmünde mejlise deputat çykarmagy çäre hökmünde görýär. Ýöne saýlawlarda türkmen şäherleriň parslaryň köp bolan welaýatlaryna bagly bolmagy türkmen deputatlaryň ýeňiş gazanmagyny kynlaşdyrýar. Eýranda bu meselede esasy zat din, şaýy azeriler garyndaşymyz bolsa hem türkmen deputatlara ses bermýän ekenler. Ýöne sünni az sanly gazaklar esasan türkmenlere ses berýän eken. Türkmen şäherleri pars welaýatlaryndan garaşsyz edilse, onda türkmenler ýeňiş gazanyp biler. Emma bu edilmeýä, çünki parslar sünni türkmeni baştutan görmek islemeýä!
Türkmensähralylar bilen Türkmenistanyň arasy 2002-nji ýyla çenli gowudy. Olara Türkmenistanda stipendiýaly okamak şerti, giriş-çykyş şertleri aňsatlaşdyrylypdy. Hat-da Türkmenistan ýörite proýekt taýýarlap Eýranda türkmen mekdeplerini açmagy maksat edinýärdi. Emma Türkmenbaşa edilen hüjümden soň hemme zat üýtgedi. Wiza şertleri düýpli kynlaşdyryldy. Stipendiýa kesildi. Eýranly türkmenleriň Türkmenistana girmegi kynlaşdyryldy. Türkmen mekdep arzuwy hem puja çykdy. Eýranda türkmenleriň ýekeje birleşigi hem ýok.
Türkmenistanyň eýranly türkmenlerden uzak durup başlamagynyň birnäçe sebäpleri bar. Birinjiden, Eýran Türkmenistanyň türkmenlere edýän hemaýatyndan birahat bolýady. Ikinjiden, eýranly türkmenler bize görä has reformaçydy. Täzeligi we erkinligiň tarapdarydy. Dymyp hakyny giderjeklerden däldi, bu bolsa türkmen hökümediniň halamaýan zadydy.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 43/43 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 11 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 43
Türkemnsahran ykbaly mün seküz yüz naçinji yylkdaky Türkmençay Ors-Eyran yalalaşygynda kesgitlenyan bolmaly.
Ýok. Ol ylalaşyk Eýran bilen Azerbaýjanyň ykbalynyň kesgitlenmegine goşant goşupdyr.
sagbol dost paylashanyna. Menä eyran turkmenleri yadyma dushse gynanyp yuregim agyryberyar. Sholaryn oz yurtlaryndan ayry yasamagyna mena garsy, goz onune getirip bir gorun 3mln turkmen eyranda yasayar, Turkmenistanyn ilatynyn yarsyca bar. Allajan olaryn yuregine ginlik salsyn, belki birgun geler Turkmensahra 6njy welayat bolup Turkmenistanyn duzumine girer yada Eyranda özbasdak awtonom bolarlar diyip umyt edyan. Eziz eyranly turkmen doganlarymyz hic hacan gynanman Siz bizin hemise yuregimizde gowulyk bilen yatlanyanyz. Yekeje etjek hayyshym hic hacan turkmen dilini yatdan cykarman we cagalarynyzada arassa turkmen dilini owredin hayysh!!!
Tañryýalkasyn dost.Menem $ol pikirde.Eýran türkmenlerine gujur-gaýrat dileýärin.
Tañryýalkasyn dost.Menem $ol pikirde.Eýran türkmenlerine gujur-gaýrat dileýärin.
Dostum, Eýrandaky türkmenlere gynanar ýaly ýagdaýlary erbet däl. Asyl sen şu wagt Siriýadaky näresmi 3 million türkmeniň ýagdaýynyň nähilidigini oýlap gör.
Makalalardan okamagyma görä siriýaly türkmenler öz milliligini unutmak isleýäler. Çagalary türkmençe gürlese gürleme diýip uýran ekenler. Çünki Siriýada türkmen bolmak ençeme hak-hukukdan mahrum bolmak bilen barabar.
Muny geçeli, häzirki Siriýadaky demonstrasiýa ýagdaýlaryna hasam kyn. Asad türkmenleri özüni goldap protesto etmäge mejbur edipdir.
Başga bir gynançly ahwaldaky türkmenler Yrakda. Ol ýerde esasan arap, kürt we türkmenler ýaşaýar. Araplary araplar, kürtleri Amerikanlar we ýewreýler, türkmenleri bolsa hiç kim goldanok. Şol sebäpli olary gyryp ýörler. Ýa-da Owganystandakylaryň ýagdaýyny bir oýlap görüpmidiň. Umuman dostum, boş otursaň bolmaýa. Hökman hereket edip ýene 3-4-5 ýyldan soň şu ýagdaýlary düzedip biljek derejä ýetmek üçin hereket etmeli. Okamaly, özüňi ýetişdirmeli.
IXX asyrda orslaryň aýralykçy propogandalary sebäpli 24 ýa-da 22 taýpadan düzilen türkmen milleti agzybir bolup bilmändi.>>> a name mundan öňünçä tmler agzybirdimi??? öň name işläpdirler... meň pikirimçe tersine, tm topraklaryna orslar gelenden soňra agzybirligiň pikrini edip başlandyrlar.
>> bizdede başga milletlerden adamlary kabul edenoklar liderleri hökmünde
Bu maglumatlary nireden aldynyz? Bu maglumatlary okap name diyjegimi hem bilmedim men-a. Kopusi yalan diysem ,siz hem sorag berseniz men hem jogaplasam gowy bolmazmy?
Ýalňyş ýerini dogrulap aýdyberiň. Men Eýranda bolup görmedim, şol sebäpli olaryň durmuşyny şo ýer hakda ýazylan makalardan okap öwrenmäne synanyşýan. Ortadogu Analiz žurnalynda Dr Abdurrahman Deweji tarapyndan ýazylan Turkmen of Iran - Turkmensahara atly makaladan aldym. Ýalňyş ýerlerini dogrulasaňyz menem begenerdim😎
Kabir zatlary yazyan. 74 mln- halkyn ichinden 3 mln halkyn baryny deputat ya-da ministr edip bolmayar. Yone yokardaky yazyan zatlarynyza jogap berjek. Eyran Turkmenlerinin arasyndan her saylawda hem turkmen deputatlaryn chykyandygyny name uchin yazmayarlar. Turkmen deputatlary bilen bilelikde Eyranda onlarcha sunni deputatlar hem bar. Eyrany gowy taayanyzmy beri siz?
Bilseniz Eyranyn tutush dash-toweregini sunniler gurshap alandyr. Owganystan serhedine yakyn Haf we TurbetJam sunnileri her gezek sunni deputat gidyar. Kurdustandan her gezek birnache kurt sunni deputatlary mejlisdedir.Turkmenlerden hem her saylawda turkmen deputatlary gidyar. Shu wagt hem Kumethowuz,Akgala-Gurgen,Benderturkmen deputatlary turkmendir.
Eyranda yekeje turkmen jemgyyeti yok diyipsiniz. Kummethowuzda Magtymguly jemgyyeti, Gurgen Pyragy neshiryaty, Kummetde Ilarman neshiryaty, Kelalada Magtymguly jemgyyeti, Kummethowuzda turkmen shahyrlaryn jemgyeti ,Miras jemgyyeti we bashga-da birnache neshiryatlar we jemgyyetlergun geldikche ishlerini ilerledyarler. Olar Turkmenistandan yazyjylary chagyryp ,olar bilen dushushushyklary gurayarlar. (Muna Yhlasly aga hem guwa gechip biler) Turkmen yazyjylarynyn kitaplary neshiryatda chapbolup halka yetirilyar. Turkmen dilinde klaslar bar. Klasa Magtymgulyny owrenmek,Goroglyny okamak,Turkmen shahyrlaryny klassykany owrenmek klaslary bar. Turkmen egin eshiginde hich hili problema yok. Ozun yigrenmesen geyibermeli. Yone mekdep formasynda gezilyar.MTurkmen mugallymalar bolsa oz milli eshiginde okuw okatmaga haky bar. Edaralarda ayallar turkmen egin bashynda gezyarler.
Oguz Ýabgy döwleti, Seljuk imperiýasy, Hun imperiýasy wagtynda agzybirdi. Şol döwletlerde taýpalar jemlenişipdi. Galanlarynda jem däldi. Her taýpa özüniňkini döretjek boldy. Akgoýunly, Garagoýunly, Sefewei we ş.m
Türkmenistanda ilatyň ýarysyny düzüp bilýän ýekeje milletem ýok. Şol sebäpli tm bilen Eýrany deňeşdirmek gerek däl. Eýranda 20 milliondan geçen azeri bar. Şolaryňam dili resmi bolmansoň näme diýip näme goýjak
ruhnamany köprak okapsyň öytyan
Ondan bashga-da ykdysady yagday pes diyipsiniz welin bu yagday sheyle-de bolsa turkmenlere asyl asyl tasir etmeyar. Sebabi turkmenlerin aglabasy yerli we yurtly. Turkmenlerin hususy eyechillikde 10-1000 gektara chenli yerli yer eyeleri bar.Uly Karhana eyeleri, mugallynmlar,doktorlar(yeri gelende Rafsanji we Ahmedinejadyn hem gulak burun damak doktory Gojugy Aman) deputatlar, ministrliklerde ishleyan turkmenler kopdur. Uniwersitet rektorlary, mugallymlar bolsa sanardan kop.
Ýokardaky teswirimiň Ruhnama bilen bagly ýerini we ylalaşmadyk nokadyňy görkezseň şat bolaryn 🙂
Hmm gowy eken. Käşke türkmen dilinde bilim bermäne hem rugsat berseler. Türkmenleriň hukuk we medeni ýagdaýy Pehlewi döwrüden has erbet bolup Yslam rewolýusiýasyndan soň biraz düzelipdir diýip okapdym. Onsoňam türkmenler esasan häzir türmede ýatan reformaçylary goldaýan ekenler. Enşalla şolar häkimiýet başyna gelip Eýrany häzirki problemalaryndan hala ederler
Ykdysady pes diyyan dowletin gaz we nebit zapaslary bilen dunayde ondaki orunlardadyr. Milli baylykdan her adam bashyna dushyan 74 mln halkyn payy milletine garamazdan beriyar.
1. Her ayda adam bashyna 45 $+5 dollar chorek uchin.
2. Garyplar uchin(yeri we yashayshy shert pes adamlara) Yardam komiteti diyen edaradan tuwi,yag,un,az mukdarda bolsa ayda pul komegi berilyar.(30$-120 $ chenli)
3. Mayyplara her ayda pul we beyleki komekler berilyar.
4. Doglan chaga doglan gununden beylak 1000$ mochberde komek puly
5. Taze oylenenlere bolsa 4000 dollar kredit komegi ta 5 yyla chenli uzmek sherti bilen.
6 Yashlara her ayda gaty az mukdar bilen 99 yylda u8zmek sherti bilen etaj jaylary
7. Hemme shaherlerde dil(inlis) uly shaherlerde bolsa rus,eger isleg bolsa turkmen dili kurslary achmaga mumkinchilik bar.
Fransuz,inlis,rus,turk we beylki ilchihanalar Tahranda mugt klas goyyarlar.,
Turkmenlerin yashayn obalarynda eger jay salmak(halky obada saklamak projeleri esasynda) uchin kredit beryarler. Ozleri-de gaty az mukdarda prosent bilen. Obalarda sygyr saklayan, maldarchylyk bien meshgullanyan turkmenlere uly komek edilyar. Obalar elektrileshdirilen we hemme yeri asfaltlanan. Turkmen baylarynyn yorute birleshmesi bar. Olar yany yakynda Turkiyanin Samsun shaherinde bolup tekstil karhanalaryny gurmak uchin shertnama baglap gaytdylar. Her bir turkmen oyunde tas 80% in az 2-3 mashyn ,tarktor,kombayn bar. Umumn turkmenler hem edil farslar yaly islendik zatdan peydalanyarlar. Welayat hakimliginde turkmen zenanlaryndan hem ishleyan bar. Her gunde 6 sagat turkmen radioyosy Gurgenden goni efire gepleshik beryar. Gunde 1 sagat bolsa Ulkam diyen turkmenche Gurgenden gepleshik efirde goyberilyar.
Hemme zat gulala gulluk bolmasa-da dura bara duzeler diyip umyt edyaris. Eyran dini taydan shayy mezhebine uyyar.Kabirlerinin islegi bolsa tersine sunni dowlet etmek isleyarler.Bu islegler bolsa amala ashmak uchin halkyn in az den yarysy sunni bolmaly. Azeriler kopluk bolsa-da olaryn em mezhebi shahy bolanson hich kynchylyk chekmeyarler.
Eyranda Sahra diyen tuekmen gazyeti (Abdyrahman Duyeji chykaryar) Yaprak diyen jurnal( Yusup Gojuk) tarapyndan chykarylyar. Pyragy jurnaly ( Orazmuhammet Sarly chykaryar) ayba ay hatd-a hepdeliler hem chykarylyar. Kelala shaherinde Gunesh jurnaly,Kummet-de bolsa turkmen neshiryatchylary we kitap dukanlary(dine turkmen kitaplary satylyan) bar.
Dildar gelneje, bilyän Eyran energiya babatda Türkmenistandanam önde. Ykdysadyyeti hem uly, yöne näma gerek boldy atom energiyasy, mayalaryny nebitgaza goyup syyagry taydanam parahat yurda öwrülmegini islärdim. Türkmenistany biderek ayyplamazlygyny islärdim. Hazar statusy meselesinde tma basyş etmän hukugymyza hormatly daranmagyny islärdim. basgada köp zat isleyän aslynda. eyranda rejim üytgese häzirkisinden gowy bolar diyip ynanyan. aslynda da üytgejege menzeyä yakyn 10 yyllykda. ondan son türkmenler hasam gowy durmuşda yaşarlar 🙂
Türkmensähram,Gülistanym, Yspyhanym........aaah!
Yslam respublikasy bolubam prosentli karz beryänine gen galdym. prosentsiz karz beräymeli eken ayotolla