12-nji bap: Dorbedewiň gözýaşy. Kesearkaç, Mämmet Seýidow

Özüni talanyň Garamergendigine, yzçynyň aýdanyna garaman, henizem ynanman müňkür bolup ýören Esen söwdagäri gürletseň:

— Weý, oglan, otüki Dorbedewi eşek bilen çalşaýmak bormy? Otüki, Şally baýyň geregi eşek bolsa, hanha meniň eşegimi alsyn ötäýtsin. Ýöne otüki, Dorbedewe degmesinler — diýip, ýangynly jibirdeýär. — Ömür-ömür razy bolaýmagyn, çalşaýmagyn. Otüki, Dorbedewi kemsitdigiň bolar. Eşider bolsaň, otüki, haýwanlar kemsidilenini ýatdan çykarmazmyş. Otüki, adamlardanam olar ýatkeş bolarmyş — diýip, Esen söwdagär Ahala sargady.

— Otüki, Dorbedew özüniň eşek bilen çalşylandygyny unudar öýdýärmiň? Ýok, Ahal, otüki, beýle günäni etme. Ol dünýäde Dorbedewiň öňünde jogap bermeli bolarsyň — diýip, Esen söwdagär ýüreginden syzdyryp-syzdyryp aýtdy.

Garamergen meselesinde Esen söwdagär yzçydanam dilgirdi. Ol özüni talajak bolup synanan şol näkesiň Garamergendigine hemişe ynanyp, Şally baýyň kiçi ogluna hemişe müňkür bolup gezdi. Onuň galtamançylykda, onda-da ýöne galtamançylygam däl, alamançylykda tutulmagy söwdagäriň şol müňkürligini has-da berkitdi. Yzçynyň şol yzyň Küýkiniň yzydygyny Iner golaga soň aýdanyndan Esen söwdagäriň habary ýokdy. 

— Men adamlaryň iki tarap bolup çaknyşmagyndan heder edip ýalan sözlemeli boldum — diýip boýun alypdy. Şeýle diýip, ol Iner golaga aýdypdy. Ýöne ol gaty giç aýdypdy. Iner golak bolsa ony içinden çykarman saklapdy. Sebäbi aradan ep-esli wagt geçenden soň, aýdanyň peýdasam ýokdy. “Ony nähak ýere garalajak bolýarsyňyz” diýmekdenem, onuň tarapdarlary, Şally baý dagy gaýtjak däldiler. Şol gezek söwdagäriň sözi bilen Garamergene müňkür bolunmagyna-da dilgir bolupdylar. Atanur bir gezek Iner golaga: 

— Şol boýy bir garyş, sakgaly iki garyş jyn ýaly söwdagär üçinem ne gözel ýigide müňkürlik edýäňiz — diýip, çalarak bir igesini sürtüpdi. Şonda-da Iner golak yzçydan eşidenlerini oňa aýtmandy. 

— Söwdagäri talan Garamergen bolmasa gowy zat. Ýöne nämäň-nämedigini wagt aýdar — diýip, köpmanyly sözläpdi. Iner golak “Garamergeniň zandynda ogurlyk bar bolsa, talaňçylyk bar bolsa, ýene özüni görkezer” diýip düşünýärdi. Ol goturyň gaşanman, bir zada oýkanman oňup bilmejekdigine ynanýardy. 

Dorbedewiň eýesi Ahal bolsa-da onuň ykbalyny ýeke Ahalyň özi çözüp biljek däldi. Onuň üçin il-gün bardy, Iner golak bardy. Oňa Ryzaguly hanyň habaryny aýdanlarynda: “Bolýaram” diýmedi, “Bolanogam” diýmedi. Ol şu meselede özi bilen ikiçäk gürleşen Iner golaga:<span class=Apple-tab-span style=white-spaceblumre>

Ahal sesini çykarman, esli wagt oturdy. Eliniň aşagyna düşen düwür kesejik bolsun, çöp bolsun, ony çümmükläp alýardy. Iki barmagynyň arasynda owkalap görýärdi-de, eliniň tersi bilen gapa tarap oklap goýberýärdi. Iner golakdanam ses-üýn çykmansoň, öýde ümsümlik emele geldi. Iň soňy Ahal:

— Ýaşulular razy bolsa, siz razy bolsaňyz, oňa menem razy. Ýöne Ryzaguly hanyň beren bahasyny alyp biljek däl. Beýle etsem il-gün meni harsydünýälikde aýyplar — diýip, özüniň soňky pikirini aýtdy.

Şally baýyň gyýr baýtalynyň bir taýy bardy. Şol taý Küýkiniň tohumyndan diýýärler. Küýki bilen Dorbedewem bir atyň tohumy bolmaly. Iňe, şo taýy, üstesine-de Şally baýyň öz münüp ýören alaşasyny, bäş-on sany goýny Dorbedewiň bahasy diýip, Ahala bermegi makul bildiler. Dorbedewiň şeýle arzan satylandygyna adamlaryň arasynda gynanan köp boldy. “Beýle boljak bolsa, şonam alyp durmaly däl ekeni. Dorbedewi mugt beräýmeli ekeni” diýenlerem, “Talaňçylygyň bu-da bir görnüşi” diýenlerem, “Garamergen ile duýdurman talasa, bukulyp ogurlasa, Şally baý gündiziň günortany, iliň gözüniň alnynda, adamlaryň garagyna basyp ogurlaýar” diýenlerem tapyldy.

Iner golagyň ýanyndan çykyp gaýdan Ahal kebzesine agyr ýük ýüklenen ýalydy. Ol özüni Dorbedewsiz göz öňüne getirip bilmeýärdi. Şubela göz öňüne getirjek bolup dyrjaşsa-da bolmaýardy. Ol ganaty gyrlan, uçup bilmän pasyrdap, togalanyp, emgek çekip ýören guşy, aýagy döwlen, agsaklap zordan süýrenýän keýigi göz öňüne getirdi. Özüni Dorbedewsiz, paý-pyýada halda Şally baýyň alaşasynyň üstünde göz öňüne getirip bilenokdy. Bu ýagdaý onuň göwnüne düýbünden bolmajak zat ýalydy. Aslynda ol Dorbedew bilen dünýä inen ýaly, onuň bilen ekiz taýy ýaly, Ýolaman bilen Ilamanyň bolşy ýaly, ony öz dogany hasap edýärdi.

Ekizlerde bir häsiýet bolýar. Olam çagalykdan bir-birine badagly ýaly, iňňeli-sapak ýaly tirkeşip ýörýärler. Olar özlerinden uly doganlary bilenem, kiçi doganlary bilenem beýle däldirler. Ikisi welin, edil tilkiniň guýrugy ýaly, biri nirä gitse, beýlekisi hem şo ýana öwrülip ýörendir.

Ynha Ýolaman bilen Ilaman nähili ulaldylar. Emedekläp ugranlaryndan beýläk tä öýlenýänçäler, aýry gapydan girip çykmaly bolýançalar bir-biriniň yzyndan galmandy. Bir ýerde olaryň birini gören bolsaň, gapdalynda beýlekisem bardyr. Olar ajyganlarynda-da deň ajygyp, suwsanlarynda-da deň suwsaýardylar. Ýatanlarynda-da bir ýorganda ýatýardylar. Olaryň sene-mene edenini aňsat göräýmersiň. Bu häsiýet diňe Ýolaman bilen Ilamana degişli däl. Bu ähli ekizleriň diýen ýaly gylyk-häsiýeti. Ahalam Dorbedew bilen şolar ýaly ekiz taýmykam öýdýärdi. Ondan aýrylsa öz ýagdaýynyň nähili boljagyna akyl ýetirip bilenokdy. Onuň häzir bilýän zady Iner golak ara düşenden soň Dorbedewi bermeli bolar.

Küýkiniň neslinden bolan taýy berjek diýýärler. Ol ony seýislär. Ýöne ondan Dorbedew çykarmyka? Ol seýisçiligiň azabyndan gaçan adam däl. Ýogsa onuň azaby ýöne-möne azapmy? “Aty at edýänçä, eýesi it bolar” diýip, türkmenler agzynyň ugruna aýdyp goýbermändirler. Bu nakyl Ahal ýaly seýisçiligiň agyr, inçe işini başyndan geçiren adamyň aýdan zady bolsa gerek. Täze taýy at edýänçäň, gör, näçe daňdanyň süýji ukusyny goýup, daňdanyň çigregini iýmeli, içiň ýanmaly, hunabalar ýuwutmaly bolarsyň.Haly, keşde diýen ýaly işlere inçe iş diýilýär. Ýeke iňňäni ýalňyş sançsaň, ýeke çitimi nädogry çitseň keşde bozular, nagyş ýoýular.

Şonuň üçinem olara senet, sungat diýilýär. Seýsiň işi näme, şolardan pesmi? Seýislenýän atyň iň bärkisi agşam iýmine bir gysym artyk arpa atyp gör. Şol at ertir öňküsini tapaýarmyka? At diýilýän zady gezdirileninde-de, suwa ýakylanda-da eýläk-beýläk daradylanda-da belli bir kadany saklamaly. Ýogsa at diýip seýisläniň ýaby çykar. Ahalyň keşdeden, halydan başy çykmasa-da seýisçilikden başy çykýar. Ol şuňa welin belet.

Dorbedewiň elden gitjekdigi hakyndaky habary eşitmek Halbikä-de, Aksona-da ýeňil düşmedi. Olaram Ahaly Dorbedewsiz göz öňüne getirip bilmediler. Olary gynandyran zat diňe bir Dorbedewiň aýralygam däl-de şol aýralyga Ahalyň, hasam beter Salyryň gynanjagydy. Ýöne welin olar Iner golaga-da uly hormat goýýardylar. Oňa Ahalyň atasy ýaly, şu maşgalanyň maşgalabaşy ýaly seredýärdiler. Iner golagyň aýdanyny, Ahalyň kanun hasaplaýşy ýaly, maşgalanyň ählisi kanun hasaplaýardy. Şonuň üçinem Halbike:

— Bähbit bol-a, oglum, Iner kakaň diýýän bolsa, ondan boýun towlap bolmaz. Ol bizden gowy bilýändir — diýdi.

Aksonanyň oýmak ýaly owadan gözlerine balkyldap ýaş geldi. Ol geplese gözýaşy paýrap gitjekdi. Şonuň üçin hasyr-husur aňyrsyna öwrüldi. Dulda duran gap-gaçlary eýläk-beýläk süýşürip güýmendi.

Bu habary eşiden Salyr aglady. Diňe gözýaşyny däl-de, sesini gizlemän aglady. Uly ili bilen möňňürip aglady. Ýüzin ýatyp, ýüzüni ýassyga oýkap aglady Halbike oňa: 

— Goý, köşek, heý, uly adamam aglarmy? Sen uly adam, erkek oglan ahyry — diýip, oňa basalyk berdi. Ýöne garry enäň bu pikiri onçakly şowuna düşmedi. Agtygyna göwünlik berjek bolup, hamsygyp, özi aglady. Gaýyň enesiniň bu ýagdaýyny gören Aksonanyňam döküldim-döküldim diýip duran gözýaşyny saklamaga gurby çatmady. Düwmeler onuň ak ýüzünden togalanyp, paýrap gaýtdy. Şeýdip içeri matamhana öwrüldi. Maşgala edil gölegçilere garaşýan ýalydy. Ahal ýüzüni ýassyga oýkap ýatan ogluna azgyryldy. 

— Tur, şu ýerden! Mysalaň gursuň!..

Mundan ozal Ahal diňe Salyra däl, şu öýde hiç kime-de şeýle azgyrylmandy. Elbetde, onuň aýalyna-da, ogluna-da käýýän, gatyrganyp, gahary gelen wagtlary bolupdy. Şonda-da ol azgyrylman ýuwaşlyk bilen agraslyk bilen käýinerdi. Halbike oglunyň bu häsiýetinm “Kakasyndan galan miras” diýip düşünýärdi. Bu gezek welln Ahalyň azmly sesinden öýüň içi sarsyp gitdi. Halbike hasyr-husur başyndaky gyňajy bilen gözüni süpürdi. Salyr sapandan sypan daş ýaly bolup gapydan çykdy. Bu azgyrylmasynyň ýerliksizdigini “Jany ýanan Taňrysyna gargar” edenini Ahalyň özem aňlady. Daşarda güpürdän at toýnagynyň sesini gussaly ýüzüni aşak salyp diňledi.

Bu güpürdäp giden Salyrdy. Ol Dorbedewiň uýanyny salyp, eýersiz, ýalaňaç gerşine atlanyp, gamça basypdy. Ol özüniň näme üçin ata müneninem, nirä gitjeginem bilenokdy. Atylan peýkam ýaly süýnüp, obadan saýlanan Dorbedewiň jylawyny Ýalaňaç baýra ýetýänçä çekmedi. Ol bat bilen zyňlan ýumak ýaly bolup, baýyrdan aşdy. Salyr gözden ýitende, baýryň depesinde bir bölejik tozan galdy.

Obany iki bölüp, tozan turzup giden Dorbedewiň ýalaňaç gerşindäki Salyry gören adamlar Ahalyň öýündäki hasratdan habarsyz bolsalar-da, şu ýagdaýyň aňyrsynda bir zadyň çöküp ýatandygyny, muny çapyksuwaryň keýpine etmeýändigini aňdylar. Ozalam ýaşulularyň gelen kararyndan habarly goňşular ýagyş ýaganda damjalaryň oý ýere syrygyşy ýaly, ýuwaş-ýuwaşdan Ahallara gelip ugradylar. Her kim bu gussaly öýe basalyk boljak, göwünlik berjek. Az salymyň içinde öýüň içi-daşy diýen ýaly adamdan doldy.

— Beýdip ýas tutup oturmaň — diýip, Atagulynyň kakasy Goňur aga aýtdy. — Başa gelenini sowsun, beterinden saklasyn. 

Bu gelenleriň arasynda Ilamanam bardy: Ol: “Iki gözüň birini çykaryp durkalar, iki goluň birini çapyp durkalar, iki aýagyň birini kesip durkalar, nädip ýas tutmajak” diýip gygyrasy geldi. “Garamergen tutulanda Şally baýlar nähili agladylar nähili ýas tutdular. Bu maşgala üçin Dorbedew şonça-da ýokmy? Olam maşgalanyň bir agzasy. Maşgalaňdan bir adam gitse neneň aglamajak, neneň ýas tutmajak?

Dorbedew gidýär. Özem kim üçin diýsene? Mydama gözünde oky bolsa Ahaly urjak bolup ýören, bolgusyz şyltaklary toslap, Ahala ýapyp ýören, umuman adamlaryň köýneginiň içinden ýapyşan bürmek ýaly obany ynjalykdan aýryp ýören bir näkes, bir gende üçin, ýylanyň ýigrenen narpyzy üçin. Özem diňe bu öýi ýa Ýandakly obasyny däl, bütin Kesearkajy taşlap gitmeli. Özem kime gitmeli? Garamergen ýaly diňe bir oba däl-de, bütin Kesearkaja külli Horasana, özüni ýigrendiren Ryzaguly hanyň huzuryna barmaly. Şol zatlary pikir edip oturan Ilaman öz duýgusyny daşyna çykardy.

— Eger Dorbedewi Ryzaguly hana bermelem bolsa “Garamergeni goýber” diýip däl-de, “Şony berkräk sakla, goýberäýme” diýip bermeli.

Ilamanyň şu sözünde özüniňem, şu ýerdäki beýleki adamlaryňam pikiri, duýgusy, ähli gazaby jemlenipdi. Ýalaňaç Dorbedewe atlanyp, obanyň ortasyndan geçýän köçeden tozan turzup giden Salyryň şo gidişidi. Ol agşama çenli, tä garaňky gatlyşýança yzyna dolanmady. Ol Gün ýaşanda-da Ýalaňaç baýryň gerşindedi. Şol ýerden günbatarda Mizewäniň goýy gök bulup görünýän gaýalarynyň aňyrsynda gizlenen Güne, horazyň guýrugy ýaly bolup onuň yzynda galan elwan şapaga syn edip durşuna enesi Halbikäniň:

“Düýn öýlän-ä, düýn öýlän, 
Atym gitdi düýn öýlän. 
Aýagynda al kössek, 
Süýräp gitdi düýn öýlän” — diýip, telim gezek otaran matalyny ýatlady.

Göz baglanyp ugransoň, öňküsi ýaly güpürdedip däl-de Dorbedewi ýuwaşja ýöredip, ilerden gaýrak obany iki bölýän köçäniň çetinden girdi. Çagalar haý diýmän, şu köçäniň ugruna ýygnanarlar. Olar ala-wagyrdy edip, “Görüpgaçdy”, “Geýimbasyrdy”, “Çürrükdepdi” ýaly oýunlary oýnarlar. Edil öten agşamam şol oýnanlaryň biri Salyrdy. Oňa oýun diýseň gözi açylýardy. Tozana-çaňa bulaşany onuň üçin hiçdi. Bukulanlary gözlemek, olaryň birini pellehana bilen araňa düşürip tutdurmazlyk üçin durnalaryň hüşgärligi ýaly hüşgär bolmak, eşekçiniň üýşürip goýan gumuny depip gaçmak, öňünde geýimlerini bürenip ýatan oglanlaryň kimdigini tanamak, tananyňdan soňam towşan turan ýaly bolup, özüňe okdurylan çaga tutdurman pellehana atmak, gör nähili hezil.

Ol düýn şeýledi, düýn hezildi. Bu gün bolsa Salyr üçin başga döwür, başga dünýädi. Ol gapdalyndan çykyp:

— Salyr oýnaýasmy? — diýip, habar gatan oglanyň soragyna jogap bermän duşundan geçip gitdi. Ol öýe gelip atdan düşdi. Dorbedewi ýatagyna, Ahalyň gök ýorunjadan dolduryp goýan ahyrynyň başyna eltip goýberdi. Üýşen märeke sowlupdyr, goňşular dargapdyrlar. Öýde maşgalanyň öz-özleridi. Salyr sesini çykarman, öýe girdi, töre geçdi. Ýassyga kükregini berip ýüzin düşüp ýatdy. Hiç kimden ses çykmady. Diňe Halbike: 

— Köşek ajygansyň. Ynha ýilik ýaly gatyk bar, Bir dişlem çörek iý;— diýip, agtygyna ündedi. 

— Iner kakaň göwnän bolsa, il-gün oňlan bolsa, olara “Munyňyz bolanok” diýip bolmaz ahyry — diýip, Ahal agras tukat ses bilen aýtdy. Bu sözler häli, Salyryň çykyp gitmezinden öň edilip oturylan gürrüňiň dowamydy. Ahalyň Salyr barka aýdyp ýetişmedik sözleridi. Ine, şu gürrüňi aýtmak üçinem Ahal uly güýç sarp etmeli bolupdy.

Ol bu sözleri aýtmalydy. Özem Salyryň göwnüne degmän aýtmalydy. Sebäbi Salyram Dorbedewe Ahalyň özi bilen deň şärikdi. Ahal onuň seýsi bolsa, Salyr onuň çapyksuwarydy. “Çapyksuwar bedewe ýarpy” diýip, onuň halypasy Hojaly seýis janygyp aýdardy. Ol wagt halypasynyň sözüne onçakly üns berip durmadyk Ahal onuň manysyna özi seýis bolansoň düşündi. Bedewe ökde seýsiň gerekligi ýaly ökde çapyksuwaram zerurdy. Ol Dorbedewi seýisleýşi ýaly Salyra-da çapyksuwarlygyň inçe tärlerini öwredipdi. Ine, şu ýüzin düşüp ýatan Salyr Dorbedewiň ady-owazasynyň dünýä dolmagy üçin uly iş edipdi. Jylawy çekmeli ýerinde çekmäge, goýbermeli ýerinde goýbermäge, ýoluň boşlaw, ýakyn tarapyny saýlap almaga ussatlyk gerekdi. Üstesine-de Aly Aşraf ýaly her hili haramçylykdan gaýtmaýan hilegär çapyksuwarlaryň öňünde durmaly bolupdy. Bir gezekki toýda şol haramzada Çaşgyn seýsiň atyny nätdi. Onuň ýüzüne gamçy çalyp ýaryşdan çykaryp goýberdi. Eger Salyr onuň şol hilelerini bilmeýän bolsa, şol gamçy Dorbedewiňem ýüzüne degäýmelidi.

Bolup geçen wakalary ýatlap, Salyryň Dorbedewe bolan hukugyny öz ýanyndan ykrar eden Ahal joşup gelen gahary üçin oglundan ötünç sorasy geldi. Ýöne welin bu sähraýy türkmenleriň ýazylmadyk bir kanuny bar. Her näçe günäkärem bolsa, ata oguldan ötünç soramaýar. Ol diňe atanyň mertebesiniň kiçelmegi, ejizligi däl-de ogul üçinem, uly masgaraçylyk, ýüzügaralyk hasaplanýar. Bu zatlary oýundan geçirip, ýatlamalaryň ýumagyny çözläp ýatan Ahalyň uzyn gije gözüne uky gelmedi. Onuň saçyna öňde-soňda ak düşmeli bolsa, şol ak gije görünse gerek.

Ahal Maru-Şahu-jahanda bolanda, dosty Çaşgynyň aýdan sözi ýadyna düşdi. Ol: “At garrar, ýaryşlardan galar. Höwür aty bolar. Şonda maňa Dorbedewiň tohumyndan bir taýy ele salar ýaly kömek edeweri” diýipdi. Ahal oňa söz beripdi. Hawa, söz beripdi. Muňa ykbal diýerler. Sözüňe-de, wadaňa-da, kasamyňa-da seredip duranok. Ol öz kanuny boýunça hereket edýär. Seň üstüňden öz hökümini çykaryp, öz häkimligini ýöredýär. Çaşgyn ykbalyň çykaran bu höküminden entek habarsyzdyr. Eşidäýse, gör, nähili gynanar.

Kimiň gynanjagyna, kimiň begenjegine-de seretmän, il arasynyň gürrüňine gulak asman, seretan aýynyň ony barha ýakynlaşýardy. Ol ellerini gowaldyp gelýän pälwan ýaly, ejiz garşydaşynyň üstüne haýbat atyp, barha süýşüp, abanyp gelýärdi.

Türkmenlerde aýdylyşy ýaly leňňeç aýynyň ony on aýakly äpet leňňeç bolup, Ahalyň üstüne barha golaýlaşýardy.

Bu öýde hasrat çekmeýän, bu ajy aýralyga örtenmeýän, ýanmaýan ýokdy. Ahalam, Halbike-de, Aksona-da elibe dönüpdi. Ýöne Salyryň hasrat çekişi has çökderräkdi. Ol ir bilen Dorbedewe atlanyp gelýärdi. Içini gepledip, nirelerde näme işläp ýöreninem hiç kim bilmeýärdi. Aty öňküsi ýaly seýisçilik sungatyň ähli jikme-jigi bilen seýislänokdylar. Ony Salyr äkidýärdi, getirýärdi. Oglanyň özem horlanyp barýardy. Sanlyja günüň içinde duluklary tapyşyp, diňe göz bolup galdy. Igli çagany gör-de, Salyry gör. Bagtynda iýip-içme ýok, ýatyp uky alma ýok. Irginsiz içgepletmeler çagany gaty basym sandan çykarýan ekeni.

Ýowuz aýralygy ýüreginden syzýan ýaly Dorbedewiňem öňki keýpi ýokdy. Gündiz ol meýdanda otlaýarmy-otlanokmy, ony diňe Salyr bilmese, başga bilýän ýokdy. Ýöne Ahalyň bilýän zady Dorbedewiň ahyryna dökülen ot gowzaman şol durşuna galýardy. “Eýesiniň ýüregündäki galagoplygy bedewler derrew duýýardy. Olaryň keýpi eýesiniň keýpine baglady. Şonuň üçin bedewňň ýanyna barynyňda, öz gussaňy unudyp barmalysyň. Seýis bolsaň, çapyksuwar bolsaň bular seniň ilki bilmeli zadyň...” Ine, halypasy Hojaly seýsiň telim gezek nygtap, Ahalyň gulagyna telim gezek guýan zady. At ýigidiň diňe bir ganaty däl, ol ýigidiň dostudyram. Hakyky dostlar bolsa, seniň ýüregiňdäkini ýüzüňe seredip bilýärler.

Hanha, Dorbedewe serediň. Ol indi önküsi ýaly başyny belent tutup, hekgerip, keýkerip ýörenok. Aram-aram bedewiň gözüniň owasynda çylpyk görünýär. Onuň daşynda siňekler gaýmalaşýarlar. Şol çylpyklar atyň ýüregindäki hasratyň daşyna çykan alamatlarynyň biridi. Ahal ony ýaglyk bilen telim gezek süpüripdi. Her gezegem ýiti pyçak bilen gyýylýan ýaly, ýüregi gyýym-gyýym bolup süpüripdi. Dorbedewiň kellesini gujaklap, özüniň köz atylan ýaly bolup gyzyp duran gursagyna oýkapdy.

Atylan peýkamyň öňünden süýşüp gelýän gaýa ýaly  bolup, seretan aýynyň ony gelip ýetdi. Horazlaryň gygyryşynda-da, daňyň atyşynda-da, oraýana şapagyň üýşürlen ojar közi ýaly bolup ýanyşynda-da. Günüň tamdyrdan çykan tegelek petir ýaly bolup doguşynda-da, şemalyň öwsüşinde😆e hiç hili üýtgeşiklik ýokdy. Şol öňküler ýalydy. Bu zatlar Ahalyň maşgalasy üçin, şu öýden girip çykýanlar üçin üýtgeşik ýaly bolup görünýärdi. Diňe şolar üçin ýel gelip, harasat gopjak ýaly, Gün tutulyp, howa gap-garaňky boljak ýaly bolup görünýärdi.

Halbike-de, Aksona-da towuklar bilen deň ýatmasalaram deň turardylar. Bu gezegem şeýle boldy. Aksona iki sany jürdegi alyp ümüş-tamyşda, entek gündogar, tarap tilkiguýruk bolup-bolmanka, suw getirmek üçin guýa tarap ugrady. Obanyň akar ýabam bardy. Ýöne ýap onda-mundarak bolýar. Köplenç oba arasyndan daşda suw tutulýar. Şonuň üçinem Ýandakly obasynysynyň gelin-gyzlary köplenç suwy guýudan alýarlar. Aksona jürdegi bilen suw getirip goýandan, Halbike köneje semawary suwdan dolduryp otlady. Kömür atdy. Semawaryň şyggyldysy haý diýmän eşidildi.

Ukudan oýanyp, gözüni açan Ahal Salyryň ýatan ýerine seretdi. Ol heniz turmandy. Ýöne oýa bolara çemeli, çalaja gymyldaýardy. Ahal ardynyp, dik oturdy. Oturan ýerinden ýuwlan çüýşe ýaly arassa, mawy asmana göz aýlady. Gazykda duran Dorbedew ýuwaşja hokrandy. Oňa gözlerini aýlan Ahalyň kalbynda ýatdan çykyp ugran közüň, sanjylan tikeniň yzasy täzelendi. Ol ogluna seretdi.

— Salyr, oýanan bolsaň, oglum, tur. Dorbedewiň aýagyny ýaz — diýip ýadaw äheňde iki eli bilen ýüzüni sypalap aýtdy. Salyr Dorbedewi eýerläp, Ýalaňaç baýra tarap ugranda, şapak körükde üýşüp duran köz ýaly gazarypdy.

Gün guşluga galyp ugranda, Dorbedewi Gümmezgaýa äkitjek adamlar, olary ýola saljak adamlar Ahalyň öýüniň töweregine ýygnanypdy. Üýşen märekäniň ýüzi ýylgyranokdy. Olar “Garamergen geljeg-ow” diýip begenmeýän bolara çemeli. Olar gölegçi ugratjak ýaly tukatdylar.

Ugramaly adamlar ýaşulularyň gelerine, ak pata — bererine garaşýardylar. Dört-bäş ýaşulynyň başyny çekip, Iner golak geldi. Ol gele-gelmäne:

— “Ýolagçy ýolda ýagşy” diýipdirler. Bäri-bärde Gümmezgaýa ýokdur. Gijä galman ugraberseňizem bolar — diýdi.

Salyr kakasyna ýüz tutsa, Gümmezgaýa äkidilmejegini bilýärdi. Bu gezek Ahal toýa, at goşmaga gidenok. Bu gidişlikde çapyksuwaryň oňa geregi ýok. Düýn Salyr kakasynyň ýanynda özüniňem Gümmezgaýa äkidilmegini ýaňzydypdy. Kakasy oňa gaharly bolmasa-da, berk jogap beripdi.

— Sen nämäňe gitjek? Işiň ýok!

Bu sözleriň aýdylyşyndan Salyr özüniň äkidilmejegini aňypdy. Ol sözler ýaş çapyksuwaryň ähli umydyny asmandan asypdy. Salyryň bolsa iň soňky pursata çenli Dorbedewiň ýanyndan aýrylmasy, onuň bilen bile bolasy gelýärdi. Şonuň üçinem ýüregine daş baglap, Iner golagyň, ak pata bermäge gelen ýaşulularyň öňünde gögerdi.

— Iner kaka, menem gidäýin. Gaty gidesim gelýär — diýip, uly adamlaryňky ýaly akylly gözleriniň gabagyny düşürdi. Onuň owadan, tegelek, çaga gözleri içi suwly oýmak ýaly balkyldady. Sähel bahana boldugy şol oýmak ýaly gözlerdäki ýaş paýrap gaýtjakdy. Muny aňan Iner golak özüniň ýalňyz eliniň penjesini Salyryň başyndaky çöwürme telpegiň üstünde goýup:

— Git, köşek, git! Sen gitmeseň bolmaz ahyry — diýip, mähir bilen aýtdy. Soňra ol Ahala tarap gygyrdy — Ahal, Salyram äkidiň. Boş gaýdýan ýabylaryň birine mündüräýiň.

Boş gidýän ýaby iki sanydy. Biri eýerlidi, Şally baýyň alaşasy eýersizdi. Eýerli ata ol tarapdan selen Garamergen münmelidi. Dorbedewiň eýerini aýryp, ony Şally baýyň alaşasyna geçirmelidi. Oňa-da Ahal münmelidi. Ol alaşa Dorbedew gidenden beýläk Ahalyňky bolmaly.

Aýatylla işan köpçüligiň öňüne çykyp doga okady. Onuň ýokary tutan elleri maňlaýyndan taýyp gaýdyşyna köpüsi agaran sakgalynyň ujuny sermeläp gaýdanda, adamlaryň hemmesi “Omyn” diýip, ellerini ýüzlerine syldy. Atlylar Burjula tarap ýola düşdüler. Olar gözden ýitýänçäler, Ýalaňaç baýyrdan aňryk aşýançalar märeke onuň yzyndan seredip durdy. Ahalyň adamkärçiligi hakynda, Garamergeniň siňek ýaly ýürek bulap ýörşi barada, köplenjem Ahalyň käsesine düşüşi barada, şondan gelenem Ahalyň ony zyndandan boşatmak üçin Dorbedewden, onda-da uly baýlygyndan geçişi barada gürrüň etdiler. Ýöne bu gürrüňlerden Halbikä-de, Aksona-da çigdiň gabygy ýaly peýda ýokdy. Ol öwgüler ýanyp duran iki sany ýüregi köşeşdirerden ejizdi, gaty ejizdi.

Ine, her gatlagy bir asyryň beýany, kemerinde aýrak guzlaýan gaýalar. Muny ilki görýän adam hopugman seredip bilmeýär. Kükregi harsaň daşly gaýalar. Hol ýokardan kiçijik bir daş gaçdygy ýeterlikdir. Ol ýere gelip düşýänçä müň daş onuň gapdaly bilen gaýdar. Onsuzam seňňerläp duran daşlara sähelçe bahana gerek. Gatyrak üsgürseňem, gatyrak gülseňem güpürdäp gaýdyberjek ýaly bolup durlar. Neneň onsoň bu ýerleri ilki gezek görýän Salyr hopukmasyn. Ol-a oglan. Bu gaýalar, kemerler, harsaň daşlar ilki görýän uly adamynam hopukdyrarça bar. Ýolagçylar Burjulynyň jülgesinden, Haýytgalanyň darajyk deresinden geçdiler-de, Gümmezgaýa ýetdiler. Haýtgysynyň deresem zal görmedik adamy hopukdyrýan, ýüregini  gysdyrýan ýerleriň biridi. Iki tarapdan ýoluň üstüne abanyp duran dik gaýa üstüňe eňip gaýdyrberjek ýaly bolup dur. Bu gaýanyň ýokarsyndan gaýdan daş hiç ýere degmän, şol inişine guýa oklanan ýaly bolup, ýoluň ortasyna gütläp düşjekdi.

Gümmez gaýanyň jülgesi giňdi, ýaýbaňdy. Ol Garagumuň giň gollarynyň biri ýalydy. Ýolagçylar jülgäniň ol tarapyndan giren bäş atly bulara garaşyp durdy. Ahal dagyny gören badyna olar bärik ugradylar. Hiç kim atyna münmedi. Olaryň bärik ugranyny görüp, Ahalyň ýoldaşlaram atdan agdylar. Iki tarap jülgäniň ortasynda tapyşdylar. Bir-birine Taňry salamyny berdiler. Diňe Garamergen bärden baranlaryň her haýsy bilen elleşip görüşdi.

Aňyrdan gelýän atlylaryň birini Ahal derrew tanady. Ol Rabatyň seýsi Aly Aşrafdy. Aşraf özüniň bäsdeşini tanady. Ol Ahala ýörite başyny atyp, onuň adyny tutup:

— Essalawmaleýkim, agaýy Ahal! Hoş gördük! — diýip salamlaşdy. Ahal bolsa:

— Waleýkim, Aly Aşrafy han — diýip, onuň adynyň soňuna “han” diýen lakam goşup aýtdy. Umuman iki tarapyň arasynda köp gürrüň edilmedi. Bärden baranlar Garamergeni öz taraplaryna geçirensoňlar Dorbedewi ýalaňaçlamak bilen boldular. Ahal onuň boýnundan gujaklap, sagrylaryny, boýunlaryny, ýüzlerini Sypap hoşlaşdy. Salyr Dorbedewiň ýüzüne ýüzüni oýkap aglady. Özi sessiz aglady, hiç kim onuň aglanyny duýmady. Duýulsa käýeljeginden gorkdy. Birdenem Dorbedewiň gözlerine seretdi. Kellesini gaýrarak çekip seretdi-de:

— Kaka, Dorbedew aglaýar — diýip, uly ili bilen möňňürip aglady. Hiç kim oňa “Sesiňi goý, munyň bolmaz”, “Erkek oglana aglamak aýyp bolar” diýmedi. Dorbedewiň, gözlerinden damýan damjalary gören Ahalyň bogazy dolup, dünýäsi eliň aýtymyna geldi. Biygtyýar beýlesine öwrüldi. Ony aglamakdan saklan zat, onda-da uly güýç sarp edip saklan zat erkeklik buýsanjydy. Gel-gel indi Aly Aşrafyň öňünde aglamalymy? Hatda gözüňe ýaş aýlanyňam görkezmeli däl. Onsuzam seret, Aly Aşrafyň guduraýşyny. Dorbedewi ele salandan soň Kesearkaçda, Horasanda, Horezminde hiç kim onuň öňüne düşüp biljek däldi. Şonuň üçinem gynanýanyny duýdurmaly däl. “Item öz arryklygyny gurda bildirmezmiş”.

Aly Aşrafynyň ýanyndaky ýoldaşy, saryýagyz ýigit Dorbedewiň jylawyndan ýapyşdy. Dorbedew başyny silkip goýberdi. Jylaw onuň elinden sypyp, howada galgady. Aly Aşraf:<span class=Apple-tab-span style=white-spaceblumre>

Zehinli ýazyjy Mämmet Seýidowyň Kesearkaç romanynyň Dorbedewiň gözýaşy atly 12-njy babynyň soňy.

Bu eser ýa-da bu bap baradaky pikirleriňizdir ýa-da romanyň dowamyny ýazmak baradaky teklipleriňizi şu aşakda ýazyp bilersiňiz.

Ýazyjy Mämmet Seýidowyň Kesearkaç romanynyň başyny okap görmedik agzalaryň islegini nazarda tutup, olara ýeňillik döretmek maksady bilen aşakda romanyň şu wagta çenli ýazan baplarymyň linklerini goýmakçy.

1-nji bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=11455

2-nji bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=11487

3-nji bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=11533

4-nji bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=11791

5-nji bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=12009

6-njy bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=12058

7-nji bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=21360

8-nji bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=21398

9-njy bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=21414

10-njy bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=21428

11-nji bap: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=21467

Okaň, lezzet alyň!

Romanyň yzy nähili dowam ederkä?

Pikirleriňize we çaklamalaryňyza garaşýaryn.

Dorbedew Eýrandan yzyna oba gaçyp gelermikä?  Ýa-da Ahal dagy ony alyp gelmek üçin Eýrana alamançylyga gidermikäler? Garamergen oba dolanyp gelensoň, seniň bir haýwança-da bolmadyň diýerlermikä?  Dowbedew bolmasa, Salyryň ýüregi gysarmyka?

Siziň çaklamalaryňyz?!:

sawyer:
Romanyň yzy nähili dowam ederkä?

Pikirleriňize we çaklamalaryňyza garaşýaryn.

Dorbedew Eýrandan yzyna oba gaçyp gelermikä?  Ýa-da Ahal dagy ony alyp gelmek üçin Eýrana alamançylyga gidermikäler? Garamergen oba dolanyp gelensoň, seniň bir haýwança-da bolmadyň diýerlermikä?  Dowbedew bolmasa, Salyryň ýüregi gysarmyka?

Siziň çaklamalaryňyz?!:

Jogap bermeseňiz, romanyň dowamyny ýazmasam gerek.

sagja bol sawyer dost paylashanyna. Juda peydaly ish edyan. Yazyjyn yatan yeri yagty bolsun. Sheydip kate bir bolegine garashyp, kop wagtda okasan hasam gyzykly, tasirli, yatda galyjy bolyar. Alla yalkasyn edyan hyzmatyna.