11-nji bap: Teraýy Bazary. Kesearkaç, Mämmet Seýidow

Beýle habara garaşmadyk oba ol günem asudady, imi-salady. Her kim öz işi bilen gümra bolup ýördi. Aksona çuwal, suwluk torba üçin dokap kesen gulajyny düýrläp gaýyn enesi Halbikäniň öňüne atypdy. Halbike gulajy sypalap:

— Tüweleme, muny-ha ýene agar çäkmen ýaly edäýipsiň — diýip, gelnini öwdi.

Iner golagyň ekizleri tamdyrtowluk üçin, ojagyň biş-düşleri üçin ýalaňy odundan, çerkez-çetiden üç düýäni mas ýükläp gelipdiler. Garma dony ýasgynjak atynan Iner golak ogullarynyň sag-aman gelenini soraşdyrdy-da:

— Ilaman, şol yzky düýäniň ýüküni, howwa, Aksoltanlaryň gapysynda düşürip gaýt — diýip, ýükli düýä tarap ümledi. Ýalňyz oglundan galan enä dogan-garyndaşam kömek etse edýändir welin, oňa esasy garaşyk edýän oba adamlarydy. Ýalňyz enäniň odun-suwunam, degirmen işlerinem şolardy oňaryp ýören. Onuň hojalygyndaky bir tanap ýeri sürmäge-de, ormaga-da, döwmäge-de oba adamlary kömek edýärdi.

Oba ýigitleri üýşüp, aý-aýdyň gijeleriň birinde şol ýeri ekerdilerem, orardylaram, dessesinem üýşürerdiler. Harmanyň daşyndan yzy bir petde gyzganly düýe aýlamak oba oglanlarynyň işidi. Olar dik duran düýäniň çemmerinden ýapyşyp münerdilerem, düşerdilerem. Şeýdip olar jokrama günüň astynda harmanyň daşyndan düýe aýlardylar. Iner golagyň oba ýaşulusy bolmagy ýalňyz enäniň maňlaýyndan diräpdi, goltugyndan göteripdi, gop beripdi. Aksoltany garyndaşlary öz ýanlaryna çagyrdylar. Ol şu obada galanyny, adamsynyň ýurduny saklap, ogluna garaşanyny kem görmändi. “Oglum geler” diýip henizem umydy bardy. Ol täze ýanan oduň külüni döreniňde ýylpyldap çykýan köz ýaly bolup, enäniň garaşa-garaşa, garaşmadan irmedik, wagtyň geçmegi bilen töweregi gasyn atyp kütelişen gözlerinde ýyldyrap görünýärdi. Il-gün onuň şol umydyny saklajak bolup: 

— “Ölme-de ýit” diýlenidir. Nesibesi aýrylyşmadyk bolsa, ynha bir ýerden çykar — diýip, oňa goltgy berýärdiler. Bu sözler enäniň lagşan göwresine gurbat berýärdi.Ilaman üsti bir ýük çetili düýäni idip baranynda, Aksoltan eje gapyda güýmenip durdy. Ol Ilamanyň:  

— Aksoltan eje, kakam şu düýäniň ýüküni siziň gapyňyzda düşürmeli diýip iberdi — diýen sözüne:

— Kakaňam uzak ýaşasyn, senem uzak ýaşa, köşek. Döwletiňiz yrylmasyn, goç-goç ogul bersin — diýip alkyş etdi. Soňra çetiniň düşürilmeli ýerini görkezdi.

— Ine, köşek, düýäni şu ýerde çökeräý!

Ilaman düýäniň ýüküni düşüripdi. Ol entek düýäni turuzmaga-da ýetişmänkä:

— Waý, bagtym ýatdy, waý, öýüm ýykyldy! Eý, waý-eý! — diýen aýylganç ses Ilamanyňam, Aksoltanyňam zähresini ýarara getirdi, Bu wazlap çykan, iniňi düýrükdiriji agy sesi çöküp oturan düýä-de täsir eden bolara çemeli. Ýöne-möne zada äwmeýen, alňasamaýan arwana tapyrdap ýerinden galdy. Bu sesden obanyň endamy zygyrdap gidene döndi. Ol içerde adam goýman, oglandan-ula baryny gapa çykardy. Adamlar sesiň gelýän tarapyna eňdi. Obany sarsdyran bu ses Şally baýyň howlusyndan gelýärdi. Adamlaryň ýüzi şo tarapady. Ilaman düýäni idip geleninde, Iner golak Şally baýlara tarap ýola düşjek bolup durdy. Ilaman oňa kelam agyz söz diýmedi. Ýöne Iner golak oglunyň soragyny gözünden aňdy. Ol:

— Bulara bir zad-a boldy, howwa. Olaryň syrkaw ýatanam-a bar diýip eşitmändim — diýip, egnindäki ýasgynjak atylýan donuň ýakalaryny çekişdirip, howludan çykyp gitdi. Iner golak Şally baýlara baranynda, howlynyň içi-daşy adamdan doludy. Ogulnur:

— Goç inerim gitdile-eý, uly dünýäm gitdile-eý! Iller-günler nädeýin, ýandy bagrym, ýandyle-eý! — diýip irginsiz bozlaýardy. Sadap içki tamda özünden gidip ýykylypdy. Daşyna üýşen aýallar onuň ýüzüni ýelpäp özüne getirdiler. Gözüni açanynda olam uly ili bilen aglamaga, Ogulnuruň sesine goşup, zaryndan zaryn bozlamaga başlady. Köşegi ölen düýäniň bozlaýşyny, höwürtgesinden çagasy alnan serçäniň ot-elek bolup jibirdeýşini eşidipmidiňiz? Eşiden bolsaňyz Ogulnur bilen Sadabyňam elden-aýakdan çykyp aglaýyşlary şoňa meňzeşdi. Ýürek keselli dagy bolsaň-a olaryň ýanynda görünme. Sagat bolanyňda-da ýürek edip eşidip durmak kyndy. Gaty kyndy diýäýmeseň, oňa häzir meňzetmede tapylanokdy.

Az salymdan soň Şally baýyň Könegala obasyna çykarylan gyzy Täjigözel geldi. Ol Garamyrat bilen Garamergeniň arasyndaky gyzdy. Üç çaganyň ortanjysydy. Adynyň Gözel sözüni aýryp, Täji diýip tutýardylar. Ol dünýä inende maňlaýynda nokat ýaly gyzylja täji bar ekeni. Çaga ozalynda täç diýen ýaly, hal diýen ýaly, meň diýen ýaly şikesli dogulsa, at dakylanda, gapdalyndan şol şikesini goşýarlar. Il arasynda “Şikes ada goşulmasa ulalarmyşyn” diýen düşünje bar.

— Waý, körpe dogan, arkadagym! — diýip, uly ili bilen bagyryp gelen Täji gelnejesini gujaklap ýykyldy. Aglap ýatan Sadabyň kükregine ýaşa ýuwlan ýaňaklaryny oýkap:

— Sen ýaryňdan, mydaryňdan aýryldyň-la, gelneje. Aglasana, eňresene gelneje! — diýip, ýürek gyýyjy zarynlaýardy.

Türkmenlerde özüňden kiçi doganyň gelnine gelneje diýilmeýär, diňe adyny tutaýýarlar. Täjigezeliň Sadaba gelneje diýmeginiň sebäbi bardy. Sadap çykyp gelende, Täjigözel entek gyzdy. Uly gyz bolup, çykyp gelen gelniň adyny tutup oturmak uslyp däl. Ol gelniň öňüne geçip oturanynda ilki gezek oňa gelneje diýipdi. Şondan bärem gelneje diýip ýüzlenýärdi. Häzirem onuň “Aglasana, eňresene gelneje!” diýmegi şonuň üçindi. Sadaba-da agla diýmek gerek däldi. Ol biline taýak bilen urlan ýylan ýaly towlanjyrap ýatyrdy.

Näme diýseňem, şunuň ýaly ýerlerde erkekler aýallara görä sarlyrak, merdräk bolýarlar. Gara öýüň gamşyna arkasyny ýaplap oturan Şally baýyň gözleriniň owasy gyzaranam bolsa, gözünden ýaş döküldim-döküldim diýip duranam bolsa, beýle elden-aýakdan çykyp, aýallar ýaly ses edip oturanokdy. Olam aglaýardy, ýöne sessiz aglaýardy. Onuň ýüreginiň ýanyp duranyny, aglap duranyny tenine iňňe sanjylýan ýaly çytylyşyndan, hasratyň derdinden çürşen türşek ýaly, ýygyr-ýygyr ýüz keşbindenem aňmak bolýardy. Onuň bolup oturyşy otuny-suwuny alyp bilmän, tapdan düşen ineriň çöküp oturyşyna meňzeýärdi. Her gelenem göwünlik berýärdi:

— Belki ugur-ýol tapylar, howwa, Maşatda seniň gatnaşýan kürtleriň bardyr. Şolardan bir, howwa, ideg-sorag etmeli — diýip, baýyň gapdalynda oturan Iner golak aýtdy.

sagja bol paylashanyna. Inda yazarsyn diyip garashyp otyrdym.

Kop sag bol! Dowamyna garashyas.

bu bölumi azmy? Ya gownumemi

Bolan waka Garamergen Eýranda tutulanmyş. Özem alamançylyk edip ýörkä günäsiniň üstünde tutulypdyr. Häzirem Ryzaguly hanyň zyndanynda ýatyrmyş. Bu habary Şally baýa ýetirmek üçin Maşatdaky Ryzaguly hanyň ýakyn adamlarynyň biri ýörite sargyt edipdir. Ýöne habar bermegem däl, “Özi gelsin” diýip sargapdyr.

— Şally kaka, Garamyrada habar edeliňmi? — diýip, ýigitleriň biri oňa ýüzlendi.

—Bir zadyň änigine-şänigine ýetmän, howwa, olaram oda salmak gerekmikä? — diýip, Iner golak aýtdy.

— Öňi-soňy olaram eşitmeli. Onsoň wagtynda aýdylsa kem däl bolaýmasyn? — diýip, Atagulynyň kakasy Goňur aga aýtdy.

Şally baýdan ne howwa diýen ne-de ýok diýen söz çykdy. Ol ýüzüni aşak salyp, doňňara daş ýaly bolup otyrdy. Onuň barmaklary özünden idinsiz hereket edýärdi. Ysgynsyz gymyldap, tesbiniň gök düwmelerini käwagt bir şyrkyldadyp otyrdy. Mollalaryň, takwa adamlaryň edişi ýaly ol düwmeleri doga okap, bilýän sürelerini içinden gaýtalap sanamaýardy. Onuň häzir oý-pikiri tesbiniň düwmelerindenem, “Epdegiň” sürelerindenem, töweregindäki gaýda-gaýmalaşykdanam, aýallaryň agysyndanam uzakdady. Onuň ýaşdan dolup balkyldap duran gözleri Ryzaguly hanyň daş zyndanynyň demir gözeneklerinden, şol garaňky, dar, sowuk, zeýli zyndanyň gözeneklerinden yşyklaýardy. Onuň gözleri şol darajyk, daş penjiräniň aňyrsyndan körpe ogluny, Garamergeni gözleýärdi. Garamyrada habar etmelimi-dälmi diýen sözler onuň gulagyna-da ilenokdy. Bu meseläni daş çykan aýallaryň biri jemledi. 

— Ogulnur: “Garamyrada adam ýollaň” diýýär. “Gelinlerimiň ikisinem alyp gelsin” diýýär — diýip, gapa çykan aýal ýene yzyna öwrüldi.

Ogulnuruň gelinlerim diýýäni Hajat bilen ýa-da Ogulnuruň mahabatlandyryp aýdyşy ýaly Ogulhajat bilen Aýşa gyrnakdy. Aýşa gyrnak häzir bu öýe Hajatdanam beter zerurdy. Adamlar indi bu öýe näçe günläp geler-gider durarlar. Entek bu habary eşitmedikler kändi. Diňe Ýandakly obasy eşitdi. Onuňam entek hemmesi eşiden däldir. Oňa-muňa giden adamlar bardyr. Başga obalar hakynda-ha gürrüňem ýok. Bu gelýän adamlaryň öňünde diňe matam tutup, gara geýip oturmak bolmaz ahyry. Ýasdan, matamdan başga-da hödür-kerem diýen zadam bar ahyry. Olara çaý gerek, nahar gerek. Diňe olara-da däl, maşgalanyň aşyna-suwuna seretmäge-de, içerini syryp-süpürmäge-de, öýüň kirine-beýlekisine göz-gulak bolmaga-da adam gerek. Olam Aýşa gyrnak, Ogulnuruň Aýşa gelni...

Ýok, gerek däl! Şu döwürde roman okalarmy, dost?! Bu döwürde diňe rap diňlenýär, discoteka gidilýär, we ş.m.(25%, 1 adam)

Gaýrat ediň-de, şuňa kim ses berdikä, aýtsyn-la.  Gaharym gelenok, diňe bilesim gelýär.

Garamyrada habar edilmegini özleri isleýän bolsa dagy gürrüň bolup bilmez. Iner golak öýüň kölegesinde arkasyny gamşa ýaplap oturan ýerinden:

— Nursähet, hany bärik gel, howwa. Ýanyňdakynam alyp gaýt — diýip, hol beýlede gürleşip duran iki ýigide gygyrdy. Şo pursat gaşynda peýda bolan ýigitler:

— Gulluk, Iner aga! — diýip, ikisi birden seslendi. 

— Çüňňül guýusyny taparmysyňyz? — diýip, Iner golak olardan sorady. Ol gepiň gelşigi üçin sorapdy. Sebäbi Garagumuň jümmüşinde bu ýigitleriň tapmajak ýeri barmy? Olar bu çölüň köp ýerini dören adamlar. Görmedigem bolsa salgy berseň boldugydyr. Olaryň bilýän guýularynyň, adyny tut-da “Şondan bir salkyn ýol gaýrada, ýarym salkyn ýol günbarda” diýen ýaly salgy berdigiň ýeterlikdir. Ony ýalňyşman taparlar. Bu häsiýet Kesearkajyň ýarym çarwa hem çarwa türkmenlerinde nesilden-nesle geçip gelýän häsiýetleriň biri.

— Görüpdik, Iner aga, taparys — diýip, Nursähediň ýanyndaky aýtdy.

— Gaty gowy tapsaňyz, howwa, baryň-da Garamyrada aýdyň. Hajat bilen Aýşany alyp gelsin, howwa — diýip, Iner golak oturan ýerinden aýtdy.

— Lepbeý, Iner aga! — diýip, ýigitler gidibermekçi boldular. Birdenem aýak çekdiler-de: — Garamyrada gyssagly çakylygyň sebäbini duýdurmalymy? — diýip soradylar.

— Howwa, aýdaýyň, nämekä diýip bükgüldäp gelenden, bilip gelseler kem däldir, howwa.

Ýigitler şo pursat atlandylar. Obadan çykyp göni demirgazyga tutup ugranlarynda, gün ikindä tarap agyp ugrapdy. Ol Aýatylla işanyň atasyndan, Hafizulla işandan miras galan metjidiň depesinden görünýärdi. Ýigitler şu gidişlerine gitseler ertir günortan gaýdyp gelerler. Olar gijäniň salkynynda-da ýörärler. Irkilselerem at üstünde irkilerler. Garamyrat birigün irden ýetişse gerek. Ol düýeli gaýdar.

Turkmengyzy:
bu bölumi azmy? Ya gownumemi

Bu bölümi hem az däldir, Türkmengyzy. Ýöne, internet haýalrak bolansoň, kä mahal bir tekst, iki tekst çykaýýandyr. Men her gezek her bap gutaranynda bu babyň soňy diýip, ýazýandyryn.

P.S. Gyzyklanýandygyňyz üçin, tüýs ýürekden minnetdar!

Şally baýyň gapysy uzynly gün köp adamly boldy. Goňşy obalardanam baýyň garyndaşlary, gudalary geldiler. Hajatyň kakasy Atanuruň münüp gelýän alaşa aty obanyň çetinden gireninden daşyny gurşap alan itler kä gapdalyndan üýrüp, kä guýrugyndan aslyşyp, ony Şally baýyň märeke üýşen gapysyna getirip gitdiler. Sadabyň ejesi arwana düýäniň başyny ortanjy ogluna iýtdirip geldi.

Baýyň aýtmagy boýunça agyrda duran bag goýunlaryň birini şakgaladylar. Obanyň aýallary gazan atardy, ojaklarda ot ýakyldy. Adamlaryň burnuna tüssäniň ysy urdy. Bu ys kime dymyljykdy, kime hoştapdy. Her kime birhili täsir etdi. Biraz wagtdan soň bygyrdap duran gaýnatmanyň ysy adamlaryň burnuny gaşady, işdäsini açdy, agzyny suwartdy. Gelen-gidenler üçin nahar taýýarlandy. Ýöne bu nahar şu obanyň adamlary üçin däl-de uzagrakdan gelýänler üçindi.

— Hudaý bardyr, Şally, howwa, Hudaý diý. Köneleň “Ölme-de ýit” diýen sözem bardyr, howwa. Gaýrat et — diýip, Iner golagam ýerinden galdy.

Ol ýolboýy şol “Ölme-de ýit” diýen sözi serinde aýlap gitdi. Hanha, Aksoltanyň oglunyňam ölmän ýitip gidişidi. Ondan bäri hasaplap görseň üç ýyl dagy geçäýipdir. Baý, bu wagtyň tiz geçäýşini. Akar suw ýaly, ýel ýaly diýleni-dä. Ýogsa, Aksoltanyň gapysyna-da adamlaryň üýşeni ýaňy ýalydy.

Dört müň dört ýüz ýaşan Lukman hekimden: “Sen şunça ýyly nädip ýaşadyň?” diýip soranlarynda: “Bilemok, gaçyp barýan keýigiň kölegesinde saýalan ýaly bolup geçip gitdi” diýip, jogap berenmiş. Belki, Lukman hekimiň diýýäni çyndyr. Ýöne... Ýöne kimler üçin? Hany Aksoltandan sorap görüň! Şu geçen ýyllar dört müň dört ýüzem däl, bary-ýogy üç ýyl, beýik hekimiň aýdyşy ýaly şeýle çalt geçäýdimikä? Oglundan aýralygyň her ýyly otuz ýylyň emgegini beren bolsa gerek. Özgeleriň bir ýylda çekýän emgegini ol ýeke gijede çekýän bolsa gerek. Öňem bir dana: “Ähli emgekleriň arasynda iki sany iň aýylganç emgek bardyr. Olaryňam biri ýalňyzlykdyr, beýlekisi aýralykdyr” diýenmiş. Megerem şol dananyň aýdyşy çyn bolsa gerek. Hanha, Aksoltana seredip görüň. Ozal gijäniň tümi ýaly saçy bardy. Edil alma ýaly, ýa-da bäbegiňki ýaly bolaýmasa-da entek ýygyrt atmadyk ýüzi bardy. Indem bir seredip görüň. Sanly ýylyň içinde gör nähili bolaýypdyr. Şol kömür ýaly saç indi görseň üstünden kül sepilen ýaly, gyr atyň guýrugy ýaly çalaryp galypdyr. Ozalky ýylmanak ýüzi garrygyz gawun ýaly gasyn-gasyn bolup gidipdir.

“Ölme-de ýit” diýipdirler. Eger Aksoltanyň ogly ýitmän ölen bolsa näme bolardy? Aksoltan şunuň ýaly lagşarmydy? Iner golagyň göwnüne halys beýle bolaýmajak ýalydy. Ölüm diýilýän zat agyrdyr, gaty agyrdyr. Ýöne adam oňa boýun alyk bolýar. Aýralyk beýle däl. Şonuň üçinem ol ölümden has agyrrak täsir edýär. Obada ogly ölen ýokmy? Ogly ölenem, adamsy ölenem bar. Ýöne şolar beýle basym ýan beräýenoklar.

Aýralyk hakynda şeýle bir rowaýatam bar. “Allatagala bir wagt aýralygy daglaryň-daşlaryň üstüne ýüklänmiş. Daglar elenipdir, çaýkanypdyr, daşlar şakyrdap owranypdyr. Olar Allatagaladan “Şu aýralygy bize berme, biz ýykylaly, öleli, ýok bolup gideli, ýöne aýralygy bir bize berme” diýip dileg edenmişler. Allatagala bolsa ony daglaryň-daşlaryň göterip bnlmejekdigini bilip, olaryň dilegini kabul edenmiş. Ol aýralyk diýilýän zady daglaryň gerşinde diňe synap göreninde, daglaryň ýüzi gök-dalak bolanmyşyn. Gasyn-gasyn, ýygyrt-ýygyrt bolanmyşyn. Daglaryň ýüzüniň göm-göklügem, gasyn-gasynlygam şonuň üçinmiş”. “Muny adamdan başga göterip biljek zat ýok” diýip, Allatagala aýralygy adam öwladynyň boýnuna dakanmyş”. Iner golak tä öýüne gelýänçä şol zatlar hakda oýlanyp geldi.

Garamyrat Hajat bilen Aýşanyň hersini bir düýä mündürip, özem atyň üstünde düýeleriň başyny idip geleninde, Şally baý eýýäm obada ýokdy. Ol öz gudasy, gowy görýän dosty, uly gelniniň kakasy Atanur bilen şum habaryň gelen gününiň ertesi Maşada atlanypdy. Ol ýerde aşnasy, dogrusy, Atanuruň has gowy görýän aşnasy Ahmedaly söwdagär bardy. Şally baýy onuň bilen Atanur tanyşdyrypdy. Kämahal Ahmedalynyň adyny berip, Eýran söwdagärleri Atanuruň ýanyna gelip gidýärdiler. Olar Ahmedalynyň salamyndan başga-da Eýran halwasyndan, Eýranyň pürçükli kempudyndan horjunyň iki gözünem dolduryp sowgat getirýärdiler. Atanur olara obadan deri diýen ýaly, ýüň diýen ýaly, haly-palas diýen ýaly zatlary satyn almaga kömek ederdi. Il arasyndan şo zatlary özi ýygnap alardy. Söwdagärlere bolsa gymmat bahadan satyp goýbererdi.

Atanuruň aşnasy Ahmedala söwdagär dýen lakamy goşsalar-da, onuň kesbi söwdagärlik däldi. Onuň ýöräp duran dükanam ýokdy, uzak ýurtlara gatnap ýören kerwenem ýokdy, il arasynda alyg-satyg bilenem meşgul bolmandy. Oňa söwdagär lakamy kakasyndan galanmyş diýýärler. Ol ir wagtlar oňa-muňa gidýän kerweniň gapdalyndan düýe goşar ekeni. Onsoňam alyş-çalyş etmäge ökde adam bolupdyr. Ony alyp, muny satyp, maşgalanyň eklenjini Maşadyň Teraýy diýen bazaryndan gazanypdyr. Ahmedalynyň özi bolsa kakasynyň ýoly bilen gitmändir. Ol ýaşlykdan han köşgüniň çinownigi bolupdyr. Häzirem ol köşgüň çinownigi. Hanyň ýanynda sözi diňlenýän, diýeni geçýän çinownikleriň biri. Ýaşy bir eýýäm elliden geçen, gyrçuw sakgally adam. Kellesinde haçan görseň depesi gotazly gyzyl sopbaşy bardyr.

Şally baý öýden çykanynda, Kesearkajyň boýy dört arçyn owadan teke halysyny halta salyp, atyň syrtyna bökderipdi. Bu Ahmedala sowgatdy. Şeýle uly emeldaryň ýanyna iki eliňi burnuňa sokup barmak bolmaz ahyry. Onsoňam her näçe dosty bolaý, hanyň adamlary kireýsiz kilim kakmaýarlar. Sen baryp, ýönekeý bir zat sora. Jogabyny bermezlerinden öňürti eliňe serederler. Şally baýyň özem şolar ýaly ahyry. Baýdan Atanura ýa-da Ahmedaly söwdagäre pylan zat diýip ber diý. Ilki öz almytyny almasa, umydyňy tala daňlan ýaly eder. Iň bärkisi on tümen karz aljak bol. Öňünden saklan her aýyň üçin artykmaç berilmeli puluňy aýdar. Ahal Dorbedewi ýaňy aýaklanan gulunka, on tümene satyn alypdy. Puluny wagtynda berip bilmän, üç aý saklap, her aýa bir tümen artykmaç beripdi. Türkmenler aýtmyşlaýyn, zanny süýthorlyga ýugrulan Şally baý ýany bilen haly, pul göterende, öz hasaby bilen, öz ýörelgesi bilen hereket edipdi.

Gün dogmanka, adamlar entek örüp-örmänkä, Ýandakly obadan iki atly Burjulynyň jülgesinden, Haýtgysydan geçip, Gümmezgaýanyň giň meýdanyna ýetipdiler. Şol ýerden Hangala tarap gidýän ýola sowlup, ýüzlerini göni kybla tarap tutdular. Olar Eýranyň Zerap oba-syndaky tanşynyň öýünde düşläp, gijäni şol ýerde geçirdiler. Ertesi irden atlanyp, Gün öýleden agyp-agmanka, Maşat şäheriniň gyrasyndan gňrdiler. Olar ýoluň bütin dowamynda bir gezegem ata gamçy çalyp, gyssap sürmediler. Ikisiniňem aýagynyň aşagyndaky alaşa atlar. Olar şol bir endigi bilen endigan ýorgasyny sypdyrman geldiler. Uzynly gün ýorgalap ýöremegi, uzakçyllygy, ýadamazlygy, ýörişiniň endiganlygy alaşa atlaryň gowy häsiýetleriniň biridir. Olar şu häsiýetleri bilenem ýol üçin amatly ulaglaryň biri hasap edilýärdi.

Ýolagçylar Aly Ryzanyň mawzoleýine uzakdan syn etdiler. Rowaýatlaryň aýtmagyna görä şaýy musulmanlarynyň taryhynda on iki ymam geçipdir. Şol on iki ymamyň sekizinjisi ymam Aly Ryzanyň mawzoleýi Maşatda ilki göze ilýän ymaratlaryň biridi. Ol ýer adamlaryň iň köp zyýarata gelýän ýeridi.

Şähere giren atlylar iki tarapy çala mydar kepbeler, külbeler bilen gurşalan darajyk, tozanly köçeden sürdüler. Soňra kepbeler, külbeler gutaryp daş jaýlar, ýokarsy gümmezli, balahanaly tamlar ýoluň iki gyrasyny gabsady. Atlylar Bahadur işanyň metjidiniň duşundan geçdiler. Bahadur ýöne bir işanam, ahunam däldi. Ol Eýranyň atly ymamlarynyň biridi. Ol gadymy ymam Hasanyň neslindenmiş diýen gürrüň bar. Özem Ryzaguly hanyň iň hormat goýýan adamlarynyň biri.

Atlylar bir mahal Ubeýdäniň dükany diýip atlandyrylan, indi bolsa owunjak söwdagärleriň, ussalarynyň, tikinçileriň, nilgärleriň mekanyna öwrülen, depesi goşa gümmezli, gapysy uzyn eýwanly jaýy yzda galdyryp, saga sowuldylar. Gülhana meýdançasyndan ötüp, ýaşyl derwezeli howlynyň agzynda aýak çekdiler. Ylgap çykan hyzmatkär, gelşi ýaly, ylgap yzyna dolandy. Ol myhmanlaryň kimdigini, nireden gelendigini öz hojaýynyna habar bermäge howlukdy.

Ahmedalynyň özi öýde ýok bolara çemeli. Howlynyň içinden hojaýynyň aýaly Sulaýa hanymyň sesi eşidildi.

— Derwezäni aç!! Myhmanlary goýber — diýip, ol derrew hyzmatkäre buýurdy. Ýaşyl derweze jygyldap açyldy. Derwezäni açan hyzmatkär Atanuruň atyny tutdy. Sulaýa hanymyň sesine düýpdäki jaýlaryň birinden çykan hyzmatkär Şally baýyň alaşasynyň jylawyna ýapyşdy. Myhmanlar düşüp, salam-helik etdiler. Soňra öýe tarap Sulaýa hanymyň yzyna düşüp ugradylar. Gelenleri myhmanhana eltip, ýene daş çykan Sulaýa hanym ellerini bykynyna urup, töweregine buýruk berip başlady. Atlary athanada daňyp, hyzmatkärleriň biri hanyň köşgüne tarap, Ahmedala habar ýotirmek üçin ylgady. Başga biri et satylýan dükanlara tarap ugrady. Hyzmatkär gelinler çaýyň-suwuň ugruna çykdylar.

Sulaýa hanym bular üçin hyzmatkärlerini perwana deý, oda-köze salyp gyssamasa-da gyssamazdy. “Çaý içiň, suw içiň. Dynjyňyzy alyň. Ahmedalynam gelen wagty görer ýörersiňiz-dä” diýip, arkaýyn oturardy. Sulaýanyň häzirki gyssaga düşmeginiň öz sebäbi bar. Ol Şally baýyň başyna düşen ýagdaýy ärinden eşidipdi. Şonuň üçinem Şally baýyň şu ýere geljegini, adamsyna, han emeldaryna, hanyň ýakyn adamlarynyň biri bolan Ahmedala onuň ýumşunyň düşjekdigini bilýärdi. Beýle ýumuş üçin bolsa eli boş gelmez. Sowgatly geler.

Şally baýyň atdan düşüp alyp gaýdan haltasyndaky, Sulaýa hanym ýalňyşmaýan bolsa, haly bolmaly. Şally baý ony satmaga getiren däldir. Ol şu öýe getirilen sowgatdyr. Sulaýa hanymyň basymrak şol sowgady açyp göresi, ýere ýazasy, dula geresi gelýär. Onuň oda-köze düşmegem şonuň üçindi, şol haly üçindi.

—Aperin, aperin! Men kimleri görýärin bu ýerde? — diýip, gapydan giren Ahmedaly türkmen aşnalary bilen gujaklaşyp görüşdi. Aman-saglyk soraşyldy. Iki tarapyňam ýurt abatlygy, il-günüň asudalygy, çaga-çugalarynyň saglygy, mal-garalaryň baş bitinliginiň nähilidigi takyklanyldy. Sorag-jogapdan soň haltadan çykan haly Ahmedalynyň aşagyna düşeldi.

— Gitjek diýemsoň öýdäkiler eli boş barandan Sulaýa hanyma bir kiçijik sowgat diýip iberäýdiler.

— Öýdäkileriň ömri uzak bolsun! Dilegleri hasyl bolsun! — diýip, Ahmedaly gyrçuw sakgalyny sypap, omyn etdi. Şol pursat gapydan giren hyzmatkär saçagy orta atdy, üç çäýnek çaýy olaryň öňünde goýdy.

Ol tamda oturan Sulaýa hanymyň “Getirilen sowgady görsem” diýip, näler ýüregi atygsaýardy. Arman, oňa myhmanlaryň otagynda hiç bir sebäpsiz görnübermek bolmaýardy. Elbetde, alkymy salparyp, ýaşy ellä kowalaşyp barýan Sulaýa hanym başyna perenji atyp, ýüzüne nikap çekenokdy. Şonda-da myhmanlaryň ýanynda hiç bir sebäpsiz görnübermek edähede-kowahada sygyp duran zat däl.

Çaý başynda bularyň gürrüňi Şally baýyň ogly, Ryzaguly hanyň bendisi Garamergen hakynda gitdi. Baý öz oglunyň kakabaşlygyndan, ynanjaňlygyndan, bolar-bolmaz jahyllara özüni oýnadyp bolgusyz işlere baş goşýanlygyndan zeýrendi.

— Wah, onuň kellesi bir kellemi? Garaz, telpegini eline alyp ýörmezlik üçin berläýen zat-da — diýip käýindi. Ol bu alamançylyk, talaňçylyk üçin esasy günäkäriň başgalardygyny, Garamergeni oýnap, aldap şu güne salan adamlardygyny, ony öňe iterip, özleriniň gaçyp sypandygyny, oglunyň bolsa ele düşendigini ýana-ýana gürrüň berdi. Eýranda-Turanda özüniň arka diräýjek adamsynyň diňe Ahmedalydygyny, ýalňyz dostunyňam şoldugyny, eger şu gezek ogluny sypdyryp bilse, onuň dagy-duwara şunuň ýaly işiň başynda görünmejekdigini aýdyp sözüni jemledi.

— Öz dostumyz üçin elimizden gelenini ederis— diýip, öý eýesi gyzyl sopbajynyň gotazlaryny yrgyldadyp, başyny silkdi.

Şally baý bilen Atanur Ahmedaly söwdagäriň myhmanhanasynda bir hepdedenem gowrak wagt garaşmaly boldy. Olary daňyp goýan ýagdaýlaryň birinjisi Ryzaguly hanyň Maşatda ýoklugydy. Ol Tährana, şalaryň şasynyň huzuryna gidipdi. Han ol ýerde uzak eglenmedi. Şally baý dagy şu ýere gelip düşeninden soň, ikinji gün olam öwrülip geldi. Myhmanlary esasy saklan zat Ahmedaly söwdagär aýtmyşlaýyn, şalaryň şasynyň nazary siňen uly han bilen ýesir hakynda gürleşmek oňa başardanokmyş. Şonuň üçinem ilki bilen Bahadur ymamy görmeli. Şalaryň şasynyň nazary siňen uly hany bu meselede diňe şol görübem biljek, şol yrybam biljek.

Şally baý onuň mus-musuna düşündi.

— Ol adamlary görjek bolsaň az-owlak harjam gerek bolar — diýip, ol içine ýüz tümen salnan gök mahmaldan tikilen haltajygy çep goltugyndan çykaryp oňa uzatdy.

Myhmanlar şol bir hepdäniň içinde diňe bir gezek howludan çykdylar. Şol gezegem Gündogaryň meşhur bazarlarynyň biri bolan Teraýy bazaryna aýlandylar. Bazaryň mähellesi uludy. Häli-şindi adamlar bilen süýkeşip geçmelidi. Rejelenip üýşürilen sary waharmanlaryň, Horezminiň ala-mula donlary ýaly, ala garpyzlaryň, bili boglan ýassyk ýaly palaw kädileriň uly-uly harmanlary bu bazarda gözüňe ilýän zatdy. Satyjylaryň öňünde üýşüp duran gyzyl ýaňak almalar, hurmalar, sary kişmişler, künjüli halwalar, pürçükli kemputlar, dikeç gantlar, buzuň bölegi ýaly lowurdap ýatan, içinden ýüplük geçirilen şaha nabatlar, çagalaryň bäzbendi ýaly tes-tegelek injirler satylýan dükanjyklaryň uzyn hatary, ondan aňyrda bolsa haly-palas, her dürli parçalar satylýan dükanlar Teraýy bazarynyň görküdi. Saňa Aýystanyň halysy gerekmi, Seýistanyň palasy gerekmi? Rumystanyň, Pereňistanyň parçasy gerekmi? Hindistanyň öýmesi gerekmi? Teraýy bazary “Puluň bolsa guşuň süýdem tapylar” diýilýän bazarlaryň biridi. Uzyn hatar dükanlaryň kölegesinde adamlar çugutdyryşyp otyrdylar. Olaryň gözleri gelen-geçendedi. Olaram söwdagärdiler. Ýöne olaryň harydy öňünde depe ýaly bolup üýşüp ýatanokdy. Olar gara güýçlerini satmaga gelen adamlardy. Olar talabandylar. Olaryň arasynda jaý gurýan ussalar-da, agaç-tagta ussalary-da, neçjarlar-da bardy. Ýöne olaryň agramy hiç bir ussaçylykdan başy çykmaýan, gara işe gaýym adamlardy. Olaryň arasynda taýpy eňeklerem, gyrçuw sakgallaram, duluklary tapyşyp, boýunlarynyň damarlary taýak ýaly horlaram, her egninden düýe asaýmaly daýawlaram bardy.

Näme-de bolsa bular özlerini satmaga gelipdir. Hanha olardan aňyrda gul-gyrnak bazary başlanýar. Bu taýdaky janly harytlar öz ygtyýaryna gelenler däldi. Olary allowarradan ellerini-aýaklaryny daňyp, düýä ýükläp, atyň öňüne kese basyp alyp gelipdiler. Hanha garaýagyz owadan gyz, ýanynda-da Şally baýyň agtygy ýaly 8-10 ýaşly oglan. Olar iki dogan bolara çemelidi. Gyz oglanjygy gujaklap, onuň kellesine ýaňaklaryny oýkap aglaýardy. Kimdir biri çagany alarman boldy. Gul eýesi on iki tümen bahalady. Alyjy sekiz tümene alarman boldy. Olaryň arasynda çekeleşik başlandy. Satyjy on bir tümene düşdi, alyjy dokuz tümene geldy. Şeýle gyzgalaňly söwdanyň gidýän mahaly gyz bilen çaga mäkäm gujaklaşyp aglaýardylar. Olaryň ýüregiňi gyýyjy agysy, iniňi düýrükdiriji perýady, depe saçyňy üýşürýän nalasy, jigeriňi mawyja deý daglaýan gözýaşy alyja-da, satyja-da, Şally baý bilen Atanura-da täsirini ýetirip bilmedi. Söwdalaşýan taraplar şaýy-şaýy, apbasy-apbasy ýokary galyp, aşak düşdükleriçe, olar bir-birine ýakynlaşdygyça ýesirleriň dünýäsi daralýardy. Olaryň agysy barha zarynlaýardy. Söwdagärleriň biri galyp, biri düşüp olar iň soňunda 10-nyň üstünde tapyşdylar. Oglanyň bahasy 10 tümen boldy.

Çagany gyzyň gujagyndan aýyrjak bolup, alyjam, satyjam ellerinden gelenini etdi.

— Jan aga, bizi aýyrmaň! Atadan aýyrdyňyz, eneden aýyrdyňyz! Il-günden aýyrdyňyz, ýurtdan aýyrdyňyz! Iň soňky umydym şu jigim. Şundan bir aýyrmaň. Ikimizem bile satyn alyň. Meniň elim hünärlidir. Haly dokaýan, naharlar bişirýän, eşik tikýän, her hili keşdeler çekýän. Jan aga, bize rehim ediň! Gurbanyň bolaýyn, sadagaň gideýin, jan aga! — diýip, gyz oglany goýbermejek bolup nalamak nalady. Gul eýeleri gyz bilen oglany bir-birinden zordan aýyrdy. Bu ýerde gul eýesiniň elindäki gamçy olara uly kömek etdi. Alyjy çaganyň goşaryndan tutup, ony bar-bar bagyrdyp süýrekläp ugranynda gyz özünden gidip ýykyldy. Gyzyň öz jigisini bu iň soňky gezek görşüdi ahyry. Olar indi hiç wagt duşuşmazlar.

Oglunyň ýesir düşdi habaryny eşidip gözlerini balkyldadyp duran Şally baýyň bu agyr hasrata, pajygaly waka ýüregi gyýlyp para-para bolaýjak ýaly. Ýöne bolaýanok. Naçarlaryň bu hasraty Şally baýyň ýüregini sersdirenok. Adamlar diňe öz tenleriniň awusyny bilýärler. Öz tenlerine sanjylan iňňä tisginýärler. Özgäň tenine çekilen pyçak olaryň teninem awudanok, ýüreginem. Ynsan doň ýürek bolanda haýwandanam beter bolar ekeni.

Şol aýylganç wakanyň şaýady bolan iki guda bu ýerden mal bazaryna tarap ugradylar. Olar owkat bazarynyň içinden geçdiler. Bu ýerde jazyrdap duran çişlikleriň, çekdirmeleriň, bygyrdap duran palawlaryň, ne gözel mantylaryň, somsalaryň, işlekli kömeçleriň hoştap ysy dok adamynyňam işdäsini açýar. Adamlar “Hiç zat iýmän ýatan hassany tamşandyrjak bolsaň, Teraýynyň owkat bazaryndan geçiräýmeli” diýip, ýöne ýerden gürrüň etmeýärler. Şu bazarda telim halkyň meşhur naharlary bişirilýär.

Sadulla nanbaýyň aşhanasyndan gelýän ys iki gudanyň agzyny suwartdy. Olar aşhana sowuldylar. Bu aşhananyň eýesi Sadulla ozal nanbaýdy. Onuň elinden çykan çörek bütin Maşada meşhurdy. Maşat näme? Uzak ýerden gelýänlerem Sadullanyň çöreginden datman gitmezdi. Onuň ýüzüne künji, owradylan maňyzlary sepip bişirýän külçesi Sadulla külçe diýen at bilen meşhurdy. Bir ýyl Horasanyň üstünden gurakçylyk geldi. Zat gyt boldy. Ozal un tapdyrmady, un tapdyrsa, künji tapdyrmady, künji tapdyrsa maňyz tapdyrmady. Sadulla üçin öňki bişirýän meşhur çöreg-ä beýlede dursun, umuman çörek bişirmek kynlaşdy. Şonuň üçin ol özüniň nan tamdyryny ýykyp, ýerine aşhana gurdy.

Şally baýdyr Atanuruň şu aşhana sowulmagynyň sebäbi bardy. Onuň naharlarynyň süýjüligi hakynda her hili rowaýatlar bardy. “Şol aşhananyň naharyndan iýip otyrkaň, gulagyňy kesselerem duýmarsyň” diýýärler. Kesearkaçdan Maşada gelip giden adamlar Sadullanyň aşhanasyndan nahar iýenligini aýdyp öwünýärler.

Nahardan soň mal bazaryna aýlanan gudalar mal baryny bahaladyp, öňki gelen ýerleri bilen yzlaryna dolandylar. Jigisini elden giderip, beýhuş bolup ýykylan gyz özüne gelipdir. Ol iki eli bilen gursagyny tutup, aglap durdy. Atanur gabagyny galdyryp:

— Biçäre, bu-da bir bendäniň çagasydyr — diýip, sowukganlylyk bilen aýtdy. 

— Oňa-da Hudaýyň ýazanydyr-da. Şondan bidin çöp başy gymyldamaz — diýip, Şally baý ýönekeý bir zat hakynda gürrüň edýän ýaly gürledi. Gudalar Ahmedalynyň ýaşyl derwezesine dolanyp geldiler.  

Öý eýesi Bahadur ymamy gördümi, ýene birine ýüz tutdumy, ýa-da özi han bilen gürleşdimi, belli däl, ýöne, garaz, bir hoş habar getirdi. Şalaryň şasynyň nazary siňen uly han ýesiri boşatmaga söz beripdir. Ýöne bahasy bilen... 

— Bahasy näçe bolar onuň? Şalaryň şasynyň nazary siňen uly han aýtmadymy ony? — diýip, Atanur sorady.<span class=Apple-tab-span style=white-spaceblumre>