Jüneýit han 1862-1938

haysy cesmeden? gayrat et ayt

Awtory hem çeşmeleri görmek üçin Has doly diyen yere clik eding

has dolusy - diyen yere klik edyan welin Zippyshare.com diyen sayt chykyar. Kim bu makalanyn has dolusyny achyp bilyan bolsa mana iberseniz minnetdar bolardym. Onunden sag bol aydyan. sumbarly@gmail.com

Baryp 16-njy asyrdan bäry Türküstanda başlanyp gelýän syýasy gapma-garşylyk, 19-njy asyrda
Orsýetiň we Britaniýanyň bu topraklara aralaşmagy bilen gaýtadan möwç alýar, ylaýta-da, Buhara
emiriniň we Hywa hanynyň arasynda birnäçe gezek ganly çaknyşyk bolup geçýär. Bu ýagdaýa
Demirgazykda ýaşaýan gazaklaryň we Köpetdagyň eteklerindäki tekeleriň gozgalaňy güýçli täsir edýär.
Eýran döwleti Etrek-Gürgen türkmenleri ezip, olary zulum astynda saklamak üçin kämahal Hywa hany,
kämahal bolsa Buhara emiri bilen şertnama baglaşýardy. Bu ýagdaý azat-erkin ýaşap gelýän
türkmenlere gaty agyr degýär. Hywa ýomutlary hiç haçan düýpgöter hana boýun bolman, hana garşy
birnäçe gezek gozgalaň turzuýarlar. Hywa hany tekelerden salgyt ýygnamak üçin, agyr goşun ýygyp,
ýomut serdaryny olaryň üstüne ibermekçi bolýar, emma serdar öz doganalaryny horlamaga razy bolmanýar, gazaba çykan han, serdary öldürilýär. Bu jenaýat Türkmen-Özbek arasynda kineleri
artdyrýar. Biraz wagt geçip-geçmänkä türkmenler aýaga galyp, hanyň başyny alýarlar.
Beýle çaknyşyklar 1870–1880-nji ýyllara çenli dowam edýär. Şular ýaly ýagdaýda ýaňy ýigrimi
ýaşyny dolduran Gurbanmämmet (1862–1938), Jüneýit han ady bilen Hywa türkmenleriniň
gozgalaňyna ýolbaşçylyk edýär. Hojabaýyň ogly Gurbanmämmet 1862-nji ýylda Daşoguzyň Tagta
etrabynyň Bedirkent obasynda dogulýar. Ol ýomutlaryň Ursokçy urugynyň Jüneýit tiresindendir.2
Başga bir maglumatda onunyň salar urugyndan bolan Hajybaýyň ogludygy agzalýar.3 Jüneýit han köp
ýyllaryň dowamynda öz obasynda kazy we mirap ýaly wezipelerde işläp, halkyň doly ynamyny
gazanyp bilipdir.
Türkmenlere sözüni ýöretmegi başarmadyk Hywa hany Isfendiýar han, ata-babalarynyň ýoluna eýerip,
Orsýetiň goldawyna daýanyp, ýomutlaryň üstünden agalygyny berkitmek isläpdir, ýöne bu synanyşy
başa barmaýar.
Gurbanmämmet 1912-nji ýylda öz dogany Hajymyratdan aransyny açyp, Hywa hany Seýit
Isfendiýara garşy göreş alyp barýan «Şammy keliň» atlylaryna goşulýar. Jüneýit hanyň başarjaňly,
batyrlygy we ugur tapyjylygy hem şol ýyllardan ýüze çykýar. Özbek-Goňurat urugyndan bolan Hywa
hanlary türkmenlere we özbeklere garşy aýry-aýry syýasat ýöredýärdiler. Bu syýasat olaryň arasynda
yzygiderli çaknaşyklara we agzalyga sebäp bolupdyr. Orsýet patyşasy bolsa Hywa hanynyň bu
syýasatyny goldaýardy. Bu düzgüne garşy baş göterenleriň birisi-de Seýit Isfendiýaryň gaýyn atasy
Seýit Yslam hoja bolupdy. Türkmen-özbekleri milli goşunda birleşdirmek syýasatyny talap eden bu
adam 1912-nji ýylda bir gün öýleden soň hanyň köşgünden çykyp, öz öýüne barýarka ýolda
öldürilýär.4 Ruhy taýdan kesel Isfendiýar han, Yslam hojanyň ýerine geçen paň kelle «Mäd Wafiniň»
täsirine düşýär we onuň diýeninden çykmaýar. Şeýlelikde ýene-de gadymy özbek-türkmen agzalalygy
güýçlenýär. Bu ýagdaýdan nägile bolan türkmenleriň serkerdeligine Gurbanmämmet geçýär, Hywa
hanynyň arkasynda bolsa Orsýet durýardy. Hywa garşy bolan söweşler türkmenlere agyr düşýärdi.
Edil şeýle ýagdaýda birinji jahan urşy başlanýar. Urşda ruslar agyr ýitgä uçraýarlar, bu ýagdaýadan
habarly bolan Gurbanmämmet pursatdan peýdalanyp, Hywa galasyny gabap başlaýar. Onuň bu işi
Hywa ýomutlaryny galkyndyrýar, halk ony Jüneýit nesili bilen atlandyryýar, şondan soň
Gurbanmemmediň ýerine Jüneýit han ady ýörgünli bolýar. Ol garyp ýa-da baýdygyna garamazdan
türkmenleriň ar-namysyny goramagy başarypdyr.5
Jüneýit hany diňe türkmenler däl, eýsem Hywa hanyndan närazy özbekler hem goldapdyrlar. 1913-nji
ýylda türkmenleriň ýaraglanan toparlarynyň sany 15 müňe ýetipdir. Türküstanda rus patyşasynyň
goşunlaryny gysyp, çykarmakda Jüneýit hanyň uly güýç boljagy bilen daşary ýurt döwletleri hem
gyzyklanyp başlaýar.
1916-njy ýylda birinji jahan urşunda Orsýet agyr ýeňlişlere uçraýar, muny eşiden türküstanlylar
ruslara garşy baş göterýärler. Hywa türkmenleri hem hana garşy açyk baş göterip ugraýarlar,
Türküstan häkimi Syr derýa welaýatynyň harby gubernatory general Galkin jezalaýjy topary söweşe
iberýär. Söweş her iki tarapa hem biçak agyr düşýär, türkmenler ok-ýaragyň ýetmezçiligiň, ruslar
bolsa yssy çöllerde suwsuzlygynyň pydasy bolýarlar. Jüneýit han açyk söweşe girmän, «degdimgaçdym
» taktikasyndan peýdalanyp, ruslary gumuň içine çekip, başlaryna inýärdi. Jezaberiji toparyň
hatarynda Germanlardan, Awstraýanlardan we wengerlerden hakyna tutma esgerler-de bolupdyr.
Olara doly talaňçylyk etmäge rugsat berlipdir. Jezalaýjy topar bolsa rehimsizlik bilen türkmenlerden ar
alýardy, olar guýulary gömüp, obalary talap, mallary haýdap gidýärdiler. Jüneýit han bolsa, irmänarman
olar bilen söweşýärdi. Şol ýyllarda Hywa hanynyň eden-etdiliklerini barlap, halk gozgalaňyny

esasy sebäplerini anyklamak üçin Türküstan general gubernatorynyň görkezmesi boýunça Daşkentden
ýörite iberilen general Geppener gozgalaňy Hywa hanynyň nökerleriniň prowokasiýasy diýip bellemäge
mejbur bolýar.6
Jüneýit hanyň baştutanlygyndaky gozgalaň ählumumy häsiýete eýe bolup, Türküstanda ony
goldanlaryň sany günsaýyn köpelýär. Hoja ýeli obasynyň ýaşulylary hanyň nökerlerinden öz
närazçylygyny aýtmak üçin İsfendiýaryň ýanyna baranlarynda, han olary tussag edýär. Muny eşiden
Jüneýit han 3 müň atlysy bilen Hywa galasynyň golaýyna gelip, tussaglar bir gije-gündiziň içinde
boşadylmasa, gala girip, galany hanyň başyna ýumurjakdygyny duýdurýar. Gepleşikler netije
bermänsoň, ol galany alýar, onuň bilen hem çäklenmän, Gürlen, Şabat, Kyýat, Daşhowuz şäherlerini
hem zabt edýär. Gola düşen İsfendiýar han, Jüneýit hanyň merhemedine duş gelýär, onuň gany
geçilýär we gaýtadan tagtynda oturdylýar.
Jüneýit hanyň Hywa tagtyna bäsdeşlik etmegi Orsýeti binjalyk edýär, şoňa görä gozgalaňy basyp
ýatyrmak üçin, general Galkiniň ýolbaşçylygynda jeza beriji topary bütin türkmen obalarynyň içinden
gylyçly geçýär, müňlerçe türkmen öldürilýär. Halkyň arasynda häli-şindilerem bu wakanyň Galkin
ýyly diýip, ýatlanmagy ýöne ýerden däldir.7 Bu wakadan soň Jüneýit han goşunyny Owganystanyň
demirgazyk welaýatlarynda ýaşaýan ildeşleriniň arasyna çekýär.
Türkmenistanly ýazyjy Ata Nuryýew «Ýaşlyk žurnalyndaky» makalasynda hiç bir fakt, delil
görközmeden Owganystanda bolan döwürnde Jüneýit hanyň ingisler bilen ylalaşyga gelendigini ýazyp,
ony satylan nöker hökmünde gorkezjek bolýar.
“...Biz Hywalylaryň öz hanlarynyň häkimiýeti astynda galmaklarynyh düýbünden islämizok.
Ynkylabyň ýaýbaňlanmagy bilen gysyş astynda ýaşaýan halkalaryň arasynda biz täsirimizi artdyryp
bileris.”
(W.I.Lenin: Kom Partiýanyň 1917-nji ýylyň aprilindäki 7-nji kongresinde eden çykyşyndan)
Leniniň beýle sözlerinden soňra bolşewikleriň agresiýasy hasam artyp başlaýar.
1917-nji ýylyň sentiýabrynda Jüneýit han Owganystandan dolanyp gelýär. Türküstanda patyşanyň
tarapdarlary «aklar» henizem bolşewiklere («gyzyllara») ýol bermän, ýerli häkimler bilen aralaryny
berk saklamagy başarypdyrlar.
Tagtynda galmak üçin, Buhara emiri ýaly, Hywa hany-da reforma wadasyny berýär, söweş tolkuny
köşeşýär, emma Jüneýit han öz atlylaryny mydam taýýar saklaýar. 1918-nji ýylda Türkistanda
bolşewikleriň döwri başlanýar, olar Buharyny «Sowetleşdirip» bilmeýärler, Hywa bolsa bir çetde
galypdy, bolşewikleriň Hywadaky hereketelrine Jüneýit han böwet döredýärdi. Ol Hywa hanynyň
baryşmaz duşmany bolsa-da, hana garşy bolşewiklerden ýardam soramady. 1918-nji ýylyň güýzünde
Jüneýit han Hywany gol astyna geçirýär. Han hem bu aralykda öldürilýär, ýerine bolsa köpden bäri
işden çetleşdirilen dogan oglany Seýit Abdylla geçýär, ýöne hakykatdan hanlygy dolandyrýan Jüneýit
handy. Onuň akyl-paýhasy şol ýerde mälim boldy. Ol hany ýeňdi, emma hanlyk düzgünini Bolşewik
düzgüni bilen çalyşmady. Jüneýit hanyň Hywada hökümdarlygy 1920-nji ýyla çenli dowam edýär.
Ata Nuryýewiň ýazmagyna görä, Eziz han bilen Jüneýit han inglisleriň buýrugy esasynda wagtlaýyn
hökümetiň wekili bilen harby komissar polkownik Zaitsew tarapyndan goldanyp, Sowet häkimietine
garşy söweşe girmelidiler.
1918-nji ýylyň ortalarynda Hywada öňki özbek-türkmen dawasy gaýtadan möwç alýar. Munuň
döremeginde bolşewikleriň esasy rolunyň bolandygy çaklanýar. Bolşewikler bu iş bilen Jüneýit hany
ýeňmegi planlaşdyrypdylar. Şol ýylyň 20-nji sentiýabrynda Jüneýit hanyň topary Rahmanbegiň
ýolbaşçylygynda Ürgenç şäherine hüjüm edip, “Rus-Aziýa bankynyň” bölümini, anbarlaryny, söwda
edaralaryny dargadýar. 1873-de Hywa hanlygyny basyp alanlaryndan soňra ruslar Amy derýanyň sag
kenarynda uly razwetka gullugyny döredip, Türküstany gol astyna geçirmäge synaşyp gelipdirler.
Bölümiň merkezi Dörtgülde ýerleşýärdi. Ol ýerde ummasyz ok-ýarag we däri saklanýardy. 25-nji
noýabrda Jüneýit han Dörtgüle hüjüm edýär, emma onuň bu hüjümi şowsuzlyga uçraýar. 1919-njy
ýylyň dowamynda “Gyzyl” goşunyň agyr zarbalary netijesinde Jüneýit han ýeňilýär. Hywada,
bolşewikler tarapyndan wagtlaýyn hökümet esaslandyrylýar
1919-njy ýylyň 9-njy aprilinde parahatçylykda ýaşamak barada, Jüneýit han bilen bolşewikleriň
arasynda bir şertnama gol çekilýär. Şertnama Hywa hökümetiniň adyndan Jüneýit han, Türküstan
Sowet hökümedi tarapyndan Daşkentden ýörite gelen toparyň wekili A.N.Hristoforow gol çekýär.9
“Türküstanyň ynkylaby fronty-bolşewikler” Hywa hüjüm etmek barada 1918-nji ýylyň 18-nji
noýabrynda karar kabul edýär. Hüjüme komandir edilip, Amy derýa we Hywa komandir edilip täze
bellenen G.B.Skalow saýlanýar. Ol yzygiderli bildiriş ýaýradyp Jüneýit hany “aklaryň” we Britan
emperialisminiň dikmesi edip görkezmäge synanşýar. “Jüneýit agdarylandan soňra Hywalylar islän
hökümetini esaslandyryp biler” diýip Skalow wada berýär. Şeýlelik bilen Jüneýit hana garşy hem onuň
bäsdeşleri hemem “Ýaş hywalylar” topary birleşdirilýär.
1919-njy ýylyň 25-nji dekabrynda Hywa hökümeti agdarmak we Jüneýdi dyza çökermek üçin Gyzyl
goşun iki tarapdan hüjüm edip başlaýar. Birinji topar Ürgenje, beýleki topar bolda “Hoja ilä” trap
hereket edýär. Şidakowyň ýolbaşçylygyndaky bilelikdäki goşun, Jüneýdiň ýarany Hoşmämediň we
Gulamalynyň, garagalpakalryň hem-de aklaryň hataryny böwsüp, Hywa galasyna girmegi başarýar.
29-njy dekaberda “Hoja ili” basylyp alynýar. 1920-nji ýylyň 2-nji ýanwarynda Gyzyl goşun Könürgenje
tarap süýşýär. Iki günläp dowam eden atyşyklardan soň 23-nji ýanwarda “Tagta” we Jüneýdiň merkezi
bolan “Bedirkenet” sowet esgerleriniň eline geçýär. Han bolsa garaguma tarap çekilmäge mejbur
bolýar. Jüneýit hanyň dikmesi bolan, Hywa hany Seýid Abdylla han häkimiýtden agdarylyp, ýerine
Molla Jumanyýaz Soltanyň ýolbaşçylygynda türkmenlerden iki adam we “Ýaş Hywalylar” komitetinden
bir wekil hem-de bir ahundan ybarat topar geçýär. Şeýlelik bilen Hywada “wagtlaýyn hökümet”
esaslandyrylýar. Bu hökümetde Baba Ahmad Salym baş wezir, Molla Oraz hoja daşary işler ministeri,
Jumanyýaz Soltanmyrat ,çeri işler, Molla Begjan Magaryf we Eson ogly goranmak ministerleri edilip
bellenýärler.

A.Nuryýew 1919–1921-nji ýyllar aralgyndaky wakalara göz aýlap, Jüneýit hanyň gizlinlikde bir
tarapdan Buhara emiri, aýray tarapdan Eýran hem Owganystanda ýerleşen inglisler bilen aragatnaşyk
saklandygyny nygtaýar. Ol, rus taryhçysy Karpowyň eserine salgylanyp, inglisleriň kömegi bilen
Türküstan ruslardan halas bolandan soň, 55 ýyllap inglisleriň gol asytyna geçmelidigini gaýtalaýär.10
Bu ýagdaýlardan soň bolşewikleriň häkimiýeti Türküstanda barha güýçlenýär, türkmenleriň partizanlyk
söweşleri-de onçakly netije bermeýär.
Jüneýit han öz atlylary bilen Garaguma tarap çekilmäge mejbur bolýar. Ol Akjaguýuň töwereginde
düşleýär. Han 1921-nji ýylyň fewralynda, Han İşanyň ýolbaşçylygynda Owganystana, Şyhym Sülgüniň
baştutanlygynda bosla Eýrana ýörite wekillerini iberip, ol ýerde ýaşaýan türkmenleriň söweşe bolan
ukybyny barladýar. Jüneýit han daşardan köp mukdarda ok-ýarag satyn alyp, amatly pursata
garaşýar. Şol ýylyň aprilinde 3 müň tüpeň, 54 müň ok we birnäçe pulemýut ýüklenen kerwen gelip
ýetýär.11
«Jünýet hanyň göreşi 1928-nji ýyla çenli kä wagt köşäp, kö wagt möwjäp, dowam edýär. 1924-nji
ýylda ol Türkmenistanyň çäginde asudalykda ýaşamagy we Garagumda mesgen tutmagy haýyş edip,
Türkmenistan Sowetleriniň ilkinji gurujy gurultaýyna ýüz tutýar. G.Atabaýew, Hany gurultaýa
çagyrýar, ýollan resmi hatynda Türkmenistanyň Halk Komissar Şurasynyň başlygy Atabaýew onuň irki
döwürlerde patyşa we Hywa hanyna garşy göreşlerine ýokary baha birip şeýle diýipdir:
«Siz türkmenleriň Horezmdäki göreşinde at-abraý, şöhrat gazandyňyz, hiç
haçan öz halkňyza dönüklik etmediňiz...»
Gurultaýa çagyrylan Jüneýit han, deligatlar tarapynda gyzgyn garşy alynýar, aýak üstünde durup,
ony alkyşlaýarlar. Türkmenistan hökümeti “Orta guýy”, “Peşge guýy”, “Çarşyly guýy” han we onuň
toparynyň erkine berýär. Şol ýylda Horezim Sowet häkimieti adyndan A.İ.İbrahimowyň
ýolbaşçylygynda ýörite wekil gelip, Hanyň emläginiň we watandaşlyk hukukynyň ykrar edilmegine söz
berýär.»
Hanyň gaýtadan ýaraga ýapyşmagyna näme sebäp bolupdyr? Bu barada Isatnbulda Türküstanly
syýasy emigrantlar tarapyndan çap bolan “Ýeňi Türküstan” gazetiniň 1927-nji ýylynyň dekabr sanynda
şeýle maglumat ýerleşdirlipdir:“Ýomut-Türkmen gozgalaňy: Türküstanda soňky wakalaryň iň möhümi, rus häkimiýetine garşy
türkmenleriň gozgalaňydyr. Türkmenleriň gozgalaňy Bolşewik häkimiýetiniň döremeginden bäri
dowam edip gelýär. Türkmen gozgalaňy bu ýylyň iýul aýna çenli ýomut serdary Jüneýdiň
ýolbaşçylygynda alnyp barylýardy. İýul aýynda bolsa Jüneýit han Sowet hökümeti bilen ýaraşyk
baradaky ylalaşyga gol çekip, ýaraglaryny tabşyryp, syýasatdan el çekip ekerençylyk etmek
üçin bir obada ýaşaýar. Sowet hökümeti syýsay şertlere görä Hanyň kowumdaşlarynyň we
söweşijileriniň arasynda agzalalyk salmak we prowokasiýa etmek işini dowam etdirdi. Könürgeç
raýonynyň ijra-iýe komitetiniň başlyklygyna, ozal Jüneýdiň ýanynda duran Moskwa ÇK-syna
içalylyk eden birsi bellenýär. “Ýer-suw” reformy işlerinde ondan peýdalanyldy, soňunda ol bütin
maşgalasy bilen bir gije basmaçylar tarapyndan öldürilýär...
ÇK bu jenaýaty Jüneýit hanyň üstüne atýar, aslynda bolsa ýomut türkmenleriň arasynda
agyzalalyk salmak maksady bilen, bolşewikleriň öz eden jenaýatydy ýa-da “ýer-suw” reforma
garşy käbir adamlar tarapyndan amala aşyrlan bolmagy ahmal.
Bu wakadan soňra ÇK, pyda bolanlaryň hossarlaryny Jüneýde garşy küşgürýär, netijede Han
bu iki ýüzly syýsatdan bizar bolup, gaýtadan Guma çykýar we Ahmat beg hem Şaltaý batyryň
toparlarynya goşulýar.
ÇK-nyň maglumatynda, Jüneýit han Sowetler bilen baglaşan ylalaşygyny bozan edilip
görkezilýär hem ony Türkmenistanda herket edýän basmaçylaryň ýolbaşçysy hökmünde
inglislerden ýardam alýan edilip propaganda edilýär (bu barada serdiň Prowda Wastoka. 3-nji
noýabr sany)
Jüneýit hanyň gaýtadan ýaraga ýapyşmagy, türkmen gozgalançylaryny çynlakaý görnüşde
ruhlandyrýar.
“Gyzyl Özbegistan” gazetiniň 242-nji nomerinde, Sowet hökümetiniň şu aşakdaky
bildirişi çap edilipdir:
“Türkmenistanyň Daşhowuz welaýatynda Hywanyň ýomut türkmenlerinden Jüneýit hanyň
baştutanlyk edýän basmaçylar topary çynlakaý görnüşde hereket edip başladylar. Topara garşy
göreşmek üçin, Sowet hökümetiniň Türkmenistandaky ijra-iýe komiteti adatdan daşary ýagdaý
yglan edip, bütin Daşhowuz raýonyny we Türkmenistanyň içinden geçýän demirýollary harby
kommisarlygy tarapyndan howply ýerler we Jüneýit hany bolsa kanunadan daşarda adam diýip
ýglan edýär. Adatdan daşary ýagdaýlar diýilip yglan edilen ýerlerde basmaçylar toparylaryna
garşy harby komisiýalar dördilýär. Komisiýanyň wezipesi Gyzyl goşuna ýardam etmekden
ybaratdy. Bütin ýerli edaralar bu harby komisiýanyň buýrugy astynda işlemeli
edilýär...Komisiýanyň başlygyna bolsa türkmen kommunistlerinden Ahunow diýen birisi
bellendi.”
Türkmenistan halk komissarlarynyň 1927-nji ýylyň 18-nji iýunda kabul eden kararynda öz ýanynda
200-e golaý maşglasy bolan Jüneýit hanyň hojalygynyň ýerleşdirilmeginiň uly syýasy ähmiýetiň
bolandygy agzalýar. Olary ýer-suw bilen üpjün edilip, arkaýyn ýerleşene çenli olara uwn, bugdaý ýaly
kömek goýberilýär. Şonuň bilen baglanşykly Ahhundowyň baştutanlygynda düzülen hökümet
komisýasy üç gezek Garaguma, Jüneýit hanyň ýanyna baryp, olaryň asudalykda ýaşamaklary barada
gepleşikler geçirýär. Şeýdip, Han we onuň atlylarynyň çarwaçylyk bilen meşgullanmagyny, parahat
oturmagyny gazanýar.
Halkyň ar-namysyny goramaga ant içen Jüneýit han bolşewikleriň eden-etdiligine göz ýumup, asuda
oturyp bilmeýär. 1924–1925-nji ýyllarda Sowet hökümeti «milli serhetler» we «ýer-suw» reformlaryny
başlady. Ýagdaýdan nägile bolanlar, topar-topar, Garaguma Jüneýit hanyň ýanyna sygynýarlar. Hanyň
özi-de bu bolup geçýän sütemlere göz ýumup otrup bilmeýärdi, onuň ýakyn ýoldaşlary Ahmet beg,
Ýagşygeldi, Şaltaý batyr we başgalar mahal-mahal aýaga galyp, Sowet häkimiýetine zarba urýardylar.
1924-nji ýylyň 19-njy ýanwarynda Jüneýit han “Horezm halk jumhuriýetine” garyşy baş göterip,
Daşhowuz, Maňňyt, Şabat, Gazwat, Haňka ýaly ýerleri eýeleýär, emma Gyzyl goşun olary ýene-de
“Guma” tarap yza serpikdirýär. 1924-nji ýylyň awgustynda Jüneý han oturan ýerinden Peşge guýa
tarap göçüp, bu ýerde bolşewiklere garşy harby merkez döredýär. Bu göreşler 1928-nji ýylyň
ortalaryna çenli dowam edýär. Bolşewikler olary derbi-dagyn etmek üçin berk çäre görüp başlaýar, şol
esasda ýerden we howadan gozgalaňçylaryň poziýasyna hüjüm edilýär, olaryň üstünden zäherli gaz
bombalary atylýar, guýular zäherleýär. Ýazyjy A.Nuryýew Jüneýit hanyň bu gozgalaňyny
imperialistleriň prowokasiýasy!! diýip häsýetlendirýär

1927-nji ýylyň iýun aýyna çenli türkmen halkynyň gozgalaňy yzygiderli dowam edýär. Bolşewikler
bilen Juneýt hanyň arasynda baglanşylan şertnama esasynda eger-de Han we atylylary asuda
otursalar, Sowet häkimiýeti olara zat diýmejegine söz berilýär. Emma bolşewiklere asudalyk däl-de,
türkmenleri ruhdan düşürmek, olary dyza çökermek zerurdy. Hatta TSSR-iň ýolbaşçylary
G.Atabaýewdir, N.Aýtakowyň Jüneýit han baradaky liberal syýasaty bolşewiklere ýaramaýardy, olar
her edip, hesip edip Han we onuň iki ogluny ýok etmek isleýärdiler.
Bolşewikler ýenede öz baglan şertnamlaryny bozup, Han we atylylaryna zarba urup başlaýarlar.
“Garagumda dowam edip duran basmaçylyk hereketini hökümet häzire çenli basyp ýatyryp
bilmän gelýär. Sowet hökümeti türkmenlerden we ruslardan esgere giden her kişä 15 gadak
bugdaý berjeini aýdyp, olary Garagumdaky basmaçylara ýollan eken. Olar basmaçylara ýesir
düşýärler. Hywadan 600 sany Gyzyl esgerini Garagumdaky basmaçylara ýollan ekenler. Olarada
basmaçylara boýun bolupdyrlar. Basmaçylara garşy göreşmek üçin soň wagtlarda
Türkmenistandan köp adam iberlipdir... basmaçylaryň arasynda ok-ýarag ýasaýanlar-da
bolupdyr. Baýam Buka ogly we Durdy Myrat ogly dagy batyrlyk görkezipdirler. Gyzyl goşun
Tejene ýakyn ýerde ýygnanypdyr.”
Halky ruhdan düşürmek maksady bilen Sowet hökümeti Jüneýit hanyň ölendigi hakynda ýalan
maglumaty ýaýradýar. Ýöne Istanbulda Mustafa Çokaý tarapyndan neşir bolýan “Ýeňi Türküstan”
gazetinde bu habaryň toslamadsygy habar berilýär.
“Han Jüneýdi öldürgenler digen habar ýalgandyr. Heniz Hywa meýdanlarynda ýörüp dur. Daşhowz
welaýaty we onuň töwereginde basmaçylar köpdür. Bulardan Aşyrbaý digeni atlý-abralý adam
eken. Bolşewikler ony öldürjek bolganlarynda, Garagumda Seýit Uşak digen türkmen basmaçyga
bala-çagasyny alyp goşulup, köp esger ýygnagan eken. Bugra serdar, Şalbaý batyr diýgen
batyrlar müň adam ekenler….
Jüneýit hanyň häkim bolgan ýerlerinde sowet hökümeti asla ýokdur, bu habaryň dogrulygyny
sowet gazetleri hem ýazgan…”
Göreşjeň halky tapdan düşürmek üçin bolşewikleriň Jüneýit han ölüdi diýen ýalan habary olaryň
zynanyna we gozgalaňçylaryň peýdasyna öwrülýär. Daşhowuz etrabynda Aşyrbaý, Seýit Uşak, Bugra
serdar, Şaltaý batyr ýaly gerçekler köp sanly atlylary bilen bolşewiklere garşy söweşe girýärler.
Daşhowuz ýomutlary we teke türkmenlerinden ýygnanan ýigitlere bolsa Durdymyrat serdar
ýolbaşçylyk edip, Gyzylarbatda bolşewiklere agyr zarba urýarlar.
Basmaçylar herketi
Jüneýit han ogly (Maşat muhberimizdan-habarçymyzdan)-
Tejen etrabynda 400 atly basmaçylar hereketdedirler. Koopratiwlaryny basyp azyklar alyp
gitgenler. Ýüz atly esger bunlarga teslim (boýun) bolganlar. Basmaçylar bu Gyzyl esgerlere
ynanmazdan özlerine goşmaýarlar. Saragysda, Çärjewde, Türkmenistanyň her ýerinde gozgalaň
barýar. Sowet hökümeti 18 ýaşyndan 50 ýaşga Gyzyl esgerlige almakda imiş. Türkmen
esgerlerinden iki ýüz adam çöllere gaçypdyr. Jüneýit han ogly Annaguly Hyrata gaýdyp
gelmişdir.”
Aşgabatda rus we türkmen dillerinde çap bolan «Krasnowodskaýa iskra», «Türkmenskaýa iskra»
şeýle hem «Türkmenistan» gazetleri Gyzyl goşunyň Garagumda «basmaçylar» bilen agyr söweşe
girendigini habar beripdirler. Şonda «basmaçylaryň» üstüne uçardan zäherli gaz atylandygy-da habar
berilýär. Çarşyly, Dahly, Tuwar we Çetil guýylarynyň töweregindäki basmaçylaryň merkezleriniň
dargadylandygyny habar berip, 1-nji oktýabrda bolup geçen söweşlerde ölen Lumanow, Ýanko,
Hojaýew, Skolow, Neodaçin, Borowin, Şewçenko we Çary Myradow ýaly bolşewikleriň harby we syýasy
komandyrlaryň atlary görkezilipdir.15
Türkmensähra tarap

1927-nji ýylyň oktýabrynda Jüneýit hanyň Garagumda bolşewiklere garşy alyp baran giň möçberli
göreşi, onuň soňky söweşi hasaplanýar. Şyhym Sülgüniň ýolbaşçyşlynda Eýrandaky türkmenleriniň
arasyna iberilen topar, ol ýerden hoş habar bile dolanyp, Jüneýit hanyň Türkmensähra baryp biljekdigi
aýdýar. Han 1928-nji ýylyň iýunynda 600 atlysy bile, Sumbar bilen Etrek derýalarynyň çatlaşýan ýeri
bolan Çat jülgesinden Türkmensähra tarap ýol düşýär.16
Şol ýyllarda Etrek-Gürgen türkmenleri Nepes serdaryň we Annageldi Ajyň baştutanlygynda Tähran
hökümeti bilen aldym-berdimli söweş alyp barýardylar. Yrza şa Pehlewi türkmenleri
ýaragsyzlandyryp, boýun egdirmek syýasatyny bar güýji bilen alyp barýardy. Gilan armiýa bölüminiň
başlygy general Fezel-ulla Zaherdi (äzeri) Tahrana çagyrylyp türkmenleriň gozgalaňyny basyp
ýatyrmak üçin ýörite tabşyryk bilen Sähra ýollanýar. Ol gozgalanyň merkezine öwrülen Hazarýaka
“Sallah” obasyny ot berlip, aldaw, hile bilen Annegeldi serdary öldürdýär. Şondan soňra
türkmenleriň bir bölegine Annageldiň ogly Çopan serdar baştutanlyk edýär, ol öz atlylaryny
Kümmetgowuzyň we Marawadedäniň düzliklerine çekýär. Türkmen ýolbaşçylylary Jüneýit hany
K.Gowzuň gaýrasyndaky Egribogaz obasynda garşy alýarlar.
Astrabadyň harby häkimi polkownik (serheng) Hekimi, türkmenleri ruhdan düşürmek üçin harby
uçary obalaryň üstünden pesejik ýerden uçurýar, ol soňra aldawa, mikire baş goşup, hökümete baş
egen Mämet ahun we Merjan han ýalylardan peýdalanyp, Jüneýit han we başgalary hökümete boýun
bolmaga çagyrýar. Jüneýit hanyň bolşewiklere garşy göreşi bu türkmenlere-de görelde bolmaz ýaly,
Astrabadyň häkimi, Jüneýit hany ýaraglaryny tabşyrmalydygyny aýdýar. Han onuň bu talabyny ret
edýär we atlylary bilen Owganystana ugraýar. Annageldi hem-de Çopan serdaryň atlylaryň hatarynda
söweşen Sallah obasyndan Jeňňel Keltäniň ölmeziniň öň ýanynda (1986-njy ýylda) maňa beren
maglumatynda Owganystana sag-aman barar ýaly, Annageldiginiň atlylaryndan bir topary Jünýet hana
ýoldaşlyk edipdir olaryň arasynda özüniň-de bolandygyny aýdypdy. Olar Hanyň Hyratda arkaýyn
ýerleşýänçä takmyn 5-6 aý Owganystanda galyp, soňra Türkmensähra dolanyp gelipdirler.
«Hyratyň häkimi Abdulrahym “Kepder han” obasynda mekan tutmaga Jüneýit hana rugsat berýär.
Sowet hökümeti Jüneýit hana howandarlyk eden owgan häkimiýetlerine aýgytly protest bildirýär. Han
we onuň bilen baranlary, Owganystanyň merkezinde ýa-da günortasynda ýerleşdirmegi talap edýär.
Kabul muny Hyratyň häkiminden islese-de, ol Jüneýit hany goldap, olaryň ol ýerde galmagyna kömek
edýär.»17
Eýanyň bu žurnalynda Jüneýit hany “betnyşan döw” edip sypalandyrylýar.
Nr.102 Handeniha 9 Şehriwer 1336
Sertip Ýekrengiýan:
“Türkmeniň aýylganç janawary nädip Bolşewikleriň penjesinden sypdy we öz taýpasy bilen
Eýrana sygyndy?
Çagyrylmadyk myhamanyň Demirgazyk we Gündogar harby birlikleri bilen degidim-gaçdymly
atyşyklary, bütin Horasany söküp, Owganystana sygynşynyň başdan geçiren wakalary.
Eýranıň «Handeniha» diýen žurnalynyň 1957-nji ýyldaky sanynda Jüneyt hanyň Eýrana sygnşy,
Türkmensährada ýaşaýan türkmenleriň basmaçylyk edendigi, indi bolsa olarıň hepbiginiň
berilendigi... şoňa meňzeş töhmetler we şaunistik sarmamalar çap edilipdir.
Jüneýit han bilen baglanyşykly il arasynda köp gürrüňler hem ýatlmalar saklanyp galypdyr.
Aýtmaklaryna görä meşhur «Çuwal bagş» Magtymguly Garly hanyň halan bagşysy bolupdyr. Jüneýit
han bagşyny mydama goldap gelipdir. Eýrana aşmakçy bolanda ony özi bilen alyp gitmegi ýüregine
düwüpdir. Ýöne käbir sebäplere görä bu işi amala aşmandyr.

Hywadan Türkmensähranyň Hazar ýaka Türkmensähranyň Omçaly obasyna sygnan meşhur ruhany
İşan Piri bilen 1985-nji ýylda gürrüňdeş bolamda, ol Hanyň ýüpek mata basylan ýörite pulunyň
bardygyny aýtdy.
Jüneýit hanyň ölmeziniň öňüýany eden wesýedi:
«Men ölsem, jesedimi ene topraga aşyryp, jaýlaň. Eger eltdirmeseler, pul bilen aşyryň.
Eger bu-da başa barmasa, onde jesedimi hol akyp ýatan derýa taşlaň — diýip, Jüneýit
han Jeýhuna nazaryny dikýär — men türkmen iline derýa bilen bararyn, bolmanda
jesedimi iýen balyklar bilen bararyn.» diýipdir