Jüneýit han 1862-1938

Taryhy bilmek ne gözel.
Ýöne awtory kim, ýazda?

Taryha yz goyan han.

Shol dowure gidip gelip bolsady.🙂

Temañy haladym,taryh hakynda menem has ickin gyzyklanýan
Taryhymyzy ill güne ýetirmek bu uly sowap.minnetdar

Sagbol dost. Şunuň ýaly ýazgylar ýazyp dur. Höwes bilen okamaga taýýar.

Ilkinji turkmen puluny  chykaran hem shu han diyip eshidipdim.Shu wagt Juneyt hanyng  agtyklary bar bolmaly

Yalnyşmayan bolsam Juneyt han oz gyzyny olduryar oytyan..

meniň siziň dykgatyňyza ýetirjek bolýan ýazgym, jüneýt hanyň döwründe bolup geçen bir waka. ýagny ýatlama. 

bir ýaşulynyň gürrüňinden:

arada tanşymyň öýüne barypdym. Ýaşuly bary üýşdi. At çapyşygyna gitjek bolup oturan ekenler. Atdan – ýaragdan, köne geçmişden, Jüneýit handan garaz, ondan-mundan köp zatlaryň başy agyrdyldy.. durdy aga diýen ýaşuly ynkylap ýyllary birneme ýarag oýnan ekeni. “Öz gara başymy-ha goradym” diýip, ol şol pajygaly günleri ýatlady. Arasynda şu wakany gürrüň berdi.
Zir - döwrançylyk döwrüdi. Şura häkimediňkiler bilen han tarapy jartka-da jarka berdiler. Arasynda biziň ýaly kembahala horlandy. Açlyk, heýwere, dym ýaman bol-da. Bitimiz yorgaýa döndi. Tüpeňläbermeli boldy. Handan dalda gözläp, bala-çagany, partallary köne araba basyp, çaglary mündirip, hudaýy çagyryp, guma tarap jygyllap ugradyk. Guzusyndan aýrylan goýun ýaly yzan-da – çuwanlyk , bolsun. Gitmesek nädeli, balçebek aýaly-erkegi goşjakmyş, seniňki meniňki diýen söz bolmaly dälmiş, ýetmiş adam bir ýorganda ýatmalymyş, baryp kelle sokar ýaly bir deşikden alyp, damak iýmelimiş, uçur diýen zat boljakmyş, her kim maýmyn ýaly bir-biriniň syrtyna ýapyşyp durmalymyş diýip wagz etdiler. Bizem oňa düýp teýkary bilen güp ynanmarysmy, gitdik-dä şeýdip. Barsak gum, gurt düşen ýaly mygylly. Birgiden meýdan adamdan ýaňa gyzyl-ýaryt. “Allaň öňünde günä galan ýerimiz bardyr-da” diýýäs. Şura-da sögýän kän, handanam zeýrenýän az däl. Şo barmaşa-da çörek gutardy. Un baýaky. Al indi, dadymyza alla ýetsin!uly-uly, hudaýoly gazanlarda gowurga gowurmaga başladylar. Ojar oduna çydaman gazanlar döwülýärdi. Her kimiň donunyň synynyna birki susak gowurga goýup bererdiler. Bizem arabamyzyň aşagynda çagalar bilen oturyp, kirt-de – kirt , gowurgadan ýürekçe edinýäs. Garaz adam öljek däl-dä. Ýere seretseň ak çäge, göge baksaň hem taňry. Arada biz biçäre, gallaç galan bendeler. Nätmeli ? böwet ýazdy: “Balçebek diwara söýäp atýanam bolsa, ile baryp öleli”. Adamlar gün ýapynyp, ýarym agşamdan soň sap-sap gaýdyp başlady. Meňem niýetim oba gaýtmak, Han daňyň ümüş-tamyşlygyna märekeden esli arany açyp, depä çykyp seredip durardy. Içini hümledip gije ýatmaýan bolarly. Eger ol ganhor, jalataý biweç adam bolsa barymyzy it atan ýaly , çagalarymyzy gurjak gyran ýaly gyryp biler-dä. Ýöne degmedi. Azyk –owkady ýetik bolan bolsa ol milleti saklardy. Çörek bererdi. Emma alajy tükedip, kysmata kaýyl boldy. Onuň milletiniň şu ýagdaýyna begenmeýänligi agzyndan çörek iýýän adam üçin düşnükl-ä.

şol ýaşulynyň gürrüňiniň dowamy:

-Ýigirmi sekizinji ýyl bolsa gerek ,hanyň yzyna düşüp, guma siňdik. Han öz ýaranlary bilen Owganystana aşmakçy boldy. Hä diýmänem göterilmelidi. Biz galmakçydyk. Emma handan gorkýardyk. Aýdyp bilemizok. Ine bir gün han hemmäni ýygnady: “Adamlar, galjagyňyza rugsatdyr. Çigit ýaly öýkäm, kinäm ýok. Men diýip kökenek bolduňyz, horlandyňyz, günämi ötüň, biziňki bolmady, at ýüwürmez, bagt ýüwürer, ykbal kejine tutdy”.
Aý berip oturan märeke bir gozgandy. Aramyzdaky dogumlyraklarymyzdan birki sanysy ýerinden turup, gol gowşuryp:
-Han hezretleri, siziň diri ýeriňizde diri, öli ýeriňizde ölidiris - diýdiler. Märekeden ses seda ýok, hanyň jogabyna garaşdyk.
-Adamlar, indi iş işden geçdi, o sözüň ýeri däl. Watan diýlen zadyň aýraçylygy ýamandyr. Ölinçäň ýadyňdan çykmaz. Meniň maslahatymy tutsaňyz galyň. Ýöne han öz raýatlaryndan bizar bolupdyr-ow diýjek bolsaňyz-a onda başga gep, gideliň. Şu çal baş egnimdekä, alla ýol berse, sizi hor zar etmen. Ýöne watandan jyda düşmäň.
Han bu sözünde hamsykdy. Ol aňyrsyna bakyp, elýalygyny ýüzüne syldy.
-Gaýtjaklaryň ile ýeter ýaly azyk-owkat, suw-sol üpjünçiligini gamlaň – diýip, han kesgitli aýtdy. Birneme ynam artyp ugrady. Bize goşulýanlaryň sany artyberdi. Öz nökerlerinden ýedi-sekiz atlyny öňümize saldy. Olaň nökerbaşysyna berk sargady:
-Tä iliň garasy görünýänçä ugradyňp gaýdyň – diýdi.
Biz şeýdip yza gaýtdyk. Tä ile gelip goşulýançak agzymyzda nem ýokdy, gusgurydy. Tüpeň sesi häli eşidilýäýer, indi eşidiläýer diýip gorkduk. Emma han-u onuň atlylary bize azar bermedi. Ýöne men şondan soň ýigirmi-otuz ýyllap Sibirde buz ýassanmaly boldum – diýip durdy aga gürrüň berdi.

ýaşulynyň hywa hanynyň öldürilişi barad beren gürrüňi:

Hywa hanynyň kellesini Jüneýt hanyň özi almandyr. Bu işi amala aşyrmak üçin 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda Jüneýit han öz ogly Eşi hanyň ýolbaşçylygynda jemi 8 adamdan (käbir maglumata görä 12 adam) ybarat atly otrýady Hywa iberýär we Isfendiýar han özüniň “nurullabaý” köşgünde öldürilýär. Şeýle hem, Hywa hanynyň öldürilmrginiň ýek-täk sebabi bir türkmen gyzynyň ykbaly we onuň kakasynyň namys yzarlamagy diýip düşündirmek bolmaz. Hywa hanynyň başga-da köp eden etdilikleri halkyň halys degnasyna batypdyr. Gapma-garşylygyň ýitileşmegini amatly pursat edinen Jüneýit han, Isfendiýar hanyň ýoguna ýamak isläpdir. Bu işi amala aşyrsa birinjiden-ä, halkyň ar-namysyny, bähbidini goraýjy höküminde öňa uly şöhrat getirip biljekdi, ikinjiden hem, bütin Hywa hanlygynda özüniň hökümdarlygyny ýöretmekdäki päsgelçiligi aradan aýyryp, öz diýen adamsyny tagta çykaryp biljekdi. Ol şeýle hem boldy.
Eşi, ýanyndaky 8 sany türkmen ýigidi bilen Hywa bazarynda aýlanyp ýören eken. Özlerem dişinden dyrnagna çenli ýaraglanypdyrlar. Bu barada Hywa hanyna habar ýetirlende, ol türkmenleriň näme maksat bilen gezip ýörendiklerini biliň diýip buýruk berýär. Hanyň ýasawullary bu barada türkmenlerden soranlarynda: “Biz-ä Hywa bazaryna gelipdik, indem söwdamyz gutaransoň, han aga bilen salamlaşyp geçäýmek niýetimiz bar” diýip jogap beripdirler. Olaryň “hoşniýetli” maksady hana habar edilýär. “Onuň ýaly bolsa, goý gelsinler” diýipdir. Birsalymdan soň, ýaňky türkmen atlylary “Nurullabaý” köşgüniň bärrägine baryp atdan düşipdirler. Diňe Eşi bilen ýene-de iki sany ýigit ähli ýaraglaryny sypyryp aýyrypdyr-da hanyň köşgüne tarap ýönelipdirler. Bu ýagdaýy aňyrdan synlap duran Isfendiýar han, bular dorudan hem salamlaşmaga gelen ekenler diýip, özüni arkaýyn duýupdyr. Han türkmen ýigitleriniň biri bilen salamlaşmak üçin elini uzadan wagtynda böwründen pyçak sokulypdyr. Olar ähli ýaraglaryny göz üçin galdyran bolsalar-da , biriniň ýeňiniň içinde pyçagy bar eken. Muny bolsa hiç kim güman etmändir. Hanyň öldürilendigi baradaky habar ýaýraýança, türkmen ýigitleri eýýäm ep-esli ýol geçipdirler Elbetde, bu il arasyndaky aýdylýan gürrüň. Ýöne bu işi amala aşyrmak üçin öňden taýýarlanylan bolsa gerek. Sebäbi hanyň köşgünde Jüneýit hanyň hemişelik ýörite wekili bolupdyr.
Öldürilen Isfendiýar hanyň ýerine onuň kiçi dogany Seýit Abdylla töre tagta çykarylýar. Ol “köşk garawuly” höküminde oturupdyr diýäýmeseň, hakykatda, iki ýylyň dowamynda (1918-1920 ý)Hywa hanlygynyň içki we daşky meseleleri bilen baglanyşykly ähli işler Jüneýit handan birugsat çözülmändir. Dogry Şammy kel, Goçmämmet han, Gulamaly dagy özbaşdak topar düzüpdirler. Ýöne Jüneýit han olara eýgertmändir. Şol döwürde eýýäm Jüneýit hanyň ady diňe bir Hywa hanlygynda däl, eýsem onuň çäklerinden daşarda-da tanalypdyr.şeýle hem Jüneýit hanyň ýurt soran döwründe ogurlyk, är-aýal arasynda nika bozmak bolmandyr, ol külli günä hasaplanypdyr diýilýär. Ol günä bolanlygyndan däl-de eýsem Jüneýit hanyň bu barada ýörite jar çekdiren höküminden howatyr edendikleri bile düşündirilýär.

JÜNEÝT HAN: “Yzymda bilbilim aldy”

1928-nji ýylda Jüneýit Eýrana göçmek niýeti bilen gaçyp barýarka, Çyryşly diýen ýerde ogly Eşini öýerip, toý etmekçi bolýar. Toýuň bagşysynyň kim bolmalydygy hakynda geňeş edilýär. Birnäçe atly bagşylaryň atlary tutulanda han geplemän oturýar. Haçanda Nazar baganyň ady agzalanda hana ýarandygyny köpçülik aňýar. Ýöne bagşyny Çyryşla getirmekde iş bardy. 
Gyzyl Goşun hem Ýylanla gelipdi. Şeýle howuply ýagdaýda bagşyny alyp gelmek ýaly töwekgelçiligi Han Gyzyl öz boýnuna alýar. 
Nazar bagşy Goşjan gyjakçyny hem ýanyna alyp, bäş alty bolup, Çyryşla ýola düşýärler. Han Nazar bagşyny öň gowy tanansoň toýa üç-dört gün öň geler diýen tamasy bar ekeni. Bagşy toý başlamazdan bir gün öň uly märekäniň çetinden gün dogmazynyň öň ýany girýär. Bagşa daňdan duş gelen adamlaryň hijisi habar gatmaýar. Hiç kim onuň atyny tutaýyn diýmeýär. Nazar bagşy rejäniň geň däldigini aňyp, Jüneýit han we Eşi üçin tutulan ak öýüň gapysyna baryp atdan düşmän 2 sagatdan girip-çykýan emeldarlar, hyzmatkärler habar gatmansoň hanyň erbet gahary gelendigini aňan Nazar bagşy guşluga çenli at üstünde aýdym aýdýar. Bagşynyň barha ýokardan tutup aýdýan Garadäli bagşynyň “Aýralygy” , “Ýandymy” hany eredýär. Eşi çykyp bagşyny öz oturan öýüne eltýär. Bu ýerde bagşynyň obadaşy Anna bala-da bar ekeni. Bagşy Anna bala bilen ýagdaýy düşündirýär. Çaý içilip, nahar iýlip bolanyndan soň Nazar bagşyny Anna bala hanyň ýanyna eltýär. Han gansyz ýüzüni kese sowup, göwünsiz saglyk - amanlyk soraşýar. Soň aýdym-saz başlanýar. Nazar bagşy öýläne çenli “Şasenem –Garybyň” ýarsyny , gije-de ýarsyny aýdypdyr. “Bagşy Çyryşlyda “Saýatly-Hemra”, “Hüýrlukga –Hemra” , “Şasenam –Garyp”, “Ýusup – Ahmet” dessanlaryny aýdypdyr” diýip, onuň ogly Juma bagşy gürrüň berýär. Toý sowlandan soň Jüneýit han horjun doly teňňäni, hywa donyny bagşy bilen gyjakça sowagt berýär. Bagşy bir jübüt teňňäni özüne hem gyjakça berýär. Galanyny bolsa ýat llere barýanlygy üçin, toý gatanjy höküminde hanyň özüne bagyşlandygyny aýdanda han oňa haýran galýar. Altyn-kümüş almjakdygyna gözi ýeten han iki düýäni myhakly çaýdan ýükläp, ildeşi Anna balanyň ýanyna dört sany adam goşup, bagşyny obasyna eltip gaýtmagy tabşyrýar. 

Bagşyny ugradyp ýola düşen han Türkmenistanyň serhedinden Eýrana geçmekçi bolanda Gyzyl Goşun bilen söweşýär. Han köp ýitgi çekip, Eýrana geçýär. Kümüşdepe diýen ýerde mesgen tutup, göwün açmak üçin halky ýygnaýar. Emma bu ýygnanşygyň, dabarasyny hiç hili gyzygy bolmaýar. Şonda han türkmenistan tarapa seredip, “Yzymda bilbilim galdy” diýip, Nazar bagşyny alyp gaýtmanyna köp arman çekipdir. Käbir makalalarda Çyryşlydaky toýuň bagşysy Magtymguly Garlyýew edilip görkezilýär. Emma 1928-nji ýylda Magtymguly bagşy entek Hywa topragyna göçübem gelmeýär. Men Nazar bagşy hakynda onuň bilen gatnaşan, tanyş adamlar bilen köp gürrüňdeş boldum. Şu makalany hem şol gürrüňleriň esasynda ýazdym.

Jüneýit han 1862-nji ýylda häzirki Tagta raýonynyň Bedirkent obasynda dogulýar, onuň akasy Hojabaý diýen feodal bolupdyr. Jüneýit hanyň hakyky ady Gurbanmämmet bolup, ol ýomutlaryň orsukçy urugynyň jüneýit tiresindendir. Ogullary Eşi we Eýmir örän edermen ýigitler bolupdyr. Jüneýit han köp ýyllaryň dowamynda öz obasynda kazy w mirap ýaly wezipeleri ýerine ýetiripdir, öz halkyna hyzmat edipdir.
Hywa hanlygynyň territoriýasynda ýaşaýan türkmenler irki döwürlerden bäri bu hanlygyň syýasy durmuşynda esasy rol oýnapdyr. Ptyşa Russiýasy bu ýere aralaşmazyndan öň Hywa goşunynyň esasyny batyrlykda, söweş tärlerine ökdelikde özüni gowy tanadan türkmenler düzýärdi. Hywa hany nirä harby ýöriş etse-de, türkmensiz ädim ätmäge ýaýdanypdyr. Şoňa görä-de, Hywa hanynyň hiç wagt olara sözi ýöremändir. Türkmenler hana diýenini gögertmegi başrypdyrlar. Indi bolsa, Hywa hany patyşa Russiýasynyň goldawyna daýanyp, türkmenleriň üstünden hökümdarlygy berkitmek isläpdir. Ýöne bu edilen synanşyklar hem başa barmaýar. 1912-nji ýylyň tomsundan başlap Hywa hanlygy bilen türkmenleriň arasynda gapma-garşylyk has ýitileşýär. Han häkimýeti türkmemnler babatda öňküje ýerine bşýetirmeli borçlaryny berjaý etmekden-ä geçen, gaýtam her hili agyr salgytlar tölemeli edilýär. Munuň üstesine-de, ýer- suw, salgyt reformasyny geçirmäge synanyşyk edýär. şonsuz hem patyşa hökümýetiniň koloniýal syýasaty zerarly horluk baryny gören türkmenler ýaraga ýapyşmaly bolýar. Ýurtdaky boluň geçýän agyr ýagdaýdan peýdalanyp, belli bir derejede öz bähbidini-de göz astyndan salmadyk, Jüneýt han halkyň tolgunmasyna ýolbaşçylyk etmegi başarypdyr. Şol wagt ol elli ýaşynyň içinde eken. Ilki bada ol özüniň gowy ýarglanan garyndaş toparlaryny töweregine jemläpdir. Garagumda birnäçe söweş kerwenlerini talamk bilen, kiçeňräk galtamançylyk-hereketlerine balapdyr we ony serdar diýip atlandyrypdyrlar. Soňra ownugyrak galtamanbaşylaryň, serdarlaryň birnäçesini özüne tabyn edýär, hatda, özüniň bäsdeşi iki doganoglanyny-da öldüripdir. Şeýle gazaply hereketi bilen il arasynda adygyp ugraýar. Öz tiresiniň ady bilen baglanyşykly ony Jüneýit han diýip atlandyryp başlaýarlar. Sebäbi, ol öz obasyndaky ilatyň garyp ýa-da baý bolmagyna garamzdan, olaryň ar-namysyny goramagy başarypdyr. Söweş tärlerine ukyplylykda, nyşana urmakda, batyrlykda onuň öňüne çykan bolmandyr.
1912-1913-nji ýyllarda Hywa hany patyşa Russiýasynyň güýjüne daýanyp, türkmen raýonyndaky gozgalaňy ýatyrmak üçin harby ekspedisiýa geçirýär. Muňa jogap edip Jüneýit han özbek obalaryna çozýar. Şeýle-de bolsa, indi Jünebit hany diňe türkmenler däl, eýsem, Hywa hökümetiniň alyp barýan syýasatyna nägile bolan özbekler hem aktiw goldapdyrlar. 1913-nji ýylda türkmenleriň ýaraglanan topary 15 müňe ýetipdir. Türküstanda patyşa Russiýasyny gysyp çykarmakda Jüneýit hanyň uly daýanç boljakdygyna käbir daşary ýurt hökümetleri hem gyzyklanypdyrlar. Şoňa görä-de, 1914-nji ýyldan başlap, Jüneýit hanyň ähli alyp baran işlerine ilki german-türk, soňra bolsa anglo-türk razwedkasy goldaw berýär. Şeýdip, olaram Türkistandan tamakin bolupdyrlar.
Milli buržuaz taryhy öwrenişde Jüneýit hanyň: “Türkmen halkynyň bähbidini goraýjy”, “Türkmenleriň milli gahrymany” diýilip görkezilmegi , ýa-da 1930-njy ýyllarda neşir edilen kitaplaryň käbirinde: “Hywa türkmenleriniň umumy ykrar eden hany” diýen setirleriň bardygy hakykat. Emma şeýle düşünjeleriň Sowet döwrüniň soňky ýyllarynda çykan neşirlerde üzül-kesil tankyt edilmegi döwrüne baha berseň geň hem däldir. Ýöne şol neşirleriň hiç biri-de türkmenleriň garaşsyzlygy ugrynda çykyş edendigini inkär edenok. 1916-njy ýyldaky ýerli ilatyň uly tolgunmasyna halk gozgalaňy diýilmegi hem ýöne ýerden däldir. Bu göreşde Jüneýit hanyň rolunyň uludygy belli zat.
1916-njy ýylda Hywa hanynyň eden-etdiligi, patyşa Russiýasynyň koloniýal sütemi diňe bir türkmenler däl, eýsem özbekleriň, garaglapklaryň we beýleki halklaryň halys degnasyna degen degip, hatda ýetişen gyzlaryny zorluk bilen alyp, öz köşgüne getirmäge çenli baryp ýetdi. Halk gozgalaňyň esasy sebäplerini anyklamak üçin Türkistan general-gubernatorynyň görkezmesi boýunça Daşkentden ýörite iberilen general Geppener hem muny Hywa hanynyň we çinownikleriň prowokasiýon hereketleriniň netijesi diýip bellemäge mejbur bolýar (“Türkmenowedeniýe”, 1930.№ 1, 15 sah)
Jüneýit han onsoň türkmeniň ar-namysy ugrynda ykjam aýaga galmaly bolýar. Şol döwürde Hojeýliniň begi Öwezhoja bolsa özbekleri öz töweregine jemläpdir. Şeýlelik-de , 1916-njy ýylyň halk gozgalaňy ähliumumy häsiýete eýe bolup, bütin Orta Aziýada giň gerim alýar. Jüneýit hany goldan toparlar has köpelýär. Sebäbi, ol her bir meseläni örän akylly we adalatly çözmegi başarypdyr. Edermen we guramaçylyk ukybynyň bolmagyna oňa berilen tebigy hadysa höküminde garasaň hem boljak. Şoňa görä-de, Hywa hanyň etmişleri zerarly, hut özbekleriň-de kömek sorap Jüneýit hana arz edip gelmekleri ýöne ýerden däldir.
1916-njy ýylda Jüneýit han yslam dinini we şerigaty goraýjy hökmünde fanatiki ideýa esaslanyp han işan bilen bilelikde hereket edýär. şeýle ideýany öňe sürmek bilen, dogrudan hem, ol Hywa hanlygyny rus kolonizatorlaryndan azat etmäge synanşyk edipdir. Şoňa görä-de, Jünebit hany özbek fiodallarynyňda belli bir topary goldapdyrlar. Ýöne, bu meselede Hywa hany Isfendiýar belli bir derejede päsgel berýärdi. 1916-njy ýylyň ýanwarynda Höjeýlidäki özbekler özleriniň närazylyklaryny aýtmaga Hywa gelende Isfendiýar han olary tussag edýär. Hojeýliň fiodalary kömek sorap, Jüneýit hana arz erdýärler. Ol hem 3 müň atly nöker bilen Hywa galasynyň sebitine gelip, tusag edilenler bilen gije-gündiziň dowamynda boşadylmasa, paýtagta girip, ählisini derbi-agyn etjekdigini Isfendiýar hana duýdurýar. Gepleşik netije bermänsoň, Jüneýit han diýenini hem edýär. onuň bilen hem çäklenmän, gürlen, Şawat, Kyýat, Daşoguz şäherlerini hem alyp, ol erler-de gözegçilik eder ýaly öz adamlaryndan ýörite wekil belleýär. Ondan başga-da, baý fiodallaryndan we kärhana eýelerinden 260 müň manat kontribusiýa alýar (SGWIA, f-2000 OP.1.d. 782, l.87) Isfendiýar hany bolsa tagtdan düşürýär. Emma patyşa hökümeti özüniň ähli koloniýal syýasatyny Isfendiýar hanyň üsti bilen amala aşyrýanlygy sebäpli, bu ýagdaý bilen ylalaşmaýar. Amyderýa bölüminiň naçalnigi polownik Kolosowskiý Jüneýit hanyň paýtagytdan çykmagyny talap edýär. Hywa hany Isfendiýar bolsa özüniň bir damja ganyny geçmegini haýyş edip, Jüneýit hanyň aýagyna ýykylýar. Jüneýit han bolsa ondan 60 müň manat hun alyp, ýene-de yzyna dolanýar. (SGU UzSSR, f.1, op.1, d,1104, l.157) Şeýlelik-de patyşa hökümetiniň bu işe goşulmagynda Isfendiýar han ýene-de , öz tagtyna dikeldilýär. Ýöne halk gozgalaňynyň barha möwç almagy, Jüneýit hanyň Hywa tagtyna bäsdeşlik etmäge patyşa hökümetini ynjalyksyzlandyrypýar. Şoňa görä-de, gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin general Gakiniň ýolbaşçylygynda jeza beriji otrýad bütin türkmen obalarynyň içinden ot we gylyç bilen geçýär. Müňlerçe türkmenleriň rehimsizlik bilen gyrylmagy sebäpli, bu wakanyň halk arasynda häli-şindilerem “Galkin ýyly” diýip ýatlanylmagy ýöne ýerden däldir.
1916-njy ýyluyň gozgalaňy basylyp ýatyrylandan soň Jüneýit han Owganystana gaçyp gidýär. Ol ýerde Jüneýit han bilen aragatnaşyk saklamak üçin britan razwedkasy ýakyndan gyzyklanýar. Sebäbi ol ýurtdaky her bir çylşyrymly ýagdaýdan peýdalanyp, Hywa hanlygynda, umuman, Türkistanda patyşa Russiýasynyň täsirini aradan aýryp, Angliýanyň koloniýasyna öwürnegi niýet edinýärdi. Hut şeýle maksady amala aşyrmak üçin Jüneýit hany özleriniň iň bir täsirli daýanjy hasaplapdyrlar.
1917-nji ýylyň sentýabrynda jüneýit han Owganystandan yzyna gaýdyp gelýär. Indi ýurtda ýagdaý düýpgöter üýtgäpdi, Hywada wagytlaýyn hökümet Isfendiýar han bilen bilelikde halkyň rewolýusion hereketine garşy aýgytly göreş alyp barýardy. Jüneýit han Owganystanda bolan döwründe eýýäm iňlis wekilleri bilen gepleşik geçirip, ýurtdaky kontrewolýusion güýçler bilen bilelikde bolşewiklere garşy aýgytly göreş layp barmak barada ylalaşyga gelipdi. Angliýanyň hökümeti bolsa ony doly goldamalydy. Edil şeýle wezipäni Zakaspidäki Eziz Çapykow (Eziz han) alyp barmalydy. Şoňa görä-de, Jüneýit han Owganystandan yzyna dolanyp gelende Wagtlaýyn hökümetiň Hywadaky wekili harby komissar polkownik Zaýsew tarapyndan örän “mähirli” kabul edilýär. Şeýlelikde, Zaýsewiň kazak otrýady, Jüneýit hanyň nökerleri bilen bilelikde rewolýusiaýny basyp ýatyrmaga aktiw gatnaşýarlar. Jüneýit hanyň ozalky alyp baran ähli göreşi rus kolonizatorlaryny hem-de Isfendiýar hanyň we onuň çinownikleriniň eden-etdiliklerine garşy gönükdirilen bolsa, indi ýokardaky ýagdaýyň üýtgemegi sebäpli, wagytlaýynça olar bilen umumy ylalaşyga gelmeli bolýar. Hywa hanlygynda ýaşaýan ilatyň kyn hupbatlary başdan geçirýän döwründe Russiýada Oktýabr sosialistik rewolýusiýanyň ýeňip üstün çykmagy bu ýerde ýagdaýy has çylşyrymlaşdyrdy. Indi Jüneýit hanyň ähli alyp barjak göreşi Sowet häkimýetine garşy gönükdirilýärdi.

Suratdaky menin babamlay

Beki Seýtäkowuñ Doganlar romany. Sowet edebiýatynyñ gysylmagy esasynda döredilen eser. Jüneýt hanyñ obrozy pas derejede tutulýar, toslanyp tapylan wakalar. Jüneýt han diýleninde erbet, wagshy adam gözöñüñe gelýär. Bolshawikler her zat etselerde beýik hany ele salyp bilmediler.

🙂Juneyt hanyn adalatlylygy barada-da aytmaly ekenin yokarda, sag bol maglumat uchin

Juneyit han adalatly geçirimli parasatly bolanlygynda halk ony sonuna çenli goldardy.

Jüneýit han hezretleri öz Watanyny diýseň gowy görüpdir. Ol 1938-nji ýylda Owganystanyň Hyrat welaýatynyň obalarynyň birinde aradan çykýar. Halkyň arasyndaky gürrüňlere görä, ol ölmeziniň öň ýanynda hossarlaryna: «Men Ölsem  jesedimi ene topraga aşyryp, jaýlaň Eger eltdirmeseler pul bilen aşyryň Eger bu-da başa barmasa   Amyderýa bilen Watanyma sary akdyryp goýberiň, men suw bilen baryp, öz dogduk mekanymyň topragyna siňeýin» diýip, sargyt edipdir.
halk arasynda Han kakamyzyň wesyeti meni ''Ysmamyt atada'' (Bedirkentde Belli gonamçylyklaryň biri) jaylaň ve  bu wesyedini yerine getiryarler  Ysmamytata  jaylanan diyip eşidipdim Öre işan yada han işan bolaymasa İşanlaryn biri eli bilen jaylayar.

Juneyit han yada beyleki turkmen liderler pes adamlar bolan daldir. Yone halkara konyunktura diyip bir zat bar. gechen asyryn bashlary dunyade taze tertibin doreyan dowrudi. onda sahslar o diyen wajyp rol oynanok. ol dowurler imperatorlar tutulyp oldurilyan dowrudi. tutush dunya uytgeyardi. juneyit han yada beyleki kone hanlar modernizasiyadan doly yza galan charwa jemgyyetin serdarlary. olar orsyet yaly angliya yaly ylmy we tehniki taydan agalyk edyan guychlere garshy hich hem ustunlik gazanyp bilmezdiler. dine turkmen dal, aziyadaky beyleki charwalar hem orsyete yagny sowetlere boyun egdi. orsyetin ozi hem doly bulashdy shu wagtlar.

ol yokardaky suratlarynyn arasynda 7 tapawudy tapmalymay yogsam..???tapan bamyyy?? 🙂)))