“MA­WY AL­TYN”– 2035

Mä­lim bol­şy ýa­ly, ýa­ňy-ýa­kyn­da hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­miz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tab­şy­ry­gy bo­ýun­ça Türk­me­nis­ta­nyň we­kil­i­ýe­ti­niň Hy­taý Halk Res­pub­li­ka­sy­na sa­pa­ry bol­dy.

Şol sa­pa­ryň bar­şyn­da her ýyl­da türk­men te­bi­gy ga­zy­nyň 20 mil­liard kub­met­ri­ni Hy­ta­ýa goş­ma­ça iber­mek ha­kyn­da­ky tä­ze türk­men-hy­taý yla­la­şy­gy­ny taý­ýar­la­mak ha­kyn­da yla­la­şyk ga­za­nyl­dy we şol yla­la­şy­ga Türk­me­nis­ta­nyň Pre­zi­den­ti­niň Hy­taý Halk Res­pub­li­ka­sy­na şu ýy­lyň ikin­ji ýa­ry­myn­da bel­le­ni­len sa­pa­ry­nyň bar­şyn­da gol çek­mek me­ýil­leş­di­ril­ýär. Hä­zir­ki dö­wür­de ýur­du­my­zyň “ma­wy al­ty­ny” Hy­ta­ýa yzy­gi­der­li art­ýan möç­ber­ler­de eks­port edil­ýär. Dün­ýä­nin ge­le­je­gi uly ägirt uly te­bi­gy gaz ba­za­ry­ny eme­le ge­tir­ýän Hy­ta­ýyň yg­ty­bar­ly hyz­mat­da­şyň –öz alan borç­na­ma­la­ry­ny do­ly ýe­ri­ne ýe­tir­ýän yur­duň –Türk­me­nis­ta­nyň te­bi­gy ga­zy­na aý­ra­tyn is­leg bil­dir­me­gi­niň esa­sy se­bap­le­ri­nin bi­ri hem Hy­taý­da sarp edilýän te­bi­gy ga­zyň möç­be­ri­niň yzygi­der­li art­ma­gy bi­len dü­şün­di­ril­ýär. Ge­çen ýy­lyň ahy­ryn­da Hal­ka­ra Ener­giya Agent­li­gi ta­ra­pyn­dan çap edi­len “World Ener­gy Out­lo­ok-2010” ki­ta­byn­da­ky mag­lu­mat­la­ry sel­je­ren wag­ty­myz­da, muňa has anyk göz ýe­tir­ýä­ris.
Hal­ka­ra Ener­gi­ýa Agent­li­gi ta­ra­pyn­dan her ýyl çap edil­ýän bu kita­byň iň son­ky tä­ze sa­nyn­da öňki ýyl­lar­dan ta­pa­wu­t­lylyk­da di­ňe bir 2030-njy ýy­la çen­li dö­wür göz öňün­de tu­tul­man, eý­sem-de bol­sa, 2035-nji ýy­la çen­li dö­wür sel­je­ri­lip­dir. Bu bol­sa, bi­ze ge­le­jek ýa­kyn 25 ýyl­lyk dö­wür ba­ra­da çak­la­ma­lar bi­len ta­nyş­ma­na müm­kin­çi­lik ber­ýär.
Mag­lu­mat­na­ma­da bel­le­ni­şi­ne gö­rä, Hy­taý­da te­bi­gy ga­zyň sarp edi­li­şi 2015-nji ýyl­da 169 mil­liard, 2025-nji ýyl­da 266 mil­liard, 2035-nji ýyl­da bol­sa 395 mil­liard kub­met­re çen­li çyk­ma­gy­na ga­ra­şyl­ýar. “BP Sta­tis­tical Review of World ener­gy Ju­ne 2010” mag­lu­mat­na­ma­syn­da bel­le­ni­şi­ne gö­rä, 2009-njy ýyl­da Hy­taý 88,7 mil­liard kub­metr gaz sarp edip­dir. Bu bol­sa ýa­kyn 25 ýyl­lyk dö­wür­de Hy­ta­ýyň te­bi­gy gaz ba­za­ry­nyň 4 esse­den gow­rak ulal­jak­dy­gy­ny gör­kez­ýär. Ýa­kyn gel­jek­de Hy­tay­da ön­düril­ýän te­bi­gy ga­zyň möç­be­ri­niň hem art­ma­gy­na ga­ra­şyl­ýar. Ta­ky­gy 2015-nji yyl­da ýurt­da ön­di­ril­ýän te­bi­gy ga­zyň möç­be­ri 117 mil­liard kub­met­re çyk­sa, bu gör­ke­zi­ji 2025-nji ýyl­da 152 mil­liard, 2035-nji ýyl­da bol­sa 185 mil­liard kub­met­re ba­ra­bar bol­sa ge­rek. Baş­ga­ça aý­dany­myz­da, ýe­ne 5 ýyl­dan Hy­ta­ýyň im­port ed­ýän te­bi­gy ga­zy­nyň möç­be­ri 52 mil­liard kub­met­re, 15 ýyl­dan 114 mil­liard, 25 ýyl­dan bol­sa 210 mil­liard kub­met­re çen­li çyk­ma­gy­na ga­ra­şyl­ýar. Gör­şü­miz ýa­ly, 2035-nji ýyl­da Hy­taý sarp ed­ýän ga­zy­nyň ýa­ry­syn­dan kö­pü­si­ni im­port bi­len gar­şy­la­ma­ly bo­lar. Bel­le­me­li zat, tä­ze te­bi­gy gaz gor­la­ry­nyň üs­ti açyl­ma­sa, Hy­ta­ýyň su­but edi­len te­bi­gy gaz gor­la­ry (2,46 tril­li­on kub­metr) hä­zir­ki ön­ümçilik kuw­wat­ly­ly­gy sak­la­nyp ga­la­ýan­da-da ba­ry-ýo­gy 28 ýyl­dan soň gu­ta­raý­ma­ly­dyr.
Eý­sem-de bol­sa, şol dö­wür­ler­de glo­bal te­bi­gy gaz ba­za­ry­nyň gör­ke­zi­ji­le­ri nä­hi­li bo­lar­ka?! Hal­ka­ra Ener­ge­ti­ka Agent­li­gi­niň çak­la­ma­la­ry­na gö­rä, 2035-nji yyla çen­li hal­ka­ra te­bi­gy gaz ba­za­ry­nyň ösü­şi ýyl­lyk 1,6 % -e ba­ra­bar bo­lar. Şon­da glo­bal te­bi­gy gaz ba­za­ry beý­le­ki gazylyp alynýan energiýa se­riş­de­le­ri­ne garanyňda has köp ösjekdigi çaklanylar. Şeý­lelikde, ýe­ne 25 ýyl­dan hal­ka­ra te­bi­gy gaz ba­za­ry­nyň şu dö­wü­re ga­ra­nyňda, 1,4 tril­li­on kub­metr ösüp, 4,5 tril­li­on kub­met­re ba­ra­bar bol­ma­gy­na ga­ra­şy­ly­ar. Baş­ga­ça aý­da­ny­myz­da glo­bal te­bi­gy gaz ba­za­ry 2035-nji ýy­la çen­li je­mi 44 % öser.
Şu ýer­de türk­men te­bi­gy ga­zy­na ägirt uly is­leg bil­dir­ýän Hin­dis­tan we Ýew­ro­pa Bi­le­le­şi­gi­niň gaz ba­za­ry­nyn ge­le­je­gi­ni sel­jer­me­gem ýer­lik­li bo­lar. Mag­lu­mat­la­ra gö­rä, Hin­dis­ta­nyň te­bi­gy gaz ba­za­ry ýe­ne 15 ýyl­dan 117 mil­liard, 25 ýyl­dan bol­sa 177 mil­li­ard kub­met­re çen­li ös­se ge­rek. 2009-njy ýyl­da ýur­duň gaz ba­za­ry­nyň 51,9 mil­liard kub­met­re ba­ra­bar­dy­gy­ny ha­sa­ba ala­ny­myz­da, 2035-njı ýy­la çen­li Hin­dis­tanýň gaz ba­za­ry­nyň 3 es­se­den hem gow­rak ös­jekd­gi­ni gör­ýä­ris. Şol dö­wü­re çen­li ýurt­da ön­dü­ril­ýän te­bi­gy ga­zyň möç­be­ri bol­sa 2 es­se­den gow­rak ar­tar. Baş­ga­ça aý­da­ny­myz­da, Hin­dis­ta­nyň ýyl­lyk gaz im­por­ty ýene 15 ýyl­dan 34 mil­liard, 25 ýyl­dan bol­sa 76 mil­liard kub­met­re ba­ra­bar bo­lar. Gör­şü­miz ýa­ly, Hin­dis­tan ýa­kyn gel­jek­de sarp ed­ýän ga­zy­nyn ýa­ry­sy­na go­la­ýy­ny im­port arkaly üp­jün et­me­li bo­lar. Bu bol­sa ýa­kyn ge­le­jek­de TOPH gaz ge­çi­ri­ji tas­la­ma­sy dur­mu­şa ge­çen ýag­da­ýyn­da, ýur­duň ös­ýän yk­dy­sa­dy­ýe­ti­ne, şeý­le hem ener­gi­ýa howp­suz­ly­gy­na oňyn tä­sir et­jek­di­gi­ni gör­kez­ýär.
Şol döw­re çen­li, has ta­ky­gy 2035-nji ýyl­da Ýew­ro­pa Bi­le­le­şi­gi­niň sarp ed­ýän ga­zy­nyň möç­be­ri­niň 598 mil­liard kub­met­re ba­ra­bar bol­ma­gy­na ga­ra­şyl­ýar. Ýe­ne 25 ýyl­dan Bi­le­le­şi­giň ön­dür­ýän ga­zy­nyň möç­be­ri­niň 93 mil­liard kub­met­re çen­li azal­jak­dy­gy­ny ha­sa­ba ala­ny­myz­da, bu se­bit­de sarp edil­ýän ga­zyň 84 % -niň im­port bi­len gar­şy­la­ma­ly bol­jak­dy­gy­ny gör­ýä­ris. Baş­ga­ça aý­da­ny­myz­da, Bi­le­le­şik 2035-nji ýyl­da 504 mil­liard kub­metr “ma­wy al­ty­ny” im­port et­me­li bo­lar.
Ýo­kar­da­ky mag­lu­mat­la­ry sel­je­renimizde, 2035-nji ýyl­da Hy­ta­ýyň, Hin­dis­ta­nyň, şeý­le hem Yew­ro­pa Bi­le­le­şi­gi­niň te­bi­gy gaz ba­zar­la­ry­ny bi­le­lik­de ha­sa­ba ala­ny­myz­da, je­mi 1 tril­li­on 170 mil­liard kub­met­re ba­ra­bar bo­lan ägirt uly “ma­wy al­tyn” ba­za­ry­nyň eme­le gel­jek­di­gi­ni gör­ýä­ris. Bu ýurt­la­ryň te­bi­gy gaz gor­la­ry­nyň hem azal­ýan­dy­gy se­bäp­li, bu­la­ryň ön­dürip bil­jek te­bi­gy ga­zy­nyň möç­be­ri ba­ry-ýo­gy 380 mil­liard kub­met­re ba­ra­bar bo­lar. Baş­ga­ça aý­da­ny­myz­da, ýa­kyn 25 ýyl­da Hy­taý ¸ Hin­dis­tan we Ýew­ro­pa Bi­le­le­şi­gi je­mi 790 mil­liard kub­met­re ba­ra­bar te­bi­gy ga­zy im­port et­me­li bo­lar.
Mag­lu­mat­na­ma­da Türk­me­nis­ta­nyň te­bi­gy gaz go­ry bo­ýun­ça, şeý­le hem ön­dür­me we eks­port müm­kin­çi­lik­le­ri bo­ýun­ça dün­ýä­de öň­de­ba­ry­jy yurt­du­gy bel­le­nip ge­çil­ýär. Şeý­le bo­lan­soň, beý­le­ki ýurt­lar bi­len bir ha­tar­da Hy­taý, Hin­dis­tan we Ýew­ro­pa ýurt­la­ry hem Türk­me­nis­tan bi­len ener­gi­ýa ul­ga­myn­da hyz­mat­daş­ly­ga uly is­leg bil­dir­ýär.
Hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň baş­tu­tan­ly­gyn­da Türk­me­nis­tan bol­sa, di­wer­si­fi­ka­si­ýa esas­ly öza­ra peý­da­ly hyz­mat­daş­ly­gyň ta­rap­da­ry bo­lup çy­kyş ed­ýär.

12.03.2011
DÖWRAN ORAZGYLYJOW
Zaman-TÜRKMENİSTAN