TELEKEÇILIGIŇ YKDYSADYÝETI ÖSDÜRMEKDÄKI ÄHMIÝETI

Yk­dy­sa­dy­ýe­ti ös­dür­mek­dä­ki ösen ýurt­la­ryň tej­ri­be­sin­den mä­lim bol­şy ýa­ly, ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­lik bi­len meş­gul­lan­ýan kär­ha­na­la­ryň äh­mi­ýe­ti örän ulu­dyr. Bu kär­ha­na­lar­da je­mi içer­ki önü­miň uly bö­le­gi ön­dü­ril­ýär.
 
Bu kär­ha­na­lar ba­zar yk­dy­sa­dy­ýe­ti­ne we bäs­deş­lik şert­le­ri­ne tiz uý­gun­la­şa­gan bol­ýar­lar. Çök­gün­lik döw­rün­de bu­lar az zy­ýan çek­ýär­ler, ola­ryň esa­sy ma­ýa­sy­ny di­kelt­mek üçin uly se­riş­de­ler ta­lap edil­me­ýär. My­sal üçin, “Je­ne­ral elekt­rik” ýa­ly iri kom­pa­ni­ýa­la­ryň çök­gün­lik­ler döw­rün­de ýit­gi­le­ri mil­liard­lar­ça dol­lar­lar­dan yba­rat bo­lup, ola­ry di­kelt­mek üçin wagt we um­ma­syz se­riş­de­ler ge­rek bo­lar­dy. Ki­çi kär­ha­na­lar ba­zar is­leg­le­rin­den ugur alyp, önüm­çi­li­gi tä­ze­den gu­ra­mak­ly­gy ul­la­kan se­riş­de­siz, örän çalt ama­la aşy­ryp bil­ýär­ler. Hä­zir­ki za­man ösen teh­no­lo­gi­ýa, az san­ly adam­lar bi­len uly ýer tut­man, önüm ön­dür­mä­ge müm­kin­çi­lik be­rip bil­ýär. Şeý­le bo­lan­soň, ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­ge-de amat­ly şert­ler dö­re­ýär.
Ki­çi te­le­ke­çi­lik dür­li eýe­çi­lik gör­nüş­le­rin­de he­re­ket edip bil­ýär­ler, em­ma döw­let ta­ra­pyn­dan ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­gi gol­da­mak ba­ra­da­ky ka­nun­da gol­daw edil­mä­ge de­giş­li däl kär­ha­na­la­ryň sa­na­wy-da bar­dyr. My­sal üçin, döw­let kär­ha­na­la­ry, da­şa­ry ýurt ma­ýa go­ýum­la­ry bo­lan kär­ha­na­lar, bank, äti­ýaç­lan­dy­ryş iş­le­ri bi­len bag­lan­şyk­ly iş­le­ri ama­la aşyr­ýan kär­ha­na­lar oňa de­giş­li däl­dir. Beý­le­ki pu­dak­lar­da, ýag­ny, se­na­gat­da, elekt­roe­ner­ge­ti­ka­da, gur­lu­şyk­da, gaz we suw üp­jün­çi­li­gin­de iş­le­ýän, ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­lik bi­len meş­gul­lan­ýan kär­ha­na­la­ra döw­let ta­ra­pyn­dan gol­daw be­ril­ýär.
Ýur­du­myz­da hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň baş­da dur­ma­gyn­da hu­su­sy eýe­çi­li­gi ös­dür­mek­li­ge aý­ra­tyn üns be­ril­ýär. “Sal­gyt­lar ha­kyn­da” Türk­me­nis­ta­nyň bi­te­wi ka­nu­nyn­da “Hu­su­sy eýe­çi­lik­dä­ki eda­ra gör­nüş­li ta­rap­lar üçin” (öz işi­ni Türk­me­nis­ta­nyň “Ug­le­wo­do­rod se­riş­de­le­ri ha­kyn­da­ky” Ka­nu­ny­na la­ýyk­lyk­da ama­la aşyr­ýan ta­rap­lar­dan baş­ga) gir­de­ji sal­gy­dy­nyň de­re­je­si 2 gö­te­rim möç­be­rin­de kes­git­le­nil­ýär (172-nji mad­da). Bu kär­ha­na­lar go­şu­lan ba­ha üçin sal­gyt­dan, em­läk sal­gy­dyn­dan, peý­da sa­lyn­ýan sal­gyt­dan bo­şa­dy­lan­dyr. As­ly­ýe­tin­de, hu­su­sy eýe­çi­lik­dä­ki kär­ha­na­la­ryň ag­la­ba­sy ki­çi kär­ha­na­lar uly orun tut­ýar­lar. Bu ýe­ňil­lik­ler şu sek­to­ryň uly dep­gin­ler bi­len ös­me­gi­ne ge­tir­di. Şo­nuň ýa­ly-da şah­sy te­le­ke­çi­lik bi­len meş­gul­lan­ýan ta­rap­la­ra-da sal­gyt­lar­dan ýe­ňil­lik­ler be­ril­di. My­sal üçin, sal­gyt sal­mak­ly­gyň ýö­ne­keý­leş­di­ri­len ul­ga­my bel­le­nen te­le­ke­çi­lik işin­den al­nan gir­de­ji sal­gy­dy­nyň möç­be­ri umu­my gir­de­ji­niň 2 gö­te­ri­mi möç­be­rin­de bel­le­nil­di (199-njy mad­da). Bu bol­sa hu­su­sy te­le­ke­çi­li­giň mun­dan beý­läk-de ös­me­gi­ne uly şert­le­ri dö­ret­di.
Tä­ze Gal­ky­nyş­lar döw­rün­de bi­ziň ýur­du­myz­da ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­gi döw­let ta­ra­pyn­dan gol­da­mak­ly­ga üns güýç­len­di. Bu ba­ra­da 2009-njy ýy­lyň 15-nji aw­gus­tyn­da ýö­ri­te Ka­nun ka­bul edi­lip, bu Ka­nun ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­giň mun­dan beý­läk-de ýo­ka­ry dep­gin­ler bi­len ös­me­gi­ne şert dö­re­der. Ka­nun esa­syn­da ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­giň sub­ýekt­le­ri şu­lar­dyr:
a) Se­na­gat­da, elekt­roe­ner­ge­ti­ka­da, gur­lu­şyk­da, gaz we suw üp­jün­çi­li­gin­de iş­le­ýän iş­gär­le­riň sa­na­wy bo­ýun­ça or­ta­ça sa­ny 15 ada­ma çen­li, beý­le­ki pu­dak­lar­da 10 adam­dan köp bol­ma­dyk mik­ro­kär­ha­na­lar;
b) Se­na­gat­da, elekt­roe­ner­ge­ti­ka­da, gur­lu­şyk­da, gaz we suw üp­jün­çi­li­gin­de iş­le­ýän iş­gär­le­riň sa­naw bo­ýun­ça or­ta­ça sa­ny 50 ada­ma çen­li, beý­le­ki pu­dak­lar­da 25 ada­ma çen­li bo­lan ki­çi kär­ha­na­lar;
ç) Se­na­gat­da, elekt­roe­ner­ge­ti­ka­da, gur­lu­şyk­da, gaz we suw üp­jün­çi­li­gin­de iş­le­ýän iş­gär­le­riň sa­naw bo­ýun­ça or­ta­ça sa­ny 200 ada­ma çen­li, beý­le­ki pu­dak­lar­da 100 ada­ma çen­li bo­lan or­ta kär­ha­na­lar;
d) Iş­le­ýän iş­gär­le­ri­niň sa­naw bo­ýun­ça or­ta­ça sa­ny 5 adam­dan geç­me­ýän, ýu­ri­dik şah­sy dö­ret­mez­den te­le­ke­çi­lik işi bi­len meş­gul­lan­ýan fi­zi­ki şahs­la­ra - hu­su­sy te­le­ke­çi­ler.
Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­le­re döw­let ta­ra­pyn­dan gol­da­ma­gyň esa­sy ýö­rel­ge­le­ri we gör­nüş­le­ri şu­lar­dyr:
1) Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­gi ös­dür­me­giň ile­ri tu­tul­ma­gy;
2) Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­gi döw­let ta­ra­pyn­dan gol­da­ma­gyň top­lum­la­ýyn­ly­gy, aýan­ly­gy, açyk­ly­gy;
3) Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­giň sub­ýekt­le­ri üçin döw­let gol­da­wy­nyň el­ýe­ter­li­li­gi;
4) Te­le­ke­çi­lik işi­niň er­kin­li­gi­ne, şeý­le hem ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­giň sub­ýekt­le­ri­niň eýe­çi­lik hu­ku­gy­nyň go­ral­ma­gy­na ke­pil­lik­le­riň be­ril­me­gi.
Hö­kü­met ta­ra­pyn­dan ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­gi ös­dür­mek üçin ýö­ri­te döw­let mak­sat­na­ma­sy iş­le­ni­lip dü­zül­ýär. Şu mak­sat­na­ma­la­ry ýe­ri­ne ýe­tir­mek üçin bü­jet­den se­riş­de­ler göz öňün­de tu­tul­ýar, bu kär­ha­na­la­ry bel­li­ge alyş ýy­gy­my­nyň (döw­let pa­jy­nyň) ýe­ňil­lik­li möç­be­ri bel­le­nil­ýär.
Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­giň sub­ýekt­le­ri­ne ýe­ňil­lik­li şert­ler­de hyz­mat­la­ry ed­ýän ma­li­ýe-karz eda­ra­la­ry­na äti­ýaç­lan­dy­ryş we beý­le­ki gu­ra­ma­la­ra öwe­zi­ni do­luş tö­leg­le­ri bel­le­nil­ýär. Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­gi döw­let ta­ra­pyn­dan gol­da­ma­gyň esa­sy ugur­la­ry şu­lar­dyr:
1) Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­gi ös­dür­mek üçin amat­ly şert­le­riň dö­re­dil­me­gi, şol san­da ola­ra ma­li­ýe we mad­dy-teh­ni­ki se­riş­de­le­riň be­ril­me­gi;
2) Ola­ra hu­kuk, yk­dy­sa­dy we gaý­ry mag­lu­mat­la­ryň, yl­my-teh­ni­ki iş­läp taý­ýar­la­ma­la­ryň we teh­no­lo­gi­ýa­la­ryň el­ýe­ter­li­li­gi­ni üp­jün et­mek;
3) Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­giň sub­ýekt­le­ri ta­ra­pyn­dan dur­muş-yk­dy­sa­dy ösü­şiň döw­let mak­sat­na­ma­la­ry­ny dur­mu­şa ge­çir­mä­ge gö­nük­di­ril­ýän ma­ýa go­ýum­la­ryň hö­wes­len­di­ril­me­gi­ni, tä­ze iş orun­la­ry­nyň dö­re­dil­me­gi we ila­tyň gir­de­ji­le­ri­niň ýo­kar­lan­dy­ryl­ma­gy we beý­le­ki bir to­par gu­ra­ma­lar göz öňün­de tu­tu­lan­dyr.
Ka­nun­da ki­çi we or­ta kär­ha­na­la­ra ma­li­ýe gol­da­wy­ny ber­mek­li­ge ni­ýet­le­nen bir to­par çä­re­ler göz öňün­de tu­tu­lyp­dyr. Ki­çi we or­ta kär­ha­na­la­ry ma­li­ýe­leş­dir­mek öz hu­su­sy we karz se­riş­de­le­rin­den yba­rat bol­sa, hä­zir Türk­me­nis­ta­nyň Döw­let bü­je­ti­niň se­riş­de­le­ri­niň, tä­jir­çi­lik bank­la­ry­nyň, öza­ra karz­laş­dy­ryş jem­gy­ýet­le­ri­niň, karz­laş­dy­ryş bir­leş­me­le­ri­niň, mik­ro ma­li­ýe gu­ra­ma­la­ry­nyň karz­la­ry­nyň, za­ýom se­riş­de­le­ri­niň we beý­le­ki çeş­me­le­ri­niň ha­sa­by­na ama­la aşy­ryl­ýar.
Ka­nun­da ýer­ler­de ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­li­gi ös­dür­mä­ge aý­ra­tyn üns be­ril­ýär, ylaý­ta-da bu işe ýer­li ýe­ri­ne ýe­ti­ri­ji hä­ki­mi­ýet we ýer­li öz-özü­ni do­lan­dy­ryş eda­ra­la­ry, we­la­ýat to­par­la­ry­nyň giň­den çe­kil­me­gi göz öňün­de tu­tul­ýar. Güm­rük ýe­ňil­lik­le­ri giň­den ula­nyl­ýar. Döw­let şu gör­nüş­dä­ki kär­ha­na­la­ryň ön­dü­ren önüm­le­ri­ni sa­tyn al­ma­ga-da gat­na­şar.
Döw­let ta­ra­pyn­dan bu kär­ha­na­la­ryň hu­kuk­la­ry­ny go­ra­ma­ga aý­ra­tyn üns be­ril­ýär. My­sal üçin, ola­ryň hu­kuk­la­ry­ny we ka­nu­ny bäh­bit­le­ri­ni çäk­len­dir­ýän na­ma­la­ry ka­bul et­mek we (ýa-da) he­re­ket­le­ri ama­la aşyr­mak ga­da­gan­dyr.
Ba­ha­la­ryň (ta­rif­le­riň) yn­sap­syz bäs­deş­li­ge ge­tir­ýän ýo­kar­lan­ma­gy­na ýa-da öň­ki de­re­je­sin­de sak­la­nyp gal­ma­gy­na ni­ýet­le­nen na­ma­la­ry ka­bul et­mek-de ga­da­gan­dyr.
Ki­çi we or­ta te­le­ke­çi­le­ri­niň ha­ryt­la­ry­nyň (iş­le­ri­niň, hyz­mat­la­ry­nyň) ba­za­ra çy­ka­ryl­ma­gy­nyň çäk­len­di­ril­me­gi­ne ýa-da ola­ryň ba­za­ra goý­be­ril­mez­li­gi­ne ka­nun bo­ýun­ça ýol be­ril­me­li däl­dir.
Bu ka­nun­da göz öňün­de tu­tu­lan çä­re­le­riň ama­la aşy­ryl­ma­gy ki­çi we or­ta kär­ha­na­la­ryň mun­dan beý­läk-de ös­me­gi­ne iter­gi bo­lar.
 
Dä­de­baý Mäm­me­dow,
TDY­DI­niň 4-nji ýyl ta­ly­by.