Näme üçin döränok?
Öňki döwrüň ýazyjy-şahyrlarynyň eserlerini, goşgularyny poemalaryny okamda bir zat ünsümi çekýär. Olaryň eslerleriniň ruhunda poeziýa, romantika we durmuşyň dürli obrazlary bar, käbir sözleri bolsa damarlaryňdaky gany gaýnadýar. Mysal üçin Gurbannazaryň şu goşgusyny alyp göreli, bu goşguda her kim özüne degişli durmuş obrazyny görüp bilýär, maňa degişli däl eken diýjek gaty azdyr:
Men özümi aýamadym hiç ýerde,
Gaýgyda, hesretde, şatlykly günde.
Aglamda geň galdy terkidunýäler,
Bagtlylar geň galyp bakdy gülemde.
Söýemde şeýle bir ýürekden söýdum,
Onuň bir öýjügnem boş goýmadym men,
Adam söýsem, kimligine garaman,
Söýdüm üstünligi, ýetmezi bilen.
Maňa bolsa «beýdip ýörme» diýdiler,
«Seniň bu bolşuňa diýerler tentek.
Sen entek ýaş ahyr, saňa gor gerek,
Seniň bar geljegiň öňüňde entek».
Men özümi aýamadym hiç ýerde.
Gorum gutarar diýip etmedim müýni,
Kä söýenim üçin urdular meni,
Kä gazabym üçin söýdüler meni.
Haýyr işler üçin taýýarlyk boldum,
Şer işiň tersinde goýdum men şeri.
Soň görüp otursam, gutarýar eken.
Diňe berilmeýän zatlaryň gory.
Diňe söýmeýänleň, köýmeýänleriň
Özgäni beýgeltjek ažaýyp syry,
Bir gyzyl manat deý gizleýänlerini
Gutarýar ekeni ýürekde gory.
Men özümi aýamadnm hiç ýerde,
Özümi bagş etdim özgeler üçin,
Dogry, käte azar berýär ýüregim,
Oňam başga zatdan bolmagy mümkin.
Ýa-da Halyl Kulyýewiň şu goşgusyny okanyňda edil Günogar bulwar, şahyryň öz durmuşy göz öňüme gelip gidýär, hotýa o ýerde bolup göremogam (belki bolandyryn, häzirki adyny bilemok şol prospektiň), şahyryňam durmuşyny hem bilemok. Ýöne ony şeýle çeper dil bilen suratlandyrypdyr, goşgynyň köp ýerinde okaýan adam hem öz durmuşyny görýär.
Yene nurun secdi sansyz yshyklar,
Yene owshun atdy gundogar bulwar,
Gysmyljyrap otyr juwan asyklar
Hersinin elinde bur desse gul bar.
Menem peywagtyma aylanyp yorun
Tutup oguljugymyn akja elinden (Göz öňüme gelýär....)
Yone gozlerimi ayryp bilemok,
Gyzlan elindaki bahar gulunden.
Sheyle ter gulleri elwan gulleri,
Bir mahal mana da beripdi bir gyz,
Ey ilkinji soygin ajap yyllary
Unudup bilmeyan men seni hergiz
…student yigitdim gymmat bahaly
Sowgatlar abermek men ucin yatdy,
Gijeler doredyan goshgylarymdan
Basga bir ullkan baylygym yokdy (Gowy suratlandyrma)
Men gosgy yazardym sen bolsan her gun,
Bahar gullerinden baglardyn cemen
Gor nenensi gozel, Gor nenen ter gul
Synlap,sil suwy dek joshardym menem
Yurek bardy bu gullerin icinde
Posa bardy bu gullerin icinde
Seydip ilki soygin gudratyna men
Goz yetirdim bu gunlerin icinde
Indi name? Gecip giden yanwarlar
Dondurupmy yureklerin gabygyn
Posa bilen yanlandyrlan bulwarlar
Sizden mana orun yokmy ya bugun (genialno aýdypdyr)
Zyyany yok! Goy bolmasa bolmasyn
Ashyklara orun bersen, bes mana
Ynha menin eziz oglum jonkuldap
Yetip baryar yigitlerin paslyna
Bayyrlardan yygyp bahar gullerin
Ynha ol-da gurup berer toy bize
Ilkinji soygunin ajap yyllary
Yene gaydyp geler bizin oymuze (Umyt...)
Yene nurun sacar sansyz yshyklar
Yene owshun atar Gundogar bulwar
Ynsan garrasa da garramaz gowun
Baglar garrasa da, bahar bar, gul bar!
Indi esasy soraga gelesim gelýär, näme üçin şol şahyrlar we intellektuallar ölüp gidenden soň şeýle eserler döremedi? Name üçin Alty Garlyýew, Baba Annanow, Nury Halmammedow, Gurbannazar Ezizow, Halyl Kulyýew ýaly beýik şahsyýetler döwrüň diňe belli bir pursatynda ýaşap geçip, soň beýle adamlar döremedikä? Dogry, şol wagtlar türkmen medeniýet, edebiýaty we sungaty çür depä çykypdyr? Ýöne näme üçin häzir ýok? Ýa hazir bar bolanlaryň gadyryny bilemizokmy? Kimler bar? Näme üçin hazirki döredilýän sazlary diňlämde türkmen durmuşy göz öňüme gelenok? Näme üçin?
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 53/53 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: teswirler.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 23 iýun 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 53
Berekella Jan Reno...yene özüne gelşjek mowzuk açypsyn....
Biz okamyzok..yagşydan yamandan hiç zat okamyzok..indi şu yerde şular yaly sorag yüze çykyar..Türkmenistanda okar yaly zat barmy..?yok...Geçen yyl Şaherçedaki konstawar a gitdim..kitap çykan bolsa alayyn diyip.(Bir dostum alypdyr. Kerim Gurbannepes bilen Gurbannazar Ezizi yöne ol başga şaherden)..Name bardyr öydyan..?Kitap satmaly adam çaynek-kase satyp otyr..ruçka galan birem nakleyka..(ay ol görgülem bir zat edip pul gazanmaly)..Bu bir yönekeyçe mesele..Biz millet bolup dagadyk..
Gökdepede namysymyz öldürdük...Eziz han bilen Jüneyt hany bile gömdük..sonam üstüne ullakan mowzeley gurdu..birden çykaymasynlar diyip..41-45 de akyl-huşumyz gitdi..sonlaram Lenin iyip Marks İçdik Stalin syçdyk...
Son name boldy...?
Alla Birdir(şek-şühe yok),watan birdir,Halkymyn serdary bir.....
Watandadyr,watandadyr,watandady,watandadyr..
Yaşa yaşa serdarym,sag bol atam Ruhnamana Gurhan bilen den okanym Serdaryn Ruhnamasy(toba toba..ölmesen her hili zar görjek...)
7 x 24 şu zatlar...Onson nadip kitap yazaly...?kino düşüreli...?surat çekeli..?
nadip türkmençiligimz galsyn..?nadip medeniyetimiz össün.?..medeniyeti pikirlenmage wagtam bolmady şu zatlardan yana..?
(yürege düşyanem bolup bilerin welin..natjek yagday şeyleda..?)
Bu mesele gaty gyzykly. Menem öz pikirimi ýazaýyn:
- Şol wagtlar, ýagny olaryň ýaşan döwründe hem rewolýusiýa, lenin, stalin diýlip goşgular ýazylypdyr, bolmasa çap edilmeýän eken.
- Ýöne halk olaryň beýleki goşgularyny okapdyr;
- Halk şeýle goşgulara garaşypdyr, çykan badyna-da alyp okapdyr;
- Döredijilik adamlary halkyň ýagdaýyna görä döredýär;
- Şol döwürde ýaşan döredijilik işgärleri köp zat barada ýazyp, bize az zat goýup gidipdir (bu degişme), ýöne häzir yzarlasaňam, gowy ýazýanlar bar;
- Ol döwürde tankyt ösüpdir, bu bolsa eserleriň güýçli bolmagyna eltipdir;
- Ýazyjy-şahyrlaryň duşuşyklary gurnalyp durupdyr, halk hem edebiýaty söýüpdir;
näçe ýazsaň ýazyp oturmaly
sagbol haladym.
Gozel Shagulyyewa gaty yokary baha berdiñiz. Bu setirleri okasa ol begener.
Menem öz pikirimi aýdaýyn.
Syn edip görseňiz, Türkmen Sowet edebiýatynyň taryhynda iň ýokary dereje geçen asyryň altmyşynjy ýyllaryna degişli. Bu diňe edebiýatymyzda däl-de, eýsem, sungatyň beýleki ugurlarynda hem şeýle bolupdy. Munuň düýp sebäbi şol döwrüň ideologiýasy bilen bagly. 50-nji ýyllaryň aýaklarynda, 60-njy ýyllaryň başlarynda Staliniň şahsyýet kulty ýazgarylyp, syýasy howa gowulyga tarap üýtgedi. Dörediji adamlarda erkin pikirlenme peýda boldy, köne galyplardan çykydy, kän eksperiment edildi. 60-njy ýyllaryň başynda döredijilige başlan ýaşlar mundan has gowy peýdalandylar. Olardan öňküler gözleriniň ody alynanlar we täzeçe pikirlenmek ukyby ýiten, gowşan adamlar. Emma ýaş nesil sözüň gowy manysynda badyhowa bolýar, olarda täzeçilligi goldamaga güýç ýeterlik, olarda näçe diýseň gujur bar, olaryň maksada okgunlylygy, hyjuwlylygy, erjelligi ýaşuly nesliňkiden has ýokary. Özüňi açmak üçin şert döredilipdi, diňe zehin we zähmet gerekdi. Gurbannazar Ezizow, Italmaz Nuryýew, Halyl Kulyýew, Tirkiş Jumageldiýew, Atajan Tagan, Bulat Mansurow, Nury Halmämmedow, Halmämmet Kakabaýew ýaly çyn zehinler Hruşew döwründe döredilen şol mylaýym howadan peýdalandylar. Netijede edebiýatyň we sungatyň hili ýokarlandy.
Bu ýagdaý diňe bizde şeýle bolmandy. SSSR-iň ähli ýerinde galkynyş, ýokary gidişlik boupdy. Emma köp sebäplere görä Imperiýa muny oňlamady we durgunlyk başlandy.
Menem öz pikirimi aýdaýyn.
Syn edip görseňiz, Türkmen Sowet edebiýatynyň taryhynda iň ýokary dereje geçen asyryň altmyşynjy ýyllaryna degişli. Bu diňe edebiýatymyzda däl-de, eýsem, sungatyň beýleki ugurlarynda hem şeýle bolupdy. Munuň düýp sebäbi şol döwrüň ideologiýasy bilen bagly. 50-nji ýyllaryň aýaklarynda, 60-njy ýyllaryň başlarynda Staliniň şahsyýet kulty ýazgarylyp, syýasy howa gowulyga tarap üýtgedi. Dörediji adamlarda erkin pikirlenme peýda boldy, köne galyplardan çykydy, kän eksperiment edildi. 60-njy ýyllaryň başynda döredijilige başlan ýaşlar mundan has gowy peýdalandylar. Olardan öňküler gözleriniň ody alynanlar we täzeçe pikirlenmek ukyby ýiten, gowşan adamlar. Emma ýaş nesil sözüň gowy manysynda badyhowa bolýar, olarda täzeçilligi goldamaga güýç ýeterlik, olarda näçe diýseň gujur bar, olaryň maksada okgunlylygy, hyjuwlylygy, erjelligi ýaşuly nesliňkiden has ýokary. Özüňi açmak üçin şert döredilipdi, diňe zehin we zähmet gerekdi. Gurbannazar Ezizow, Italmaz Nuryýew, Halyl Kulyýew, Tirkiş Jumageldiýew, Atajan Tagan, Bulat Mansurow, Nury Halmämmedow, Halmämmet Kakabaýew ýaly çyn zehinler Hruşew döwründe döredilen şol mylaýym howadan peýdalandylar. Netijede edebiýatyň we sungatyň hili ýokarlandy.
Bu ýagdaý diňe bizde şeýle bolmandy. SSSR-iň ähli ýerinde galkynyş, ýokary gidişlik boupdy. Emma köp sebäplere görä Imperiýa muny oňlamady we durgunlyk başlandy.
...
Töriñizda hemi$elik guralan,
ýum$ak sallançagyñ ýatmasyn bady,
saçagyñyzda çörek duz haltada duz,
sönmesin ojakda ojaryñ ody.
Duluñyzdan gelin baksyn aý bolup,
tùýnúñizden gelin bolup aý baksyn,
ýaman niýet bilen i$ikden giren,
ýag$y niýet bilen i$ikden çyksyn!...
- diyip millilige yugrulan turkmenche goshgy yazyp bilyan bolsa, 77 gezek yewropala oykunip gevinse-de halaldyr.
goshguda 77 gat tahya geydirseñem milli shahyr bolup bilmejeklere ullakan sapak bar.
gurbannazar shol dowur Tör, sallançak, saçak, çörek, duz haltada duz, ojakda ojaryñ ody, Du:l, gelin ,
tùýnúk... yaly sozler bilen goshgy duzyar. onsoñ oñ turkmen shahyry diymelimi ya yewropa oykunen shahyr diymelimi?
bir sozlemiñ ichinde galkynysh diyip begendirdiñ hemem durgunlyk diyip gynandyrdyñ. dushnikli. :-(
Gara Pişik kaka, sende täze türkmen elipbiýi ýokmy?
men Kab bilen doly ylalashyan. Kab,, menin agyzmdakyny kakdy,, Shol Galkynysh bolaysa one gidishlik hokman bolar.Bizin topragymyzyn ,,zehinleri,, doguryandygyny shol toprakdan dashda bolup syn edende mese malim.
Ýaşuly ýazyjylaryň aýtmagyna görä, şol maýyl howa uzaga çekmändir. Şükür Bagşyny wagtynda düşüripdirler, sähel gijä galynan bolsa, ojagaz kino hem başgaça boljak ekeni.
Didar, sende-de ýokmy täze elipbiý? Öň barmyka diýýädim.
turkmen elipbiyine nahili dushunmeli?
kompyuterde turkmenhe yazmak indi problema dal-a.
Ya-da meniñ yazgylary elipbiyde yazmnayanyma diyyañmi?
onda, ..... ay, oñ bashga sebapleri bar. men internete wirtual windowsdan giryan we ol yerde turkmenche yazyp bolanok....
Biziň edebiýatymyzda kiçijik galkynyş soňam boldy. 1989-1991-nji ýyllarda. Sähel wagtlyk şol soňky galkynyş hem birnäçe zehinleri öňe çykardy. Soňam zym-zyýat boldular.
Gara pişik
Ya-da meniñ yazgylary elipbiyde yazmnayanyma diyyañmi?
onda, ..... ay, oñ bashga sebapleri bar. men internete wirtual windowsdan giryan we ol yerde turkmenche yazyp bolanok....
Öňräk Serimoxide atly agza elipbiýiň komp programmalary barada bir mowzuk açypdy. Menem şol ýerden öwrenip goýdum.
Ine sheyle zehinlerin biri Kakjan Ashyrdy. Onun shol dowurde goyan,, Suwulgan,, Jan,,dali Domrul,, spektaklaryny ,, wah yene-de bir gorsem diydiryar,, Tachmammet Mammatewelinin ,,Sa gyzy Turandot,, ,, Birbal,, ,,Ezop,, spektaklary hem gaty hezildi.
Bular entek diňe teatr sungatyna degişlisi. Kinoda, edebiýatda, suratkeşlikde... kän öňe gidişlik bolupdy. Hatda metbugata seredip gör. Şol döwürde gazetler häzirkisinden has gowy çykýardy, okalýardy.
🙂
Edebiýatda, umuman sungatda döwürleýin ösüş ýa-da yza gaýdyş barmyka? Dogry, belli bir döwürde türkmen intigensiýasyndan uly ussatlar öňe çykdy. Emma olaryň döwre görä bolmak endigi ýokdy. Soň döwri olara görä hasaplap başladylar. Sungat adamsy döwüden beýik. Şonuň üçin olaryň döremegem döwre bagly däl. Häzirki asyryň ilkinji on ýyly diýip bir döwür öwrenilip başlanar. Şonda birnäçe bolmasa-da Seýitmyrat Geldiýew, Kakamyrat Rejebow diýen ýaly şahyr ýigitleri il tanap başlar. Gurbannazardan soňky döwrüň şahyrlary öwrenilende Nobaguly, Şähribossan, Çary Ýegenmyrat dagylar tanalar. Türkmen halysy ýalyolaram üstünden ýyl geçdigiçe gymmatyny artdyrar. Kör bende gülli mýdana çykanda diňe onuň ysyny alýar. Dogry Ruhnama döwri edebiýat bir adamda jemlendi. Ýöne bu-da suwuň öňüne atylan böwet ýaly, gaýta suwuň çişip soň has batly akmagyna sebäp boldy. Edebiýadymyz köseýän zat häzir onuň okyjysy pese gaçdy. Bu hasam wagtlaýyn bir ýagdaý. Inşallah edebiýadamymyzam, sungadymyzam tanalar.
şu goşgy barada
nähili pikir edýärsiñiz?
***
Ak säher gülleri üwrände şemal
Sen meniñ şatlygym, bagtym bolup gel!
Mähirden ýugrulan eý, sahypjemal
Kalbyma nur çaýjak ýalkym bolup gel!
Damarlamda däli derýalar dyñzar
Syýa saçlaryñyñ taryna men zar
Her bir gamzañ ýürek sazyma meñzär
Goýny gülden doly tolkun bolup gel!
Şatlykdan uçgun bar tämiz gussamda,
Daglar-daşlar eñrär ýürek gyssanda,
Dañ ýyldyzym bolup dog sen asmanda,
Yşk mülküne gurjak tagtym bolup gel!
Huş bugarar köñül közi körese
Söýgiñ bilen başym arşa direse
“Sen bagtlymy, hany bagtyñ nirede?”
Sowalyna berjek nagtym bolup gel!