Filosofiýa näme ?

👍👍👍

Temanyň uçgyny :

Free:
Döwrüň weziri Nizamul Mülk, Imam Gazalini Bagdad’daky Nizamiýýe mekdepiniň rektory hökmünde belleýär.

Imam Gazali, bu medreseden gysga möhletiň içinde ençeme talyp çykarýar we meşhur bolýar, köp hormat görýär ýöne oňa görkezilen bu hormatlary kabul edip bilenok, wezipesini taşlap, tasawwuf ýoluna girýär. Hakykatyň, şübhesi bolmadyk düşinjeniň ýoluna girýär. Öz ýazan awtobiografiýa kitapynda (El Munkiz’u mine’d Dalal), hakykatyň gözleginde düýpli bir şübhe bilen jedelleşip, soňunda ýüregindeki nur bilen bu şübheleri ýeňendigini görmek mümkin. Ýöne bu şübhe iman baradaky şübhe däldir, ylmyň hakykaty, barlygyň hakykaty baradaky şübhelerdir!

Filosofiýany gowy öwrenýär, emma filosof bolmak üçin däl, filosofiýanyň tankytçysydyr. Ençeme filosofiýa tankyt kitaplary ýazýar. Bu metod bilen ýazan kitaplary Ýewropa filosoflary tarapyndan hem tanalyp okalýar, meşhur bolýar. Hatda “pikir etýän bolsam diýmek men bar” sözleri bilen Dekarta, “sebäp bilen netije arasynda derwaýys bir bag ýokdur” sözleri bilen David Hume, “akyl hemme meseleleri düşinip bilmez” prensipi bilen Kanta ylham bolandygy aýdylýar.

Taryhda yslam alymlarynyň arasynda ady belli filosoflar bolan. Filosofiýa her döwürde şahyslara görä üýtgedilendir. Häzir wagt hem filosofiýanyň ulanyş maksady gara bolup biler. Umuman alaňda şahyslara görä manysy üýtgäp bilýän bir gural barada umumy-jemleýji äheňde erbet diýmek nä dogrymykan diýýän.

filosof bolmak näme üçin erbet bolsyn ki. Näme üçin bir ylym ony tankytlamak maksady bilen öwrenilsin ki.

Filosofiya ing gyzykly dushunjelering biri. Durli-durli subut edilmedik taraplardan ybarat. hersinin oz maksady bar diysek hem bolyar. Durmushymyzyn ing gyzykly soraglary filosofiya beryas, yone anyk jogaby alyp bilemizok. Sonunyng we onuning gorunmeyanligi uchin, jogaplaryn bilinman galyany ucin ing gyzykly ylym. 

Filosofýa = Grek dilinde phileo(söýgi)+sophia(bilgiçlik). bilgini,hakykady,ylmy söýmeklik, onuň yzynda ylgamak ýaly many aňladýa.Ýyl näme üçin 365 gün, hepde näme üçin 7 gün, Ýerşarymyz günüň daşynda nadip aýlanýa, öürenen zatlarymyzyň düýp maksady ýaly has çuňňur toçkalara gitmeklik...bularyň hemmesi filosofýany emele getiripdir.Meşhur Platon`uň şeýle sözi bar. Filosfýa dogryny, hakykady tapmak üçin zehin bn,düşünje bn ýörelýän ýol
dowamyny ýazjak

Sofiyanyng dunyasi kitabyndan kopler habarlydyr, shol kitap belli filosofiiki akymlary roman arkaly tanadyp bilipdir..
filosofyanyng ozi hakykady owrenmaga soygi diyen sozden gelip chyksada, wagtyng gechmegi bilen adamlaryng hakykatlaryy bir birinden tapawutly bolany uchin ol soygi dalde azajyk soweshing guraly bolan yaly..
aydara gatyyyy kop zat bar.. yone kakamyng kan gaytalayan bir sozi barDunyade 6 milyard adam bar bolsa shonchada uytgeshik filoosfya bra diyyar..

• yslam alymlary filosofýa meselesine biraz uzagrakda durýalar. onuň hem sebäbi, materýalistik, rasýonalistik we naturalistik düşünjelere daýanýan akymlara garşy bolmaklyklary. Esasanam 19 we 20nji asyrda ylym-bilimi manydan we metafiziki älemden aýyryp, şoňa görä hereket edendikleri üçin, ýokarda ady agzalan akymlar emele geldi we filosofýanyň hem düýp mazmuny şolaryň tasirinde galdy.
• Adamzat döräli bari ylym örän uly ýol aldy emma älem jahandaky syrlary we entek öwrenmeli zatlarymyzy pikir edeňde we ylaýtada çözülmän duran syrly meseleleleri pikir edeniňde, gazanylanlar okeýanda damja. Her ylymda has çuň ýere tarap ýol almak elbette gowy zat emma aklyň almaýan we syryny öwrenip bilmeýän zatlarymyzy ýok kabul etmeklik ýa da şol ýerde bulaşyň gitmeklik riski de bar. bu da kalb(ýürek) marazyny(ýarasyny) köpeltýär we adamy mana we metafiziki äleme bolan gapysyny ýapýa. Ibni Sina, Fuzuli, Farabi ýaly alymlar filosofiýada örän çuňňur nokatlara ýeten alymlar. Emma beýleki tarapdan bolsa ol ýolda endam jana batan tikenler we alynan ýaralaram az däl. 
• Akly we zehini ylymlar bn deň hatarda kalby we metafiziki ylymlar bn hem meşgullanmaly. sebabi akylyň iymitini berip, ruhy aç goýmaklyk dogry däl. 
• Filosofiki eserler okamak elbette ýalňyş däl emma ondan öňürti ýüküňi ykjam baglamaly. gysgaça ýümani gowja öwrenmän deňize girmeklik, gark bolmaga razy bolmaga meňzeýär. 
• bu diňe filosfýa degişli däl. hemme ylymlarda da garaýyşyňy,maksadyňy,öwrenme tehnikaňy dogry saýlap bilmeseň, dogry ýolda barýarmykam öýdüp, çuňňur guýa gaçmak ähtimallygy da bar.

Filosofiyany okap du$unmek ucip beynin yigyrdy kopurak bolso gowy. Filosoflaryn sozuni dinlemek ucinem sabyr gerek. Ozun okde filosof bolmak ucin durmu$yn tagamyny datmak gerek. Karoci filosofiya, filosoflar, olory dinleyjiler bravo.

filosoflaryng arasynda bir birege garshy sowesh nadip dorapdir
filosofyanyng shu gunki gundaki gonumel manysyndan yola chyksak filosofya durmush hakda, gechmish, geljek we shu wagt hakda, ahyryet we jemgyyet hakda, taryh edebiyat sungat diyilyan zatlang jemgyyetdaki oruny hakda pikir yoretme yaly gorunyar..
bu temalarda bolsa ahli adamlang pikir edishi bir birbirinden duypgoter tapawutly bolsa gerek. emma adamyng tebigatynda bir zat bar, olam pikiringi we dunyagarayshyngy yeketak dogry kabul edipony bashgalara kabul etdirmek duygysy. shol sebapli hem ahli pikir bilen ish salyshan adamlar birekbireging aydanlaryny goldapdyrlar, tankytlapdyrlar, osdurupdurler.. elbetde ol adamlar adaty adamlardan ozlerine dingleyji hem yygnapdyrlar, ozlerine ynandyrypdyrlar hem.. shol alymlara ynanyan adamlar hem gunimizde bir birinden duypgoter tapawutlanypdyrlar.. emma haysy pikir akymyny ele alsang hem ynsany duygylar birinji planda.. mysal ucin kommunizm adamlang denghukuklugyny dowlet kanuny bilen gurjak bolsa, yslamy akymlar sherigat bilen gurypdyrlar, olaryng ikisining hem maksady denghukulyygy maksat edinyan sistema bolsada, ikisi hem adam ucin hereket etyan pikir bolsada, name ucindir olang ikisi bir biri bilen duypgoter ters gelyan sistema yaly gorunyar.. shu zatlary pikir eden wagtym, pikirine dinine milletine filosofyasyna garamazdan ahli adamlary ynsany duygulary goteryani ucin, ynsan bolany ucin soymeli diyen netija gelesim gelyar.. adamy soymek ucin isleseng Jelalletdin Rumyny sayla, islesengem Fredrich Nietchzeni sayla, yone adamlaryng ahlisi soy, hich kimi yigrenme..

free, polno ozunden duzup otyn oydyan. Deskattes hakyky skeptik shupheji adam. Gazaly bolsa baryp yatan dogma. Adamlaryn pikirlenmeginden gorkyp filosofiya garshy duran adam. Onam nadip Deskartes Gazalydan tasirlensin? Toba diyip tasirlenaymese. 🙂 Ibn Sina we Farabini tankytlap gechipdir. Gazalydan sonra yslam alemi duryar we chokushe gityar. Sebabi ol dogma, yzagalak molla kelle.

Bu temanyň başy we soňy şeýlede meňzeş bolup bilmez. Näme üçin? sebäbi filosofiýanyň soňy ýok. Filosofiýa iki hilidir. Biri imansyz, diniň daşynda älemiň manysyny gözleýän zulmatly dünýäden hiç haçan halas bolup bilmedik filosofiýa. Ikinjisi, dine hyzmat etýän, her bir pikriniň dogrulygyny, wahy bilen gelen habarlara görä kesgitleýän, aýdyň filosofiýadyr. Hä bu barada, Ibn Sina we Farabi ýaly musulman filosoflar, aýdyňlyk filosofiýa bilen meşgul boldylar diýmek islämok. Sebäbi olar Greklerden gelen we bütinleý diniň daşyndaky bir çeşmeden peýdalanyp, diniň akidewi meseleleriniň hem dogrulygyny şol filosofiýa bilen kesgitlejek boldylar. Imam Gazali , köp alymlaryň ýagny ehli sünnet alymlary döwrüniň müjeddidi, hujjetul yslam (ýagny diniň delili) diýp ad alan biri. Imam Gazali mujeddidligine ynanan we onuň ehli sunnet ekenligini bilen biri hiç haçan Imam Gazali we Ibn Sina arasyndaky jedelde Ibn Sinanyň tarapyny tutmaz. Bizde kelam we hikmet ylymlary bardy, mantyk ylmy bardy. Ýöne filosofiýa adyndan hem belli bolşy ýaly Yslamy bir esasdan çykan ylym däl. Ýöne dini meselelere hem goşuljak bolýan bir ylym. Dini meselede awtoritet dindedir. Başga hiç bir ylym hatda zumrut ýada gyzyl bolsun goşulmana haky ýok. Muny aklyňyzyň iň düýbindeki ýerlere ýazyp goýuň.

Isomniac dost
Gazaly dogma däl. onuň saýlan ýoly filosofýa örtmeginiň aşagynda batyl, ýalňyş zatlary hakykatmyş ýaly ýaýratýanlara garşy göreşmek. Ömrüni ylym bn geçiren beýik alym. ýazan eserlerini ýaşan gün sanyna bölenlerinde her günine 18 sahyp düşýä. Ýöne gynansakda Mongol belasyndan onuň hem eserleri nesibesini aldy. Köp eserleri ýakylyp kül edildi

Özümden düzýän, Dekartyň sözüni hem özüm düzip Dekart aýtdy diýdim. Imam Gazali diýen şahsyýeti we onup ýazan kitaplaryny, özümden düzip ýaýradyp çykdym. Dekartyň pikirlerinde Imam Gazaliniň filosofiýa kitaplaryndan ylhamlanandygyny aýtmak üçin ýagny düzmek üçin şol kitaplary hem özüm düzdim. 🙂) nähili aý, ýok bu tema men soňky gezek gireýin, birhili älemi tenis topy ýaly nokatdan ulalyp kiçelip ulalyp kiçelip ýören bir çünki gyşyk nokat diýp ýören adamlar bilen filosofiýa jedeline girmek birhili..

 Yslam alymlarynyňc hiç biri hem  filosof däldirr. Filosof, Yslam alymy bolup bilmez. Nähili, bir aýna bölejigininiň göwher bolup bilmeýşi ýaly. Yslam filosufy diýän bir zat bolup bilmez çünki yslamiýet'de filasofiýa ýokdyr. 1963 ýylda Pakistan’da neşir edilen Mearif-üs-sünen adyndaky 7 jiltlik kitabyň birinji jildinde hem (yslam alymlaryna görä ruh jysymdyr. Köne grek filosuflary bolsa ruh jisim däldirr diýendir.
Imam- Gazali grekçe ögrenip filosoflaryň ýoladan çykandyklaryny orta çykarmak üçin köne Grek we Latin filosoflarynyň kitaplarynyň asly üstünde üç ýyl erjenlik bilen anyklamalar geçirdi. Bu anyklamaryň netijesinde filosoflaryň  maksatlaryny beýan edýän Mekâsid-ül Filasofiýa kitaby bilen filosoflaryň  görüşlerini red eden Tehâfüt-ül-Filasofiýa kitabyny ýazdy. Ýewropallar, o asyrda dünýaniň padnos ýaly düzdügini aýan edipdiler, ylmyny we filasofiýasyny  şeýle ýalňyş bilmlere esaslanypdyrlar, Ymam-y Gazali hezretleri dünýäniň togalakdygyny, bagyrda ganyň  zäher we mikroplardan tämizlenip tazelenýändigini, ýenede birnäçe zady subut etdi.

SOkrat,Aristotel dagynaa bilyan 😊

Filosoflar, iman tarapyndan üçe bölünerler: 
1- Dehriýýun: “Bu älem şeýle gelen, şeýle hem gider. Bu älemiň ýaradyjysy ýokdur” diýerler. 

2- Tabiiýýejiler: Bir ýaradyja ynanarlar; emma ahirýeti inkär ederler. 

3- İlahiýýun: Bular ýokardaky iki görüşü red etseler hem, Pygamberlere we beden bilen dirilmäne ynanmazlar. 
Grek filosoflary, (Älem, Allah ýaly, ozal hem bardy we ebedidir, Allah jüzi bolan zatlary bilmez, beden bilen bir dirilme ýokdur) diýäler. Yslam alymlary,älemi ozal hem bardy we ebedidir diýen filosoflara  kapyr diýipdirler. 
yslam dininde filosofiýa ýokdyr. Filosofiýanyň gözledigi bütün soraglara , gözel bir şekilde dinimiz jogap berendir. Filosofçylaryň meşgulllandygy hemme zat hakynda dinimiz  beýan edendir. Ýewropalylar, dinimizdäki tasawufu,(sufizimi) filasofiýamyka diýip we sufistik beýiklerini yslam filosufy diýip atlandyrypdyrlar yslam filasofiýasy terimini hem şu ýalňyşlyklar esasynda orta çykandyr.  

gereginden kop yada gerekmejek yerinde ulanylsa, adamy shol gepleshilyan temasyndan sowadyan bir ........ 

Tema jedelleşmek üçin däl. We-de bärde gel jedel edeli, älemi tenis topy ýaly nokatdan ulalyp kiçelip ulalyp kiçelip ýören bir çünki gyşyk nokat diýp ýören agzalar göremok. Bärik elbetde teswir ýazmak mejburiýetinde dälsiňiz. Muny aýtmaga-da gerek ýok. Ýöne gaýrat edip kemsidiji sözler ulanmalyň. Bilýän bilenini islegine görä ýa öwretsin ýa-da hiç zat ýazmasyn. Her kim öz düşünjesini beýan etmekde azatdyr. Kimdir biriniň bu beýanyna öz teswirimiz bilen böwet bolmasak ýagşy, uslyply ýakynlaşmakda peýda bar.

Filosofiýanyň söz manysyny silapkaka agza ýazypdyr. Asly Greklerden gelen. Bir zady kabul edip etmemezlikde onyň gelip çykyşam täsirlimikän diýýän. Greklar bilişiňiz ýaly ynanç babatynda Yslama ters millet. Olardan gelip çykan ylymyň bize nähili peýdasy bolar ilki bilen şu bir ullakan mesele bolup dur-da diýip bileris. Emma filosofiýanyň gelip çykyşyndan bu ýan näçe şahalara näçe akymlara aýrylanynam görýäs. Döwire we adama baglylykda elastiklik gazananynam arkaýyn görip bilers. Ylym eline geçen adamda many gazanar. Filosofiýany hem onyň söz manysy däl-de eýsem eline geçen adamlar erbet görkezýär. Niýetlerine görä adam aňyna syzyp maksatlaryna ýetmek. Yslamda filosofiýa ylymyna garşylyk ýokdyr. Hawa, onça goldaw hem ýokdyr. Garşylyk bolmaýanlygynyň bir sebäbi häzirki döwirde akylyň höküm sürýän wagty we hemme zat owadan-manyly gepler bilen aňladylýan, kabul etdirilýän wagty, filosofiýa bilen adam aňyna syzýanlara garşy ýene-de olaryň guraly bilen garşy duryp bilmekdir. Bulam filosofiýadan uzaklaşman içinden belli derejede özüňe geregiňi edinmek üçin ýeterli sebäpmikän diýýän.