Gaýgysyz Atabaýew we neşirýat işi

  Şu ýyl Gaýgysyz Atabaýewiň aradan çykanyna 73 ýyl dolýar. Ýyl geçdigiçe, bu edermen döwlet işgäri hakyndaky ýatlamalara barha az duş gelýärsiň. Ony gördüm-bildim diýen adamlar hem gaty az.

  G. Atabaýew hakyndaky aýdylan we ýazylan zatlary barmak basyp sanaýmaly. Türkmen okyjylaryha ony diňe Berdi Kerbabaýewiň romany arkaly bilýarler diýsek ýalňyş bolmasa gerek. Türkmen okyjylaryna elýeterlikli, düşnükli ýazylan oçerkler, awtobiýografik häsiýetli ýazylan makalalar ýok diýen ýaly. Ol barada ýazylan ylmy makalalaryň azlygyndan hem başga, olar okyjylar köpçüligi üçin düşnüksiz.

  Şu jähtden hem Ş. Täşliýew bilen T. Durdyýewiň üstümizdäki ýylda çap edilen „Gaýgysyz Atabaýew (ömri we işi)“ atly kitaby, elbetde, begendirýär. Ýöne näme üçindir bu kitap rus dilinde çap edilipdir. Atabaýewiň şahsyýeti bilen gyzyklanýan türkmen okyjylarynyň sanynyň has agdyklyk edýänligini göz öňünde tutsaň bu, elbetde, görnetin säwlikdir.

  Onsoňam kitap giň okyjylarköpçüligine niýetlenen halatynda ol faktlary diňe gury beýan etmek bilen çäklenmese gowy. Munuň ýaly kitaplar ylmy-çeper žanrynda ýazylmaly, ýagny real wakalar, faktlar çeper dil, obrazlar arkaly berilmeli. Şahsyýetleriň içki häsiýetlerini açyp görkezmek, ederiň sýužet yzygiderligini we dramatizm normalaryny saklamak we ş.m. şu žanra mahsus zatlardyr.

  Gürrüň edýän kitabymyz şu zatlardan mahrum. Şonuň üçin hemşunuň ýaly kitap indiki gezek türkmen okyjylaryna ýetiriljek bolnanda, başgaça ýazylar diýen tamamyz bar.

  Indi bolsa esasy gürrüňe geçeliň.

  Ady agzalan kitabyň 110-njy sahypasynda G. Atabaýewiň Moskwada ýaşan we işlän döwri hakynda gürrüň gidende „G. S. Atabaýewiň Milletler halk komissariýatyndaky (Narkonas) işi barada bizde jikme-jik maglumatlar ýok“ diýilip aýdylýar. Şonuň üçin bolsa gerek – kitapda birnäçe nätakyklyklar göýberilipdir. Şol sahypada „W. I. Leniniň ýolbaşçylygy astynda RK(b)P MK-nyň syýasy býurosynyň 1922-nji ýylyň 16-njy noýabrynda bolan mejlisiniň karary bilen A. Rahimbaýew we G. S. Atabaýew RSFSR Milletler işleri boýunça halk komissariýatynyň sostawynda girizildiler. Nedir Törekulow bolsa SSSR halklarynyň merkezi neşirýatynyň prawleniýasynyň başlyklygyna bellendi“ diýilip aýdylýar.

  Hakykatda bolsa, şeýle neşirýat 1924-nji ýylda Gündogar we Günbatar merkezi neşirýatlaryň birleşdirilmegi arkaly döredilýär. Onsoňam şu ady agzalan ýoldaşlar 1922-nji ýylyň 21-nji noýabrynda MHK-nyň kollegiýa mejlisiniň karary boýunça kiçi kollegiýasyna kandidat edilip bellenilýär.

  Şol wagtlar MHK-nyň sostawyndaky neşirýat we redaksiýa bölüminiň bazasynda Merkezi Gündogar neşirýatyny döretmek hakynda gürrüň gidýärdi. Oňa ýolbaşçylyk etmek üçin jogapkär, işeňňir ýolbaşçylary saýlamak zerurdy. Sebäbi şeýle neşirýaty guramak uly syýasy döwlet işidi. Ol täze durmuşa aýak basan millionlarça adamy hatly-sowatly etmek bilen baglanşyklydy. Şeýle ýolbaşçy hem G. Atabaýew bolýar. Ol MHK-nyň kollegiýasynyň çleni hökmünde Gündogar neşirýatyny döretmäge aktiw gatnaşýar we HKS-iň Merkezi Gündogar neşirýatyny döretmek hakyndaky 1922-nji ýylyň 14-nji dekabrynda çykan MIK-niň kararyndan soňra Merkezi Gündogar neşirýatynyň prawleniýasynyň başlyklygyna bellenilýär. Onuň çlenligine bolsa Nazir Törekulow, Omar Alyýew, E. P. Pawçinskiý dagy girýärler. Atabaýew Gündogar neşirýatynda 1923-nji ýylyň iýun aýynyň ortalaryna çenli ýolbaşçylyk edýär.

  Biziň ygtyýarymyzda neşirýatyň şu döwürdäki işi barada jikme-jik maglumatlar bar. Atabaýewiň ýolbaşçylygy astynda geçen prawleniýäniň mejlisleriniň ýazgylary, Atabaýew tarapyndan ýazylan ýüzlerçe buýruklar, hatlar, görkezmeler we birnäçe dokladlar onuň ilkinji gezek köp halklaryň dillerinde kitap çykarmak işi bilen meşgul bolýan neşirýaty döretmek, ony aýaga galdyrmak üçin onuň ägirt uly işleri alyp baranlygyna güwä geçýär.

  Şol ýyllarda Türküstanda, Gyrgyzystanda (Gazagystan), Başgyrdystanda, Krymda, Dagystanda we beýleki ýerlerde gündogar halklarynyň dillerinde kitap çap edýän döwlet neşirleri bardy.

  Gündogar neşirýatynyň öňünde birnäçe ýeňil bolmadyk wezipeler durýardy. Ol Gündogaryň medeniýet merkezine öwrülmelidi, agitasiýon, propagandistik, ylmy-populýar kitaplary ýaýratmak bilen zähmetkeşleri terbiýelemkdi, olara bilim bermelidi. Okuw kitaplaryny we gollanmalary neşir etmek bilen mekdeplere kömek etmelidi, gündogar halklarynda bar bolan döredijilik işgärlerini bir ýere jemlemelidi we olaryň işini ugrukdyryp durmalydy. Mundan hem başga Gündogar neşirýaty gündogar halklarynyň täze elipbiýsini işläp düzmek işlerine hem aktiw gatnaşdy.

  Tizara Gündogar neşirýatynyň prawleniýasynyň tagallasy bilen bütin ýurtda gündogar halklarynyň dillerinde kitap çap etmegiň ýeke-räk plany işlenilip düzülýär. Gündogar neşirýaty özüniň ýörite ýollan hemişekilik wekilleri arkaly ýerlerdäki döwlet neşirýatlary bilen ýakyn aragatnaşyk saklaýar. Olaryň işleriniň ýola goýulmagy üçin mümkin bolan kömekler edilýär.

  Şol ýyllar bolsa ýeke bir ýerlerdäki neşirýatlar däl, eýsem merkezi Gündogar neşirýaty hem kyn guramaçylyk döwrüni başdan geçirýärdi.

  Hawa, bary-ýogy 4-5% sowatly bolan 30 milliýona golaý halky zerur ilkinji kitaplar, neşirler bilen üpjün etmek aňsat iş etmek däldi. Has kyn ýerem – şol halklar onlarça dilde gepleýärdiler. Şol dillerde täze şriftler ýasatmalydy. Harp ýygnaýjy, basyjy we beýleki maşynlar ýokdy. Üstesine gündogar halklarynyň dillerinde harp ýygnap biljek adamlary tapmagam aňsat däldi.Olary ýerlerden çagyrmalydy we olara hünär öwretmelidi. Iň kyn ýerem birnäçe halklarda entek edebi ýazuw hem ýokdy. Mundan hem başga Gündogar neşirýatynyň döwlet býudjetine saklanylmagy sebäpli oňa göýberilýän pul serişdeleri hem azlyk edýärdi. Kähalatda spesialistleri çagyryp işletmä-ge beýlede dursun, hatda öňki işgärleriň hem aýlyk haky ýeter-ýetmez berilýärdi. Tipografiýa işgärleriniň närazylyklary artýardy.

  Ine, şonuň üçin hem Atabaýewiň neşirýaty hojalyk hasaplaşygyna geçirmek hakyndaky teklipleri talaba laýykdy. Ol 1923-nji ýylyň mart aýynyň ahyrynda SSSR HKS-ne ýazan dokladynda kärhananyň täze ykdysady syýasat şertlerinde döwlet býudjetiniň hasabyna ýaşap biljek däldigi, hojalyk hasaplaşygyna geçirmek bilen oňa öz dolandyryş kapitalyny döretmek üçin pul göýberilmelidigi hakynda aýdylýar.

  1923-nji ýylyň mart aýynyň başynda Gündogar neşirýatynyň „Gyzyl Gündogar“ tipografiýasynda derňew geçirilýär. Atabaýewiň gatnaşmagynda ýörite komissiýa Döwlet neşirýatyndan Gündogar neşirýatyna pul serişdelerini geçirmek meselesine garaýar we birnäçe meseleler položitel çözülýär. Gündogar neşirýatynyň prawleniýesiniň kararlary boýunça „Gyzyl Gündogar“ tipografiýasynda birnäçe guramaçylyk çäreleri amala aşyrylýar, işgärler täzelenýär.

  Şeýlelik bilen aprel aýynyň başlaryndan uly tagallalar netijesinde Gündogar neşirýatynyň ýagdaýy gowulanyp başlaýar. Gündogar halklaryndan harp ýygnaýjylar köpelip başlaýar (Tipografiýada 60-dan gowrak işçi işleýärdi ol rus we musulman bölümlerine bölünýärdi). Aprel aýynyň başynda Atabaýew gündogar halklary üçin harp ýygnaýjylar kursuny açmak barada tipografiýa ýörite görkezme berýär. Şondan bir aýdan gowrak wagt geçenden soň ondaky okaýanlaryň sany 15-e ýetirilýär. Şol wagtlar „Gündogar tipografiýasy“ eýýäm birnäçe dillerde kitapdyr žurnallary we beýleki tipografiýa önümlerini çykarýardy. Gündogar neşirýatynyň sostawynda şol wagtlar 8 sany seksiýa işleýärdi. Olar gyrgyz (gazak), özbek, azerbeýjan, tatar, moldawan, çuwaş, mariý, dagly (gorskiý) dillerinde kitap, žurnal we gazetler çykarmak bilen meşgullanýardylar. Türkmen seksiýasy bu ýerde 1924-nji ýylda açylýar.
 
   Yzy bar.  
  Men neşirýat işi barada ýazdym, şeýle-de Menzil agzanyň Gaýgysyz Atabaýew atly mowzugyndan hem özi hakynda gyzyklanyp bilersiňiz.