Türkmenistanyň dolandyryş-çäk taýdan bölünişi ǀ Konserwator

 Türkmenistan 491
müň kw. km-dengowrak uly meýdany, bäş
milliondan gowrak ilaty bolan alty merkezden dolandyrylýan Merkezi Aziýa
döwleti. Resmi taýdan 1921-nji ýylda serheti emeli usulda kesgitlenip
döredilýär. SSSR-i düzýän 15 respublikanyň biridi we 60 ýyldan gowrak wagt doly
kommunistik sistema arkaly dolandyryldy. 1980-ly ýyllarda bazar ykdysadyýetine
geçip başlady we bugün aram-kapitalist sistemaly garaşsyz respublika.

Halkyň 75%-den gowragy türkmen, galan 25%-e golaýy başga
millet. Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda ikinji uly millet ruslardy bugün bolsa
bu san azalyp özbekler ýurtdaky ikinji uly topary düzýär.

Ýurdumyzyň araçäkleri 1920-ly ýyllarda bilgeýişleýin dawaly
şekilde düzülýär. Welaýatlaryň serhetleriniň kesgitlenmeginde-de birnäçe
ýalňyşlyklar goýberilýär. Bugünki temamda şeyle ýalňyşlyklar barada gürrüň
açmakçy.

Birme-birden welaýatlaryň düzülişine ser salyp göreliň:

DAŞOGUZ WELAÝATY: 
50% töwregi özbeklerden,45% töwregi
türkmenlerden, galany bolsa
beýlekilerden düzülýär. Daşoguzyň serhetiniň düzülişi örän üýtgeşik we şol
sebäplem bu bilen bagly birnäçe soraglar ýüze çykýar. Namüçin 90%-den gowragy
özbeklerden düzülen S.A Nyýazow etraby Özbegistana berilmedi-de Türkmenistana;
ilatynyň aglabasy türkmenlerden ybarat bolan Hywa Türkmenistana däl-de
Özbegistana berildi? Sebitiň esasy merkeziniň Köneürgenç bolmagyna garamazdan
ruslaryňDaşoguzy merkez edip
saýlamagyna näme sebäp bolupdy? Serhediň düzülişi nähili teoriýa
esaslanýarwe ş.m birnäçe soraglar?..

Daşoguz 9 etrapdan ybarat we serhetler şeýle biendigan
düzülen welin etraplaryň birek-birek bilen hyzmatdaşlykda ykdysady ösüş
gazanmaklary örän kyn.

BALKAN WELAÝATY: Halkyň aglaba bölegi türkmenlerden düzülýän-de
bolsa senagatyň intellektual zähmet talap edýän işlerinde esasan etniki ruslar
işleýär. Bu welaýatyň hem territoriýasy örän gyzykly. Bir tarapy dogry – Eýran bilen
ýanaşýan serhet emeli däl-de tebigy. Ýöne mundan başga ýerleri üýtgeşik.
Magtymguly etrabyny geografiki şertlere seretseň Ahala berilmelidi. Bu ýer nämüçin
Ahala degişli edilmedikä? Ikinji gyzykly hem gülkünç nokady bolsa Gazagystan
bilen düzülen serhet; Türkmenistana Garabogaz aýlagy paýlaşylmasyz beriläýýär,
elbetde bu Gazagystan bilen paýlaşylandan has gowy. Ýöne nämä esaslanyp
düzüldi? Onsoňam Gazagystanyň Maňgyşlak sebiti taryhdan bugüne türkmen topragy
bolmanmydy name? Zakaspi oblasty düzülende türkmenlere tabşyrylan zona, SSSR-iň
pikir babalaryndanbolan Ilminskitarapyndan Gazagystana degişli edilip goýulýa.
Balkan welaýatynyň içki ýerleşişi hem örän dawaly. Tebigy şertler sebäpli
etrabyň ilaty beýleki bir etrapdan ýa-da
merkezden üzňe ýaşaýar. Etrap merkezlerinin göýä uzakdaky bir oba kibi
bir-birine uzak bolmagy etraplaryň welaýatyň ösüşine goşant goşmaklaryna
päsgelçilik döredýär.Bu ýagdaý
düzedilmeli esasy meseleleriň biri. Halkyň 
intellektual güýjini ýerlikli ulanyp bilmegi üçin esasan bir merkezde ýygylaşmagy zerur.

AHAL WELAÝATY: Sebit bellenilen araçäkleri babatda iň
problemasyz ýerlerden biri. Kemçilikli nokady Magtymguly etrabyndan aýra
düşmegi. Şol etrap Baharly etraby bilen birmeňzeş şertlere eýe. Ahala araçägine goşulaýsahas ýerlikli bolar.

MARY WELAÝATY: Lebap bilen düzülen serhetigalamyň keýpine düzülen-de bolsa tebigy şertlere hem
nälaýyk gelenok. Düşünmedik ýerim bolsa
etraplaryň serhetlerniň düzülişi. Ýolötenden Serhetabada gidip barýaň welin
birden öňüňe Demirgazykdaky Wekilbazar çykaýýar. Şu meselelerden başga
problemaly ýeri ýokmuka diýýän.

LEBAP WELAÝATY: Türkmenistana bagşedilen iň kyn
meselerden biri hem Lebap bolsa gerek. Welaýatda sebiti uzynlygyna ikä bölýän
Amyderýa bar. Derýanyň sag tarapynda 5, çep tarapynda 10 etrap ýerleşýär. Derýa welaýaty ikä bölüşi ýaly durmuşy hem ikä
bölüpdir. Çünki derýanyň garşysyna geçmek üçin ýa Türkmenabada, ýa-da Atamyrada
gitmeli bolýa.Welaýatyň Özbegistan
bilen serhedi galamyň keýpine görä çyzylypdyr, ýöne galam işini göni çöllükde
bitirenem bolsa etniki ilatyň gürlügine hem sereden bolmaly. Ilminskiniň
galamynyň Türkmenistan üçin joşan wagty hem Lebaba dogry gelýär. Sebäbi Magdanly
merkezli Köytendag etrabynyň dg-gündogar tarapyndaky obalarda özbekler
ýaşaýanam bolsa bize goşulypdyr. Ýerasty baýlyklara öran baý bolan bu ýerlerden
iň gowy şekilde peýdalanjak bolmaly.