Türkmenistanyň dolandyryş-çäk taýdan bölünişi ǀ Konserwator
Türkmenistan 491
müň kw. km-dengowrak uly meýdany, bäş
milliondan gowrak ilaty bolan alty merkezden dolandyrylýan Merkezi Aziýa
döwleti. Resmi taýdan 1921-nji ýylda serheti emeli usulda kesgitlenip
döredilýär. SSSR-i düzýän 15 respublikanyň biridi we 60 ýyldan gowrak wagt doly
kommunistik sistema arkaly dolandyryldy. 1980-ly ýyllarda bazar ykdysadyýetine
geçip başlady we bugün aram-kapitalist sistemaly garaşsyz respublika.
Halkyň 75%-den gowragy türkmen, galan 25%-e golaýy başga
millet. Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda ikinji uly millet ruslardy bugün bolsa
bu san azalyp özbekler ýurtdaky ikinji uly topary düzýär.
Ýurdumyzyň araçäkleri 1920-ly ýyllarda bilgeýişleýin dawaly
şekilde düzülýär. Welaýatlaryň serhetleriniň kesgitlenmeginde-de birnäçe
ýalňyşlyklar goýberilýär. Bugünki temamda şeyle ýalňyşlyklar barada gürrüň
açmakçy.
Birme-birden welaýatlaryň düzülişine ser salyp göreliň:
DAŞOGUZ WELAÝATY:
50% töwregi özbeklerden,45% töwregi
türkmenlerden, galany bolsa
beýlekilerden düzülýär. Daşoguzyň serhetiniň düzülişi örän üýtgeşik we şol
sebäplem bu bilen bagly birnäçe soraglar ýüze çykýar. Namüçin 90%-den gowragy
özbeklerden düzülen S.A Nyýazow etraby Özbegistana berilmedi-de Türkmenistana;
ilatynyň aglabasy türkmenlerden ybarat bolan Hywa Türkmenistana däl-de
Özbegistana berildi? Sebitiň esasy merkeziniň Köneürgenç bolmagyna garamazdan
ruslaryňDaşoguzy merkez edip
saýlamagyna näme sebäp bolupdy? Serhediň düzülişi nähili teoriýa
esaslanýarwe ş.m birnäçe soraglar?..
Daşoguz 9 etrapdan ybarat we serhetler şeýle biendigan
düzülen welin etraplaryň birek-birek bilen hyzmatdaşlykda ykdysady ösüş
gazanmaklary örän kyn.
BALKAN WELAÝATY: Halkyň aglaba bölegi türkmenlerden düzülýän-de
bolsa senagatyň intellektual zähmet talap edýän işlerinde esasan etniki ruslar
işleýär. Bu welaýatyň hem territoriýasy örän gyzykly. Bir tarapy dogry – Eýran bilen
ýanaşýan serhet emeli däl-de tebigy. Ýöne mundan başga ýerleri üýtgeşik.
Magtymguly etrabyny geografiki şertlere seretseň Ahala berilmelidi. Bu ýer nämüçin
Ahala degişli edilmedikä? Ikinji gyzykly hem gülkünç nokady bolsa Gazagystan
bilen düzülen serhet; Türkmenistana Garabogaz aýlagy paýlaşylmasyz beriläýýär,
elbetde bu Gazagystan bilen paýlaşylandan has gowy. Ýöne nämä esaslanyp
düzüldi? Onsoňam Gazagystanyň Maňgyşlak sebiti taryhdan bugüne türkmen topragy
bolmanmydy name? Zakaspi oblasty düzülende türkmenlere tabşyrylan zona, SSSR-iň
pikir babalaryndanbolan Ilminskitarapyndan Gazagystana degişli edilip goýulýa.
Balkan welaýatynyň içki ýerleşişi hem örän dawaly. Tebigy şertler sebäpli
etrabyň ilaty beýleki bir etrapdan ýa-da
merkezden üzňe ýaşaýar. Etrap merkezlerinin göýä uzakdaky bir oba kibi
bir-birine uzak bolmagy etraplaryň welaýatyň ösüşine goşant goşmaklaryna
päsgelçilik döredýär.Bu ýagdaý
düzedilmeli esasy meseleleriň biri. Halkyň
intellektual güýjini ýerlikli ulanyp bilmegi üçin esasan bir merkezde ýygylaşmagy zerur.
AHAL WELAÝATY: Sebit bellenilen araçäkleri babatda iň
problemasyz ýerlerden biri. Kemçilikli nokady Magtymguly etrabyndan aýra
düşmegi. Şol etrap Baharly etraby bilen birmeňzeş şertlere eýe. Ahala araçägine goşulaýsahas ýerlikli bolar.
MARY WELAÝATY: Lebap bilen düzülen serhetigalamyň keýpine düzülen-de bolsa tebigy şertlere hem
nälaýyk gelenok. Düşünmedik ýerim bolsa
etraplaryň serhetlerniň düzülişi. Ýolötenden Serhetabada gidip barýaň welin
birden öňüňe Demirgazykdaky Wekilbazar çykaýýar. Şu meselelerden başga
problemaly ýeri ýokmuka diýýän.
LEBAP WELAÝATY: Türkmenistana bagşedilen iň kyn
meselerden biri hem Lebap bolsa gerek. Welaýatda sebiti uzynlygyna ikä bölýän
Amyderýa bar. Derýanyň sag tarapynda 5, çep tarapynda 10 etrap ýerleşýär. Derýa welaýaty ikä bölüşi ýaly durmuşy hem ikä
bölüpdir. Çünki derýanyň garşysyna geçmek üçin ýa Türkmenabada, ýa-da Atamyrada
gitmeli bolýa.Welaýatyň Özbegistan
bilen serhedi galamyň keýpine görä çyzylypdyr, ýöne galam işini göni çöllükde
bitirenem bolsa etniki ilatyň gürlügine hem sereden bolmaly. Ilminskiniň
galamynyň Türkmenistan üçin joşan wagty hem Lebaba dogry gelýär. Sebäbi Magdanly
merkezli Köytendag etrabynyň dg-gündogar tarapyndaky obalarda özbekler
ýaşaýanam bolsa bize goşulypdyr. Ýerasty baýlyklara öran baý bolan bu ýerlerden
iň gowy şekilde peýdalanjak bolmaly.
Arşivin durumu
● Tam metin
● 43/43 yorum korunmuş
Yayımlandığı site: ertir.com · Kaynak: Web Archive kopyası — ertir.com, 20 Ekim 2011 · Orijinal sayfayı gör ↗
Yorumlar 43
sagbol👍
Türkmenistanň häzirki bölünişi
üytegiş we gowy tema açypsyn weli birtopra düşnüksiz symwollar bar-la... ya menin komp-da problema barmyka?
indi düzeldi. berekella 🙂
şeýtsenaý. ýogsam başlamak gutardy diýdimde
BIR TANKYT - Belki
saçma düşünje bolmagy mümkin, şonda-da ýeri gelende belläp geçmek isleýän:
Merkezi Aziýa
paýlaşylanda ençeme ýalňyşlyklar bilgeýişleýin goýberilýär. Ýöne şolaryňam iň
esasy aşakdakylarmyka diýýän:
Nämüçin ilatyň ep-esli
bölegi özbeklerden düzülen Daşoguz Özbegistana däl-de Türkmenistana; ilatynyň
1/3 töwregitürkmenlerden düzülen
Surhanderýa welaýaty Özbegistana berildi? Muňa derek Daşoguzyň türkmen ilaty
göçürilip ol topraklar Özbegistana galdyrylyp bilerdi, edil şonuň ýaly
Surhanderýa hem Türkmenistana goşulyp bilerdi. Näme zerurlygy bar beýle
alyş-çalşyň diýýän bolsaňyz şu nokatlara ünsüňizi çekmekçi:
Türkmenistanyň ähli
şäherleri günbatardan gündogara bir çyzgynyň ugrunda uzalyp gidýär:
Türkmenbaşy – Türkmenabat.
Bu baş çyzgydan diňe Daşoguz yrakda galýar we üstesine o ýerleri Türkmenistanyň
beýleki künjeklerine biriktirmekde Garagum
çöli böwet bolup dur.
Özbegistanyň ähli
şäherleri gündogardan günbatara bir çyzgynyň ugrunda uzalyp gidýär: Andijan – Nöküs.
Bu çyzgydan diňe Termez merkezli Surhanderýa welaýaty çetde galýar.
Galyberse-de Surhanderýany belent Köýtendaglary Özbegistana sag-aman
birikmeginiň önünde böwet bolup dur.
Özbegistan
garaşsyzlykdan öň Surhanderýa Türkmenistanyň üsti bilen birigýärdi; edil şonuň
ýaly Daşoguzyň diňe Türkmenabat bilen baglanyşygy bardy we olam Özbegistanyň
üstinden amala aşyrylýardy. Surhanderýa, Horezm we Daşoguz welaýatlary. Ikinji kartada 9 belgili etap Hywa şäheri
Düdeildi😎
lebapda iki administratiw merkez döretmeli öydyan. a-to kerkiden ya-da magdanlydan kawagt dokument üçin Türkmenabada gitmeli bolyar. o-da gaty uzagow. bir dokument üçin tutuş bir günün gidyar...
😎
TÜweleme öz ýaşaýan döwletiňi hökman tanamaly ine bu gowy tema.
Ýöne suratlaňa açylmandyr
Magtymguly etrabyny geografiki şertlere seretseň Ahala berilmelidi. nam uçin??????
izdiwatsa etmesenow ba😎...prosto elimin tizligine komp. yetişip bilman 1-2 yalnyş gidendir-de, indi gaytalanmaz....
suratlaň açylanok👏
Altynjy welaýat barada myş-myşlar bar. Aslynda-da welaýat täzeden düzülmeli. Gökdepeden Esenguly arasy tebigy, ykdysady we durmuş şertleri taýdan bir-birine dogry gelýär, Ine saňa ideal welaýat. Onsoňam eger Balkana degişli bolsa Magtymguly etrabynyň ähmiýeti kän bilinmez, çünki Bakanyň ugry bütinleý başga. surat goýjak welin error berip dur
yene bir mysal; samarkand önden ahyra tajik şaheri hem bolsa ol özbeklere berilid; munun tersi Oş şaher özbek şaheri yöne gyrgyzlara berildi...Belki sowet hökümedi wagtynda şeyle pikir edendir: bu chernomazalar bir wagt garaşsyz bolayanda-da biribirini gyrsynlar, özara jenjele döresin diyip, her döwletde başga bir milletden ''minority'' döretdiler. we 2008 iyun-iyulda Oş şaherinde gyrgyzlar özbekleri gyrdylar( şu barada dokumental kino hem bar, ady: gyrgyz genosidi). hökümetler bu ynjyk temada özara düşünşjek bolmaly. a-to bu mesele çöp üstünde duran yaly, sahel gayra çeksen dawa turjak...
Dogry. Orsýet ilkibaşda bir gün gelip SSSR-iň dargajagyny bilýädi. Dargandn soň Merkezi Aziýadan aýrylmazlyk üçin şeýle işler edilipdir. Oşdaky problemanyňam asyl sebäbi KGB-dygyny bildirýän akademiki makalar bar. Merkezi Aziýadaky toprak meselesini görüp Bitaraplygyň nähili möhümdigine göz ýetirýärsiň...
DAŞOGUZ WELAÝATY:
50% töwregi özbeklerden,45% töwregi
türkmenlerden, galany bolsa
beýlekilerden düzülýär. Daşoguzyň serhetiniň düzü
Sanlary nireden aldyn?
yene bellemeli zat; welayatlary tebigata göra döretmek dogry dal öydyan, olar ansat-dolandyryş maksatly bölünmeli. Hatda, Türkmenistanyn in çetindaki her rayata welayat merkezi yakyn-elyeterli bolmaly. mysal üçin döwlet ekzamenleri welayat merkezlerinde edilyar. pikir edip görün; magdanly yaşayjysy Türkmenabatdaky sagat 10:00da boljak ekzamen üçin ertir sagat 2-3:00 aralygy yola düşmeli bolyar. (yolda her zat bolmagy mümkin: yolagçy yolda yagşy-diyen nakyla eyerenler has irrak yola çykmaly bolyalar).onça sagat yoldan-yadowlykdan son ''dury kelle'' bilen soraglara jogap bermek kyn bolaymasa...
Ýagdaýña dushinýän dost. Türkmenabat-Atamyrat aralykdan Türkmenabat-Mary aralyk ýakyn. Marydan Türkmenabada dokument düzetmäne baran ýaly. Sheýlede Türkmenabat-Gazojagam.
Mary welaýaty bir gowy ýerleshen etraplar dash-töwereginde.