Akpamyk

Bir bar eken, bir ýok eken, gadym wagtda bir adamyň ýedi ogly
bar eken. Olaryň käri aw awlamak eken. Olaryň aýal dogany ýok eken.
Bir uýa arzuwynda gezip ýören doganlaryň eneleri göwreli bolupdyr.
Eneleriniň aý-güni dolan wagty, bular awa gitmekçi bolup, atasyna:
- Biziň gyz doganymyz bolsa, howlymyzyň agzyndan gurjak asyp
goýuň, erkek doganymyz bolsa, ok-ýaý asyp goýuň - diýip awa
gidipdirler.
Bularyň

yzynda gyz dogany bolupdyr. Atasy derwezeden gurjak asyp goýupdyr. Emma

goňşulary ýamanlyk edip, muny aýryp, ýerine ok-ýaý asyp goýupdyrlar.

Bular awdan gelenlerinde ok-ýaýa gözleri düşüp: “Hudaý bize gyz dogan

bermändir” diýip öýkeläp, bir dagyň gowagynda jaý tutup, aw awlamak

bilen gün görüp başlapdyrlar. Indi bular bu taýda galsynlar, habary täze

bolan gyzdan alyň.
Ata-enesi täze bolan gyzyň adyna Akpamyk dakyp, oglanlarynyň
ýoluna göz dikipdirler. Bir gün geçipdir - gelmändirler, bir aý geçipdir
-

gelmändirler, bir ýyl geçipdyr - gelmändirler. Olar garry bolansoňlar

oglanlarynyň ugruna çykyp bilmändirler, gyza hem aýtmandyrlar. Şeýdibem

ata-ene öz oglanlaryndan tamalaryny üzüpdirler.
Aý geçip, ýyl geçip, gyz dokuz-on ýaşyna ýetipdir. Bir gün goňşulary üme edipdir. Akpamygyň enesine hem gelip:
- Gyzyňy ümä goýber - diýip sorapdyrlar.
- Honha, özi razy bolsa, gidibersin, özüne aýdyň - diýip, enesi jogap beripdir.
Akpamyk

hem göwünli bolup, ümä barypdyr. Ümä baran gelinleriň biri Akpamygy

synap görmek üçin we oňa gizlin bolan bir syryň üstüni açmak üçin şeýle

diýipdir:
- Kimiň erkek dogany bolsa, törde otursyn, kimiň erkek dogany bolmasa, aşakda, külüň üstünde otursyn.
Bu sözden soň Akpamyk hem baryp, külüň üstüne geçip, gyzlaryň arasynda oturypdyr.
Bir garry kempir Akpamyga:
- Weý, keýgim, sen ýokarrak geç - diýipdir.
- Weý, ene, meniň erkek doganym ýok ahyry.
- Aý, ýüzügara, iliň birki dogany bolsa, seniň ýedi sany aždarha ýaly doganlaryň bardyr, ýokaryk geç, ýokaryk.
- Men şu wagta çenli muny atamdan - enemden eşitmedim. Onda garry ene:
- Keýgim, eneň-ataň garry bolansoň, doganlaryň gözlegine özler-
ä gidip bilenoklar. Aýtsalaram sen gidersiň öýdüp gorkup aýdyp bilýän
däldirler. Seniň doganlaryň pylan dagyň gowagynda ýaşaýarlar. Isleseň
men saňa eneňe aýtdyrmagyň tärini öwredeýin. Sen baryp : “Ene, maňa
gowurga gowrup ber” diý, gowrup berer welin, her zat bilen berse-da
alma, “eliň  bilen ber” diý. Gazanyň üstünden eli bilen “al” diýip berer
welin, eliniň daşyndan tutup gysyp sorasaň aýdar. Ýogsam aýtmaz -
diýipdir.
Akpamyk ümeden gaýdyp, öýlerine gelip:
-Aý, eje, meniň kelläm agyrýar - diýipdir.
- Balam, näme iýip-içjek zadyň bar? - diýip, ejesi sorapdyr. Akpamyk hem:
- Eje, sen birazajyk gowurga gowrup ber, kelläm şonda gowy bolmazmy? - diýipdir .
Ejesi gowurga gowurmaga oturypdyr, welin, Akpamyk ejesine :
- Eje, maňa oduň üstündekä ber diýipdir.
Ejesi gowurgany çemçe bilen uzadýar, Akpamyk:
- Ýok, eliň bilen ber - diýipdir.
Ejesi pahyr eli bilen berende, Akpamyk  ejesiniň eliniň daşyndan pugta tutupdyr. Ejesi bolsa :
- Waý, elim ýandy - diýip gygyrypdyr.
- Eje, meniň erkek doganym barmy ýa ýokmy, aýt? - diýip, Akpamyk sorapdyr.
Ejesi gyzgyna çydaman:
- Bardyr, emma sen bolanyňda gidişleridir - diýipdir.
- Heý, barmyş sesi eşidilýärmi?
- Pylan dagyň gowagynda barmyş diýýärler. Akpamyk ejesiniň elini goýberip:
- Men agalarymyň yzyndan gitjek - diýipdir.
- Sen şeýle gitseň-ä tapmarsyň, men  saňa köke edip bereýin, şony
tigirle-de git, nirä baryp dursa, doganlaryň şo taýda bolar - diýip, ejesi
aýdypdyr.
Akpamygyň ejesi bir köke edip beripdir. Akpamyk kökejigini öňüne
salyp, tigirläp ugrapdyr. Akpamygyň bir pişigi bar eken, olam
Akpamygyň yzyna düşüp, üc tirkeş bolup ýola düşüpdirler. Akpamyk
dem-dynjyny almak üçin ýol ugrunda birazajyk irkilipdir. Şol wagt
pişigi kökejigiň bir gyrasyny gädipdir. Akpamyk ýene tigirläpdir,
bolmandyr. Ahyry aglamaga başlapdyr. Birden palçyk edip, gädigi
beklemek ýadyna düşüpdir. Derrew palçyk edip, kökäniň gädik ýerini
bekläpdir. Ondan soň tigirläp barýarka, bir dagyň gowagyna barypdyr.
Görse, gowagyň içi bütin ganly geýimden doly eken, köp et asylyp
goýlupyr. Akpamyk bu geýimleri ýuwup, etden nahar bişirip, taýyn edip
goýan. Bir görse, bir topar adam gelýär. Akpamyk bir ýere girip,
bukulypdyr. Doganlary gelip görseler, hemişeki ýaly däl, nahar bişirilgi,
geýimler ýuwulgy eken. Bular bu gije geýimlerini çalşyryp, arkaýyn
ýatypdyrlar. Ertir ýene awa gidipdirler. Akpamyk ýene ganly geýimleri
ýuwup, nahar taýyn edip bukulypdyr. Bular gelip görseler, düýnkiden
hem artyk edilip goýlupdyr. Doganlar maslahatlaşyp, günde biri
nobatçylyk etmek kararyna gelipdirler. Birinji gezek iň ulusy galyp
saklapdyr welin, ýadaw awçy tiz uklapdyr. Akpamyk onuň uka gidenini
bilip, bukulan ýerinden çykyp, geýimleri ýuwup, nahar bişirip, ýene
bukulypdyr. Doganlary gelip görseler, nahar taýyn, geýim ýuwulgy.
Olar: “Kim edýän eken?” diýip sorasalar, uly doganlary: “Men uklap
galypdyryn” diýipdir. Ertir ondan kiçisi saklapdyr. Bu hem uka gidip
galypdyr. Bularyň altysy gezegine durup, hiç zat bilip bilmändir. Ahyry
iň kiçisi galypdyr. Ol uklamazlyk ьзin külbike barmagyny dilip, duz
sepipdir, welin gözüne asyl uky gelmändir. Birden bir gyz çykyp,
geýimleri ýuwup, nahar atarmaga duranda, ýaňky gowagy saklamaga
galan dogany bukulan ýerinden çykypdyr-da:
- Ynsam bolsaň, jynsam bolsaň, dur-da, nämedigiňi tanat-diýipdir.
- Men yns-da däl, jyns-da, öz doganyňyz - diýip, Akpamyk jogap beripdir.
Bular tanşyp, beýleki doganlary gelýänçä, nahar taýyn edipdirler.
Soňra kiçi dogany uly agalarynyň öňünden buşlap çykypdyr. Gyz
doganlarynyň yzlaryndan gelenine olar köp şat bolupdyrlar. Bular
Akpamygy keýgiň ýiligi bilen bakypdyrlar. Aradan birnäçe gün geçipdir.
Akpamyk

bir gün içerini süpürip otyrka, bir kişmiş tapypdyr. “Pişpişim” diýip,

pişigini çagyrypdyr. Pişigi gelmändir welin, özi iýäýipdir.
    Birsalymdan soň pişigi gelip:
- Näme diýip çagyrdyň? - diýip sorapdyr.
- Bir kişmişjik tapdym, şonuň üçin çagyrdym - diýip, Akpamyk aýdypdyr.
- Hany, ony nätdiň?
- Gelmäňsoň iýäýdim.
- Onda oduňa buşugaryn - diýip, pişik oda buşukjak bolupdyr.
- Buşukma, men çakmak bilen ot alyp bilmerin, indi tapsam
beräýerin - diýip, Akpamyk ýalbaryp, zordan goýdurypdyr.
    Soň ýene bir gün öý süpürip ýörkä, ol bir igde tapyp, “piş-piş”
diýip çagyrypdyr. Pişik gelmänsoň, igdänem özi iýipdir. Birsalymdan
soň pişik gelip:
- Meni näme diýip çagyrdyň? - diýip sorapdyr.
- Bir igde tapdym.
- Hany igde?
- Iýdim.
- Onda oduňy söndüreýin - diýip, pişik oda buşugyp, Akpamygyň oduny söndüripdir.
Akpamyk

çakmak bilen, ot aljak bolup synanyşsa-da oňarmandyr, naharam gijä

galyp barýar ekeni. Ahyry nalaç bolup, töweregine garasa, bir ýerden

tüsse çykýar ekeni. Akpamyk şol tüsseden ot getireýin diýip ugrapdyr.

Baryp, gapydan salam berip girýär welin, görse, bir çal döw oturan

ekeni. Döw Akpamygy görüp:
- Şunça salam bermedik bolsaň, iki üzüp, bir ýalmardym. Gel, gyzym, meniň başymyň bitini gözle - diýipdir.
Akpamyk biraz salym döwüň bitini gözläp:
- Men ot diýip geldim, gaýtjak - diýipdir.
- Onda sen etegiňi tut - diýip, döw Akpamygyň etegine ilki bir köz atyp, yzyndan kül guýup, soňra ot guýupdyr-da: - Bar, gyzym -
diýip ugradypdyr.
Akpamyk ody alyp ugrapdyr, emma ýaňky külüň aşagyna atylan
köz onuň etegini çalaja deşipdir, ondan kül az-azdan dökülip, yz bolup
gelipdir. Emma Akpamyk mundan bihabar gelip, nahar bişirip, taýyn
edip

goýupdyr. Doganlary awdan gelip, ertesi ýene awa gidýärler welin, döw

külüň yzyny yzarlap gowaga gelipdir. Akpamyk döwüň gelýänini görüp,

gapyny içinden bekläp oturypdyr.
Döw gelip:
- Gapyny aç - diýipdir.
- Ýok, açsam doganlarym käýärler - diýip, Akpamyk aýdypdyr.
- Onda barmagyň birini gapynyň arasyndan çykar - diýip, döw ýalbarypdyr.
Akpamyk barmagyny çykarypdyr. Döw barmakdan pugta tutup, bir temen bilen deşip, ganyny sorupdyr-da:
- Doganlaryňa aýtsaň iýerin - diýip Akpamygy gorkuzup, öýüne gaýdypdyr.
Akpamyk gorkusyndan bolan wakany doganlaryna aýdyp
bilmändir. Şondan soň döw her gün gelip, Akpamygyň barmagyndan
ganyny sorup gaýdýar ekeni. Akpamyk gün-günden horlanypdyr.
Doganlary “näme bolýar?” diýseler hem: “Maňa zat bolanok” diýip
jogap beripdir.
- Geliň munuň emmasyny bileliň - diýşip, doganlary awa ugran bolup, bir ýerde bukulyp ýatýarlar.
Akpamyk hemme işlerini jaýba-jaý edip, döwüň geler wagty
bolanda, gapyny içinden bekläp oturýar. Hemişe gan içmäge öwrenen
döw gelip, gapyny kakýar welin, ýedi dogan ýedi ýerden topulyp, döwüň
janyny asmanda kakýarlar. Onuň kellesi “Çöpden-çörden kän bolaryn”
diýip togalanyp gidipdir. Akpamygyň doganlary onuň yzyndan ýetip
bilmän galypdyrlar. Birnäçe wagt geçensoň ol kelle birnäçe döw bolup
gelip, ýedi doganyň ýedisini hem öldürip, etlerini iýip, süňklerini
taşlapdyrlar. Akpamyk bolsa keýik derisiniň aşagyna girip bukulypdyr.
Döwler muny görmändirler. Akpamyk aman galypdyr. Döwler
ganlaryny alyp, öz mekanlaryna gidipdirler. Akpamyk döwler gidensoň
bukulan ýerinden çykyp, doganlarynyň süňklerini bir ýere ýygnap, üstüni
keýik hamlary bilen basyryp, bir ata münüp, galama-gala aýlanyp,
bilimli adamlardan doganlaryny nädip direltmegiň alajyny sorap ýörkä,
ahyry bir garry aýalyň üstünden barypdyr.
- Gyzym, seniň doganlaryňy döw öldüren bolsa, ony direltmegiň
alajy bolar, emma gaty kyndyr - diýip, garry aýdypdyr. Onda Akpamyk:
- Ýeri, garry ene, kyn hem bolsa aýt - diýipdir.
- Akmaýa diýen bir düýe bardyr, şonuň süýdünden getirip
doganlaryň süňklerini ýerli-ýerinde goýup üstüne sepseň, jana geler,
emma Akmaýa adam görse iýýär, köşegi welin, adamy gaty gowy görýär
- diýip, garry aýdypdyr.
Akpamyk    şol ýerden eline ýanlyk alyp,  Akmaýanyň ugruny gözläp, ýola düşüpdir.
Ahyry

bir gün Akmaýanyň köşeginiň üstünden barypdyr. Köşek Akpamygy görüp,

oýnap, bökjekläp ýanyna gelipdir. Akpamyk köşegiň ýüzünden, gözünden

sypap, ogşap, köp mähribanlyk edip, ahyry arzyhalyny aýdypdyr welin,

köşek:
- Bolýar, emma enem bilse, ikimizi hem iýer, gel, sen meniň

goltugymyň aşagyna girip, tüýe gabsanyp bar. Men emip, könege1 guýaýyn -

diýipdir. Sebäbi köşegiň garnynyň aşagynyň we gapdalynyň tüýi ýerden

süýrenip barýar ekeni.
- Bolýar - diýip, Akpamyk köşegiň tüýüne gabsanyp, görünmän gelipdir.
- Adam ysy bar - diýip, Akmaýa çarp urup başlapdyr.
- Eje jan, adam näme işlesin - diýip, köşegi ýalbarandan soň,
Akmaýa köşeşip, köşegini emdirmäge başlapdyr. Akmaýanyň könegi
dolansoň, köşek usullyk bilen aýrylyp, otlan bolup, arany açyp ugrapdyr.
Emma Akmaýa-da müňkür bolup, yzyndan seredýän eken. Köşek otlan
bolup, gyzyň atyny gizläp goýan ýerine golaýlanda, Akpamyk çykyp,
ata bakan ugrapdyr. Akmaýa muny görüp, yzyndan topulypdyr. Akpamyk
hem zordan ata münüp gaçypdyr. Akmaýa kowup, ýetip bilmändir.
Akmaýa dolanyp gelýärkä, köşegine: “Gara daşlar bolgaý sen, balam”
diýip gargyş edipdir. Köşegi şo taýda gara daş bolup, doňup galypdyr.
Akpamyk

Akmaýanyň süýdüni getirenden soň, doganlarynyň süňklerini ýerbe-ýer

goýupdyr welin, biriniň ýagyrnysynyň süňküni tapmandyr, ony döw

çeýnäpmi, garaz, ýokmyş. Bar süňküniň hemmesini ýerbe-ýer goýup, süýdi

üstüne sepip, bir gara keçä dolapdyr. Soňrak doganlary asgyryşyp:
- Bä, kän ýatypdyrys - diýip, ýerlerinden galypdyrlar.
Akpamyk bulara hemme bolan işleri aýdyp beripdir. Bular
doganlarynyň jepa çekip, uly iş bitirenine gaty guwanypdyrlar. Emma
özgesi bitin bolup, iň kiçileriniň ýagyrny süňküniň birjigi kem bolupdyr.