Döwi ýeňen Mämmet

Bir bar eken, bir ýok eken. Bir adamyň üç gyzy we üc ogly bar
eken. Ol adam gyzlarynyň birini möjege, birini gaplaňa, birini bolsa
ýolbarsa berýär. Ogullary muňa gynanyp, erbet görüpdirler.
    Günlerde bir gün ol adam agyr keselleýär. Şonda ogullaryny
çagyryp:
- Men ölsem, mazarymy üç günläp saklaň  - diýen.
Şondan soň, goja basym ölýär. Agalary kakasynyň sözüni ýatlamansoň, iň kiçileri Mämmet:
- Kakam näme diýipdi? Ýörüň-dä, onuň mazaryny saklalyň -
diýen.
Agalary oňa:
- Ýok, biz-ä gitjek däl. Ol ýerde näme işimiz bar? Bar, sen gitseň gidiber - diýipdirler.
Mämmet:
- Bolýar onda, halanyňyzy ediň - diýipdir-de özi baryp, kakasynyň mazarynyň ýanynda oturypdyr.
Mämmet birnäçe wagt oturandan soň, asmandan bir ýel atly parlap
gelipdir-de, amanlyk-saglyk soraşyp, atynyň guýrugyndan bir azajyk
gyl alyp:
- Gyssanan wagtyň çirkizseň, ýetişerin - diýip, eline berip gidiberipdir.
Ertesi
gije Mämmet atasynyň mazaryny saklap durka, ýene bir dor atly gelip,
amanlyk-saglyk soraşyp, atynyň guýrugynyň gylyndan bir azajyk
beripdir-de:
- Gyssanan wagtyň çirkizseň, derrew ýetişerin - diýip gidipdir.
Üçünji gije bolsa, bir gyr atly gelýär-de, şeýdip gidýär.
    Soň Mämmet  şol ýurduň sygryny bakýar-da geziberýär.
    Günleriň birinde şol ýurduň patyşasy jar çekdirýär. Onuň üç sany
 gyzy bar eken. Patyşa gyzlaryny gezekli-gezegine bir beýik çynaryň
üstüne çykaryp oturtmagy we kim üstünden atyny bökdürip bilse,
gyzlaryny şoňa bermegi makul görüpdir. Ana, onsoň bu habary jarçy
bütin ýurda ýetiripdir.
Mämmediň agalary ertesi irden bagtlaryny synamak üçin bu
çakylyga ugraýarlar. Mämmet bolsa sygyryny bakmaga gidýär. Ol otluk
meýdana baryp, sygyrlaryny goýberýär-de, ýel atyň guýrugyndan berlen
gyllary çirkizýär. At derrew häzir bolýar. Onuň bökdergisinde bolsa,
gyrmyzy don, ak telpek, tirme guşak we beýleki gerekli zatlar bar eken.
Mämmet derrew çalşyrynýar-da, aty münüp, toý ýere ugraýar. Ol
agalarynyň yzyndan ýetip, amanlyk-saglyk soraşýar. Agalary Mämmedi
tanamaýarlar.
Toýa
baranlaryň hiç birisi atyny gyzyň üstünden bökdürip bilmändir. Gezek
Mämmede ýetýär. Ol eline bir alma alyp, debsäp, goýberipdir weli, aty
çynaryň ýokarsynda - hol al - asmanda oýnap ýör diýýär. Mämmet “uly
agama” diýip, alma bilen gyzyň iki göwsüniň arasyna urupdyr-da, aşak
düşüp gidipdir. Egin-eşigini çalşyryp, aty goýberip, sygryny
bakyberipdir.
Uly agalary ertesi ýene gidipdirler. Mämmet bu gezek sygyrlaryny
pytradyp, dor aty çagyrypdyr. Ýene-de agalarynyň yzyndan ýetip, saglyk-
amanlyk soraşyp geçiberipdir. Olar munuň kimdigini gümanam
etmändirler. Bu gezek hem hiç kimiň aty gyzly çynaryň üstünden böküp
bilmeýär.
Mämmet eline bir alma alyp, atyny gorduryp goýberýär weli, bu
hem gyzyň depesinde oýnap dur diýýär. Ol elindäki alma bilen gyzyň
çat maňlaýyna patyladýar-da, “kiçi agama” diýip düşüp gidiberýär.
Ertesi patyşa: “Şu gün toýuň iň soňky güni, üstünde kiçi gyzym
oturjak, kim atyny üstünden bökdürip bilse, şoňa berjek” diýip, jar
çekdirýär.
Mämmediň
agalary ýene-de ýola düşýärler. Mämmedem sygyrlaryny örüzip, alyp örä
tarap ötägidýär. Öňküje ýerine barýar-da guýrugy çirkizip, gyr aty
çagyrýar. Derrewem eşigini çalşyryp, toý ýere barýar. Bu gezek hem hiç
kim atyny çynaryň üstünden bökdürip bilmeýär. Gezek Mämmede ýetýär.
Jemagat: “Ýeri-de ýeri” boluşýar. Mämmet atyny debsiläp goýberýär weli,
gyzyň üstünde kelemenläp ýörmüş. Bu sapar ol elindäki alma bilen:
“Özümiňki” diýip, patyşanyň iň kiçi gyzyny urýar-da gaýdyberýär.
Şol gün Mämmet bir arka garagan ýygyp, öýlerine alyp barýar.
Uly ot ýakýar-da agalaryna: “Geýmiňizi kakyp bereýin” diýip, eşiklerini
alýar. Soň öz eşiklerini hem goşup otlap goýberýär. Agalary: “Bu samsyk
bizi ýalaňaç goýdy” diýip, Mämmediň daşyna geçip ugraýarlar. Mämmet
olara bu eden işiniň sebäbini düşündirjek bolup, her näçe jan etse-de,
birazlap gep düşündirip bilmeýär. Ahyry-da agalary diňlemäge razy bolýarlar. Ol başyndan geçirenlerini aýdyp berýär we:
- Ýörüň, gyzlary almaga gideliň - diýýär.
Mämmet
agalaryny çagyryp, agalaryny geýindirýär we patyşanyň huzuryna alyp
barýar. Patyşa toý tutýar, hersine aýratyn köşk berýär.
    Bular şeýdip ýaşap ýörkäler, günleriň bir gününde awa gidýärler.
Öýlerine bolsa alty aýakly, alny sakar ýabyly bir döw gelip:
- Gelinler, suwsadym bir suw beriň - diýenmiş. Doganlaryň iň ulusynyň aýaly suw alyp berjek bolsa, döw:
- Ýok sen däl - diýenmiş. Ondan soň ortanjysynyň aýaly alyp berjek bolupdyr.
Döw muňa hem:
- Ýok, sen däl - diýipmiş. Soň Mämmediň aýaly suw äberjek bolsa, golundan tutup, ýabysyna basyp alyp gidiberýär.
    Doganlar awdan gelse, Mämmediň aýaly ýok. Mämmet: “Hany
meniň aýalym” diýse, aýallar: “Alty aýakly, alny sakar ýabyly bir döw aldap alyp gitdi” diýýärler.
Mämmet
bir azajyk çörek alyp, biline daňypdyr-da döwüň yzyndan gidiberipdir.
Az ýöräp, köp ýöräp, ahyry bir derýa ýetipdir. Ol güzeriň başynda suw
bilen çörek iýmäge oturýar. Şol wagt muny bir gyz görýär. Ol muny
möjegiň aýalyna aýdýar-da:
- A gyz, dünýäde bir ýerde doganyň bar bolsa, şol seniň doganyňdyr
- diýipdir.
Onda möjegiň aýaly:
-
Ýok, meniň doganym däldir. Bu ýerler guş gelse ganaty, gulan gelse
toýnagy gyrylýan ýerlerdir. Meniň doganym däldir - diýse-de: “Yok, bir
çyk-da seret” diýipdir.
Möjegiň aýaly çykyp seretse, dogrudan hem
dogany diýýär. Begenjine ylgap baryp, amanlyk-saglyk soraşýar, öýüne
getirýär-de, gizlin bir jaýda ýerleşdirýär.
Soň möjek gelende:
- Meniň doganym geldi - diýýär. Möjek:
- Haýsy doganyň? - diýip soraýar.
Aýaly:
- Kiçi doganym - diýýär.
Möjek:
- Kiçi doganyň bolsa, gözümiň üstünde ýeri bar - diýýär. Aýaly
doganyny gizlän ýerinden çykaryp, oňa görkezýär. Möjek Mämmet bilen
saglyk-amanlyk soraşyp, habaryny alýar. Mämmet başyndan
geçirenlerini, indem näme iş bilen barýanyny birin-birin aýdyp berýär.
Möjek diňläp bolansoň:
- Şol döw seniň aýalyňy ýaňyja alyp barýardy, derrew gaplaňyň öýüne ýet - diýipdir.
Mämmet olardan bir azajyk çörek alyp gidiberýär. Gidip barýarka,
öňünden bir suwly ýap çykýar weli, çöregini suwa batyryp iýmäge
oturýar. Bu ýerde hem ony tanap, gaplaňyň öýüne eltýärler. Gaplaň
munuň öz aýalynyň kiçi dogandygyny bilip, Mämmedi gadyrly
garşylaýar.
Mämmet muňada başyndan geçirenlerini gьrrüň berip, şol döwi kowalap barýandygyny aýdýar.
Onda gaplaň hem:
- Ýet, ýolbarsyň öýüne, ýaňyja alty aýakly, alny sakar ýabyly döw bir gelni syrtyna mündürip alyp barýardy - diýen.
    Mämmet bulardan hem bir azajyk çörek alyp, guşagyna düwüpdir-
de ugraberipdir. Ol möjekdir gaplaňa duşuşy ýaly, üçünji aýal doganynyň adamsy ýolbarsa hem duşýar.
Ýolbars hem:
- Ýaňyja alty aýakly, alny sakar ýabyly bir döw, bir gelni alyp barýardy - diýen.
Mämmet:
- Ýeri, indi aýaly nähili almak bolar? - diýip, maslahat sorapdyr. Ýolbars:
- Eliňe bir ýaý al. Bir goýny hem öldürip, etini al. Şeýt-de gidiber.
Öňünden bir belent gala çykar. Daş işiginde bir pişik bardyr, ony at.
Içine gireniňden soň iki sany it duşar. Olara hem goýnuň etini berersiň
welin, saňa azar bermezler, onsoň aýalyňy alyp gaýdyp bilersiň - diýýär.
Mämmet ýolbarsyň aýdyşy ýaly edip, howla girýär. Barsa, döw
aýalynyň dyzyny ýassanyp, kyrk günlük uka gidipdir. Bular döwüň
kellesiniň aşagyna degirmen daşyny goýup gaçyp gaýdýarlar. Döwüň
ýabysy muny görüp, tamyň bir tarapyny depýär welin, diwar onuň üstüne
ýykylýar. Döw oýanmaýar weli, beýleki tarapyny hem depip döwüň üstüne ýykýar.
Döw
oýanyp seretse, kellesiniň aşagyndaky degirmen daşy eken. Ol derrew
ýabysyny münýär-de, gaçakçylary kowýar, yzlaryndan ýetip, Mämmedi öldir
ýaly ýençýär-de, ýene-de gelni alyp gidýär.
Mämmet dolanyp, ýolbarsyň ýanyna barýar. Ýolbars oňa täze maslahat beripdir:
- Men saňa gyzyldan eýer, gyzyldan çeki, gyzyldan üzeňňi, gyzyldan
nal, gyzyldan uýan, gyzyldan gamçy we beýleki esbaplar bereýin. Ilerki
dagda bir derýa bardyr. Şonuň kenarynda bir baýtal gulanlajak bolup
durandyr. Sen bar-da taý bolar weli, esbapla-da mün. Onsoň, bar-da
aýalyňy alyp gaýt. Döw yzyňdan kowup ýeter weli, sen oňa: “Meniň
atymyň esbaplary gyzyldan, seniň atyň esbaplary gara gurumdan” - diýip
gyjalat ber. Şonda onuň aty döwi ýykyp öldürer -diýýär.
Mämmet
ýolbarsyň diýşi ýaly edip, taýy münüp, aýalyny alyp gaýdýar. Döw
yzyndan kowup ýetende, ýolbarsyň aýdyşy ýaly edip, gyjalat berýär welin,
döwüň aty muny eşidip, dik ýokaryk uçup ugraýar. Uçup-uçup: “Ýer
görünýärmi?” diýýär.
Döw:
- Çala görünýär - diýipdir. At ýene ýokaryk gidip: “Ýer görünýärmi?” diýen.
Döw bu sapar ýeri görmänsoň:
- Ýok görünmeýär - diýen.
At: “Örän gowy-da” diýip, döwi şol ýerden başaşak goýberýär.
    Döw: “Ýa suw ýa saman” diýip gaýdyşyna, ýylçyr gaýa degip, çym-
 pytyrak bolýar.
Mämmet
ýolbarsyňka baryp, alty gün toý edýär, gaplaňyňka baryp alty gün toý
edýär. Möjeginka baryp alty gün toý edýär. Öýüne gelip, toýuny jemleýär.
Uly toý tutýar. Ol 40 günläp dowam edýär.
Mämmet toýuny sowup, il-gününi hoş edip, bagtly durmuşda ýaşamaga başlaýar.