Türkmen halkynyň beýik akyldary hem milli şahyry Magtymguly Pyragy (Basleshik uchin)
18-nji ýüz ýylyň başlarynda Nedirşanyň güýçlenip, diňe bir Eýrana däl eýsem bütin Orta we Alyn Aziýa, Kawkaza, Hindistana hatda Hytaýa agalyk etmek hyýalyna atlanyp ony durmuşa geçirmek ugrunda hereket etmesi, biziň halkymyz üçin ýene-de agyr hem ajy taryhy hadysa bolýar. Nedirşanyň özi türkmeniň owşar ilinden bolup onuň esasy atly güýçleriniň hem-de ynanýan adamlarynyň birnäçe türkmen illerinden bolandygyna garamazdan, kesekileriň hyzmatynda bolany üçin özbaşdaklygy hem erkin ýaşamagy söýýän halkyna garşy-da weýrançylykly ýörişler edip Türkmenistany tozdurýar. Hatda iliň gündelik ýaşaýşynda ulanýan demir we mis gap-gaçlaryna çenli ýygnadyp, top ýasamak üçin eretdirýär. Ine şeýle çykgynsyz ýagdaýa düşen halk, özüni gorap ýurduna eýeçilik etmek üçin bütin güýjüni we maddy mümkinçiliklerini bir ýere birikdirip belli maksada ugrukdyrar ýaly, merkezleşen bir döwletiň gerekdigine has-da güýçli göz ýetirýärler. Ine şeýle agyr taryhy pursatda, bu taryhy zeruratlara doly göz ýetiren, Magtymgulynyň atasy Döwletmämmed Azady, meýdana girip Il-Güni bu ýagdaýdan gutarmak üçin çykalga gözleýär. Ol, Wagzy Azat atly kitabyny goşgy görnüşinde ýazyp halka hödürleýär. Dört bölümden ybarat bolan bu kitap hakykatda, gurulmaly Türkmen döwletiniň esasy kanunynyň ugurlaryny düşündirýärdi…
1747-nji ýylda Nedirşanyň öldürülmeginiň yzysüre onuň agalyk edip oturan ägirt giň topraklary öz içine alýan hökümeti agyr krizise düşüp çagşaýar. Diňe güýç bilen saklanyp oturan Azerbeýjan, Gürjüstan, Yrak, Owganystan we beýleki ýurtlar aýaga galýarlar we özbaşdak döwlet gurmak ugrunda herekete geçýärärler. Ine, şeýle galagoply hem çylşyrymly döwürde halkymyzyň beýik ogly, beýik akyldary hem mili şahyryMagtymguly Pyragy orta çykýar. Ol, atasy Döwletmämmed Azadynyň milli idiýalaryny we orta goýan ýörelgesini durmuşa geçirmek ugrunda, has ynamly, has paýhasly, has batyrgaý, mähriban halkynyň maddy we ruhy ýagdaýyna hem-de dünýä şertlerine uýgunlykda hereket edip, halkyň arasynda eýýäm başlanan gozgalaňlaryň dogry ýola ugrukdyrylyp, belli netijä gowuşmagy üçin özüniň taryhy wezipesini ýerine ýetirýär.
Magtymgulynyň ömür ýoly hakda:
Magtymguly, Köňle gaýgy getirme!
Bu bir iş wagtydyr, özüňi ýitirme!
Sözümi diňlän ýok diýp,ümsüm oturma!
Jahan giňdir, çendan bilen-de bardyr.
Magtymguly Pyragy takmynan 1733-nji ýylda türkmensähranyň “Çaýgowşan” obasynda dünýä inýär. Ol, türkmeniň gökleň iliniň Gerkez urugyndandyr. Şahyryň özi bu barada şeýle ýazýar:
Bilmeýen soranlara aýdyň bu garyp adymyz,
Asly Gerkez, ýurdy Etrek, ady Magtymgulydyr.
Magtymguly başlangyç ylmy, terbiýäni öz atasy Döwletmämmed Azadydan alýar. Ol, öz ata-babalarynyň ýonaçylyk, teletinçilik hünärlerini özleşdirmegiň daşyndan, döwri üçin zerur bolan demir hem kümüş ussaçylygy-da öwrenýär. Şahyryň bu hünärleri öwrenmegi, agyr maşgalany eklemek üçin bolşy ýaly, okaýarka özüne gerek bolan çöregini gazanmak üçin hem zerurdy. Magtymguly 20 ýaş töwereginde Amy derýa boýlarynda ýerleşýän Gyzylaýak obasyndaky Idris Baba medresesinde bir ýyl çemesi okaýar. Soň, takmyn 1754-nji yylda Buharadaky Gögeltaş atlandyrylan taryhy medresä okuwa gidýär. Şahyr şol ýerde ýörite ders bermek üçin çagyrylyp getirilen Nury kazym atly Suryýaly türkmen alym bilen tanyşýar. Aradan bir ýyl gowrak geçýär, şol medresede okaýan talyplaryň arasynda ýüze çykan käbir ahlaky bozuklyklar bu iki dosta ýaramayar. Ilki Nury Kazym, soň Magtymguly bu medresäni taşlamaly bolyarlar.
Rowaýata görä, hakyky ylym, azatlyk arzuwynda bolan iki dostuň sergezdançylyklary şu yerden başlanýar. Nedirşanyň öňki gol astyndaky halklaryň özbaşdak boluşlary ýaly, türkmenler-de erkinlik ugrundaky şu hili pikirler, özbaşdaklyk ugrundaky hereketler ýüze çykyp ugraýar. Özbaşdaklyk ugrunda türkmen halkynyň eden arzuwlarynyň, talaplarynyň amala aşmagy ugrunda dürli ýollar agtaryp, bu iki dost ähli türkmen tireleriniň arasynda bolyarlar, ilat bilen maslahatlaşýarlar. Soňra iki dost Owganystana gidýär, ondan Hindistana(Penjap, Kaşmir sebitlerine) baryp, ol ýerde bir ýyl alty aý bolanlaryndan soň, ýene Käbil üsti bilen geçip,Özbegistanyň Margelan, Andijan, Samarkant şäherlerine, ahyrda Türtüstan şäherine barýarlar hem Gögeltaş medresesinde ýüze çykan wakany habar berýärler. Bular Türküstandaky Hoja Ahmet Ýasawy medresesiniň müderresleriniň tabşyrmaklary bilen Gögeltaşda birnäçe çäreler geçirenlerinden soň, 1757-nji ýylda şol zamanyň iň şöhratly medreselerinden hasaplanan Hywada 1713-nji ýyllarda salnan “Şirgazy” medresesine gaýdýarlar.
Gündogar klassyklarynyň eserlerini köp okamagy, köp yurtlara syýahat etmegi Magtymgulynyň göz-ýetimini has hem giňeltýär. Şirgazy medresesinde okap ugramagynyň ikinji ýylynda ol, beýleki talyplaryň halypasy bolýar, soň bolsa medresäň müderresi bir ýerik giden wagty onuň yerine ders berip başlaýar. Magtymguly bilen onuň dosty Nuri Kazym Hywada bolan wagtlarynda, Şirgazy medresesinde türkmenler üçin ýörite bir bölüm açylýar. Şondan soň Hywa medresesinde türkmenlerden okamaga barýanlarynyň sany köpelip başlapdyr. Seýdidir Zelili hem Magtymgulynyň Şirgazy medresesindäki ýaşan hüjüresinde bolupdyrlar. Magtymguly “Medresäniň üç ýyl duzuny iýip, bahar-ýazyny ötürýär, taglym alyp, akyl käsesi dolansoň”, 1760-njy yylda Etrek tarapa gaýdyar:
Mekan eýläp üç yyl iýdim duzuňy,
Gider boldum, hoş gal, gözel “Şirgazy”.
Ötürdüm gyşyňy, bahar-ýazyňy,
Gider boldum, hoş gal, gözel „Şirgazy“.
Şahyryň şeýle göwnünden turan medrese bilen gyssagly hoşlaşmasyna ýurtda bolup geçýän galagoply ýagdaýlar, türkmen halkynyň ykbaly bilen baglanyşykly zerur çözülmeli, Magtymgulynyň gatnaşmagyna garaşýan meseleler sebäp bolupdyr. Oňa:
„Hakdan bize buýruk, baglydyr bilim,
Sende tälim aldy, açyldy gözüm.
Gelsin diýp garaşýar,ol kökleň ilim,
Gider boldum, hoş gal, gözel „Şirgazy“.
Diýen setirler onuň ýörite çagyrylandygyny, Arkaç sebitlerinde oňa sabyrsyzlyk bilen garaşylýandygyny görkezýär.
Size yetiren: tdei2012!!!
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 21/21 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 15 maý 2013 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 21
Magtymguly milli-syýasy şahsyýat:
Magtymgulynyň ençeme ýurtlary aýlanyp, Türküstanyň ylmy merkezlerinde bolup, okap, örän baý hem gymmatly tejribeleri gazanandan soň mähriban halkynyň arasyna gaýdyp gelmegi bilen onuň ömrüniň, syýasy-jemgyýetçilik meýdanynda iň jogapkärçilikli ýyllary hem-de taryh öňündäki synagy başlanýar. Bütin durky il-gününe bolan çäksiz söýgüsi bilen ýugrulan, gözel türkmen topragy iň arzyly käbesine öwrilen Magtymguly, bu synagdan başyny dik tutup geçdi. Diňe öz döwriniň däl eýsem halkynyň geljegki we geljegki nesilleriniň ruhunda we kalbynda ebedi ýaşajak mukaddes ideallaryny, beýik mekdebini, aýdyň ýörelgesini goýup özboluşly tagmasyny basyp gitdi. Biziň dürli kitapdyr makalalardan edinip bilen maglumatymyza görä hem-de onuň öz ölmez-ýitmez eserinden belli bolşy ýaly şahyr, atasynyň eserinde çeper beýanyny tapan, türkmen halkynyň taryhy arzuwy bolan „özbaşdak, erkin döwlet gurup döwletli ýaşamak“ arzuwyny durmuşa geçirmek ugrunda, bütin tejribedir ylmyna daýanmak bilen,dürli ýollara pikir aylap, içeri we daşary ýagdaýlaýlary, halkynyň maddy we ruhy potansiýallaryny gözden geçiryär hem-de ähli mümkinçiliklerden ýerlikli peýdalanmaga çalyşýar. Her zady ilki özüňden başlamalydygyna, esasy daýanjyň bolsa öz halkydygyna, emma agzybir halkydygyna ynanan Pyragy, halkyna şeýle ýüzlenýär:
Bir-biriňi çapmak ermes ärlikden,
Bu iş şeýtanydyr, ýogsa körlikden.
Agzyalalyk aýrar ili dirlikden,
Döwlet dönüp, nobat duşmana gelgeý.
Ol, bu ugurda bar güýji bilen talaş edip, ähli ýollary synaýar. Birleşen güýç bilen nämeler edip boljakdygyny, Il-Güni gysyp gowurýan, ynsanlyk derejesini kemsidýän, hor-homsy gözgyny ýaşaýşa sebäp bolýan şertleri özgerdip, azatlygyň, ynsanlarça ýaşamagyň ýeke täk girewi bolan garaşsyz hem erkin döwlet gurmagyň diňe agzybirlik bilen hakykata öwrilip biljekdigini, halkyň dili bilen halkyna ýüzlenip aydýar, halkyny galkyndyrýar, gayrata getirýär:
Köňüller, ýürekler, bir bolup başlar,
Tartsa ýygyn, erär topraklar,daşlar.
Bir suprada taýýar kylynsa aşlar,
Göteriler ol ykbaly türkmeniň.
Türkmenler baglasa, bir ýere bili,
Gurudar Gulzumy,derýaýy Nili.
Teke, Ýomut, Gökleň, Ýazyr, Alyly,
Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz.
Şayhr, halkynyň maddy hem ruhy taýdan belli derejede taýýarlanandan soň, gulçulykdan gutarmak üçin bar güýji bilen herekete geçmelidigini şeýle beýan edyär:
Gorka-gorka yflas ýagdaýa düşdük,
Takdyr näme bolsa, görülsin indi;
Pikir gazanynda gaýnadyk,bişdik,
Degme, ol joş urup ýörülsin indi!
Oturmasyn kempir, ýaşlar dul bolup,
Galmaňlar, türkmenler, ile dil bolup,
Rakyp ähli musulmana gul bolup,
Ilersi Soňydag sürülsin indi.
Üstümizden duşman höküm sürendir,
Mü-mün bary jebri-jepa görendir,
Ogul-gyzy har öňüne berendir,
Hemmeler ol jaýdan syrylsyn indi.
Pyragy ýüz tutar türkmen iline,
Duşman gol urmasyn gyzyl gülüne,
Dostlar, bizi ahyratyň siline
Gark etmänkä, rakyp gyrylsyn indi.
Magtymguly bu çagyryşlaryň yany bilen, daşary we halkara şertleriň ähli mümkinçiliklerinden peýdalanmak ugrunda-da örän paýhasly hem ugurtapyjylykly syýasatlara ýüz urýar. Türkmen Han-Begleri bilen yzygiderli geňeş geçirip pikir alyşyp durmagyň daşyndan hem, şol wagtlar garaşsyzlyk ugrunda Owganystanda hereket edýän, asly Abdal türkmenlerinden bolan Ahmat Dürrany bilen arkadaşlyk etmek ýollaryny geňeşmek maksady bilen, onuň öz çakylygy esasynda, Çowdurhanyň baştutanlygynda birnäçe adam, şol sanda öz dogany Abdyllany Owganystana iberýärler. Emma gynanç bilen olar, ýolda duşmanlar tarapyndan şehid ediýär. Şahyr bu pajygaly waka hakynda, ilki Çowdurhany, soň bolsa öz dogany Abdyllany ýatlap şeýle ýazýar:
Ahmet Patyşadan habar almaga
Umyt etdi iller Çowdurhan üçin,
Sag baryp, salamat gaýdyp gelmäge,
Oňmady ykballar, Çowdurhan üçin.
Çowdurhan görejim, köňül diregim,
Sen wepat bolup sen zarlar içinde
Gökleňde pälwanym, ile geregim,
Halky goýup gitdiň narlar içinde.
Gülüp-oýnamadyk bile şat bolup,
Başdan gitdi, bütin bizden ýat bolup,
Magtymguly zar aglapdyr, mat bolup,
Kaýda mesgen tutduň, gardaş Abdylla.
Magtymguly, bulardan başga-da, Gajarlardan dil hem aslymyzyň bir bolmagyndan, Owganlylardan bolsa mezhep birligimizden peýdalanyp haray gözlemelidigini Il-Gününe maslahat berýär. Şahyr, ömrüniň yekeje salymyny-da halkynyň ykbalyndan sowa geçirmeýär. Hut şonuň üçin hem halk oňa „Milli şahyr“ diýen beýik ady berýär. Dogry, magtymguly özüniň derýa ýaly giň ýüreginde beslän we bütin ömrüni ýolunda sarp eden„Garaşsyz türkmen döwletini“ gözi bilen görüp bilmedi. Belki-de bu beýik ynsan üçin esasy mesele ony öz gözi bilen görmeklik-de bolan däldir. Emma ol, Garaşsyz türkmen döwletiniň bir gün guruljakdygyna welin, bütin durky bilen doly ynanyp gözüni asuda yumandyr. Onuň ýoly, onuň goýup giden beýik mekdebi, özünden soňky nesilleriň tarapyndan, hemme taraplaýyn dowam etdirildi, ösdirildi hem durmuşa geçirildi. Onuň edebi mekdebini, Kemineler, Mollanepesler,Seýdiler, Zelililer, Mätäjiler, Misgingylyçlar dowam etdirip, bu günki ýüzlerçe türkmen edebiýatçy alymlary, şahyrlary, sungat işgärleri, ony gülledip dünýäniň iň ösen ýurtlarynyň derejesine ýetirdiler. Bu gün türkmen kitaplarydyr gazyet-jurnallarynda, bagşylaryň aýdym-sazynda, radio-telewiziondyr internetlerde, kino-teatrlarda, Türkmenistandyr dünýäniň ähli ýurtlarynda gije-gündiz Magtymgulynyň ady ýaňlanyp dur. Onuň syýasy ýörelgesi bolsa Nurberdihanlaryň, Gowşythanlaryň, Gurbanmyrat işanlaryň,Jüneýthanlaryň, Osmanahunlaryň tarapyndan dowam etdirilip, on müňlerçe türkmeniň saýlama ogul-gyzlary şol ýola başlaryny goýdylar. Garaşsyz Bitarap Türkmenistan Jemhuriýetiniň gurulup Ata Watanymyz Güneşli Türkmenistanyň ýaşyl baýdagynyň Birleşen Milletler Guramasynyň jaýynda, dünýäniň ähli döwletli milletleriniň baýdaklarynyň arasynda buýsanç bilen pasyrdap durmagy, beýik akyldarymyz we milli şahyrymyzyň giň ýüreginde besläp giden mukaddes arzuwlarynyň hakykata öwrilmeginiň subutnamasydyr we Beýik Pyragynyň:
Türkmenler baglasa bir ýere bili,
Gurudar gulzumy deryaýy Nili.
Teke, ýomut, gökleň,ýazyr,alyly,
Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz.
diýen sargydynyň ýerne ýetirilmegi hem dowamydyr.
Magtygulynyň edebi mirasy:
Magtymguly köňle gaýgy getirme!
Bu bir iş wagtydyr özüňi ýitirme!
Sözüm aňlan ýok diýp ümsüm oturma!
Jahan giňdir,çendan bilen-de bardyr.
Türkmen edebiyaty, umumy-türk edebiýatynyň aýrylmaz bir bölegidir. Sebäbi, ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly, türkmen milleti, türki halklaryň we türk dünýäsiniň iň gadymy agzalarynyň biri, hatda onuň köki hem gönezligidir diýsek-de ýlňysmarys. Hut şonuň üçin hem türkmen edebiýatyny we onuň beýik hem görnükli wekili Magtymguly Pyragynyň döredijiligini, umumy-türk edebiýaty bilen birlikde, hatda bütin Gündogar edebiyatynyň çygrynda ele alyp öwrenmelidiris. Biz munuň şeýledigini beýik şahyryň ölmez-yitmez diwanynda-da görýäris. Magtymgulynyň eserinde umumy-türk edebiýatynyň, ylaýta-da Ýusup Balasagunlynyň “Kutatgu-Biligi”(11-nji ýüzýyl), Ahmat Ýasawynyň “Diwany Hikmeti” (12-nji ýüzý.), Rabguziniň “Kysasol-Enbiýasy”(14-nji ýüzý.), şonuň ýaly-da Emadeddin Nesiminiň, Alyşir Nowaýynyň, Muhammed Fuzulynyň we başgalaryň täsirini we yzyny görýäris. Bulardan başga-da şahyryň bütin arap we pars dillerinde ýazylan edebiýat bilen-de doly tanyşdygy bellidir. Şu aşakdaky setirlere üns bereliň:
Jam göterip, baryp ýetdim bir bapdan
Hyrka geýip, il içinde san bolsam
Tün içinde baryp beýtulla tapdan
Zar ýyglaýan sahyplara hun bolsam
Abuseid, Omar Haýýam, Hemedany
Ferdowsi, Nizamy, Hafez Perwany
Jelaleddin Rumy, Jame-olmany,
Olarnyň ýanynda men hem kän bolsam.
Damganyda ýörgen ussat Nowaýy
“Çardiwany”, “Perhad-Şirin” zybany
Zähireddin Babur, “Mizan-Owzany”
Gaşlaryna baryp,men Mejnun bolsam.
Okyp bildim men Sagdiniň Bossany
Gör ne ajap,Haganynyň Medaýyny
Istar men şahnama, sakynamany,
Halyf Omar bilen Süleýman bolsam.
Salaman Afsaly serhoş eýleýip
Bahram guri tutup, medhuş eýleýip
Äzädoddowlany bir guş eýleýip,
Abumahfuz, Gyzyl Aslan Han bolsam.
Arbalet golunda eý Magtymguly!
Rusteme isgender hiç tutmaz ýoly
Ne bolsa bilgeý sen ilat hyýaly
Dertliler alnynda men lukman bolsam.
Magtymgulynyň dünýägaraýşynda, pelsepesinde Eflatunyň, Ebni-Sinanyň, Haýýamyň, ynanç dünýäsinde bolsa, täsäwwofuň beýik şahsyýatlary bolan Mansur Hallajyň, Ahmat Ýasawynyň, Emadeddin Nesiminiň, Şyh Nejmeddin Kubranyň, Baha-eddin Nakşbendiniň we Şahabeddin Sohrewerdiniň yzlaryny duýýarys. Şahyr özüniň aýry-aýry goşgularynda olaryň her birinden hormat bilen at çekýär. Emma bularyň ýanynda, Magtymguly öz döredijiliginde iň esasy orny, halkynyň egsilez baýlygy we ata-babalarynyň gözel mirasy bolan halk folkloryna berýär. hut şonuň üçin hem onuň goşgulary bütin halk köpçüligi üçin örän düşnükli hem-de şeýle bir ýakymly, täsirli bolup, olaryň ruhuna we bütin durkuna ornaýar, hatda şu gün hem ýekeje türkmeni Magtymgulysyz göz öňüne getimek mümkin däldir. Ol öz edebi däbinde uly bir täzelik getirýär, ýagny goşgularyny umumy-türk resmi dili bolan Çagataý türkçesinde däl-de öz döwründäki türkmen halk köpçüligine örän düşnükli, folklorik äheňde ýazýar. Hakykatda ol, „täze türkmen edebiýatynyň“ düýbüni tutýar. Mgtymgula Milli Şahyr diyilmegiň bir sebäbi-de şundan ybaratdyr. Bu barada türkmen alymy G. Ataýyf şeýle yazýar: „Nowaýy özüni türki dilden eser ýazmagyň baýdak göterijisi hasaplan bolsa, Magtymguly bu ýörelgäni zamanasynyň talaplaryna laýyklykda ösdürýär. Ol, sada türkmen dilinde-de uly edebiýaty döredip boljakdygyny, onuň çeper döredijilik üçin mümkinçiliginiň örän uludygyny subut edýär“. Şahyrdan galan we biziň elimize gowşan diwanynyň göwrimi onçakly uly bolmasa-da, onuň mazmuny gaty baý hem örän köptaraplydyr. Onuň goşgularynda adamzat ýaşaýşynyň, durmuşyň ähli tarapy, maddy we ruhy ýüzleri, özüniň aydyň beýanyny hem öwüşginini tapýar. Şu hakykaty göz öňünde tutmak bilen gündogary öwreniji beýik ors alymy prof. Bertels, Magtymgulynyň diwanyny, bütin dünýäni öz içinde görkezýän, ertekilerdäki „Jemşidiň Jamyna“ meňzetýär. Hut şonuň üçin hem Magtymgulyny öwrenmeklik örän çynlakaý hem yzygiderli isiň yany bilen, pelsepe, tasawwuf, taryh, edebiýat we jemgyyetçilik ylymlarynyň aýry-aýry pudaklaryndan belli derejede habarly bolmagy talap edýär.Onuň eseriniň her tarapy hakda ýörite iş ýazylmalydyr. Gynansak-da bu iş henize çenli edilmedik iş bolup diňe, şahyry käbir gündogaryň uly şahsyýatlary bien gysga görnüşde deňesdirmek heddinden geçmändir. Magtygulynyň eseriniň her bir tarapyny gündogaryň belli bir tanymal şahsyýatlary bilen deňemek mümkindir. Emma Magtymguly olaryň her birine belli derejede çalym etse-de olaryň hiç biri bolman özüne gärä ýöriteligi we aýratynlygy bardyr. Başga bir söz bilen aýtsak, Mgtyguly diňe agtymgulydyr.
Magtymguly we Haýýam ikisi-de bu dünýäniň geçijidigini, gysgajyk ömrüň içinde gaýgy hasrat bilen geçirmän eýsem wagtyňy hoş geçirmelidigini, hatda ol dünýni gaýgy edip bu dünýäni bozmaly däldigini ündeýärler:
Magtymguly bu dünýäniň hamusyn,
Ýygyp düyrüp ýele berdim namysyn
Pikir derýasyna, aklym gämisin
Batyrmyşam çyka bilmen neýläýin?
Mollalar ahyrat sözün söýlärler.
Münkür olma, gerçek işdir eýlärler
Kim biler ki, ahyratda neýlärler?
Iýip, içip, gülüp, oýnap öt ýagşy.
Bedew ölse meýdan galar armanly
Hak yşgyna at sal meýdan ýoluksa
Är ölejek heňňam galar döwranly
Wagtyňy hoş geçir, döwran ýoluksa.
Emma ýokarda ady geçen prof. Bertels şeýle ýazýar: Şol agyr ýagdaýlarda galan “Omar Haýýam”, gaýgyny şerap içmek, saz-söhbet bilen ýeňmeli diyen bolsa, Magtymguly Pyragy onuň tersine: “Eger gaýgy-da, şatlyk-da, ynsanyň ömri-de gysga wagtly bolsa, onda bir münüt-de wagtyňy ýitirmän, biderek geçirmän, hemişe hereket etmeli, döretmeli” diýen pikiri öňe sürýär.
Mgtymgulyny Haje Hafez bilen hem deňemek mümkindir. Sebäbi bularyň ikisi-de hakyky yşgyň, taňry yşgynyň güýjüni, ebediligini wasp edip, ýalandan laf urýanlary, ýaranjaň we ýüzleý ruhanylary hem-de höküm sürýän agyr düzgüni hem zalym häkimleri, tasawwuf we irfana mahsus bolan dil bilen tankyd edýärler:
Magtymguly hakdan pyýala çekse,
Pyýala joş berip hyýala çekse,
Aşyklar kalbyndan bir nala çekse,
Dagy elendirer, daşy ýandyrar.
Her zaman Magtymguly halk içre gezme laf edip
Sakla gybatdan diliň ugrunda ynsaf edip
El uazatma köp pesada,yör hudadan howp edip
Sopylyk esbaby hoşdur, geý içiňni saf edip
Bolsa möý-möjek içim,bu esgi şaly neýlerem.
Aşyk men diýp lap urarlar ýalandan
Bellisini aýdar,sorsaň bilenden
Il gözüne kyrk ýyl tagat kylandan,
Ýagşydyr bir säher gözden ýaş gelse.
Yşgyň awazasyn diňle daşyndan
Jan jebrinden gorksaň,barma başyndan
Seriştäň kem bolsa yşgyň işinden,
Bar habar al,gören mübtilalardan.
Türkmen alymy Saýlaw Myradfyň pikrine görä, Magtymguly öz döwriniň näsazlyklaryny has gönüräk hem obýektivräk suratda tankyt etse, Hafez onuň tersine has gytaklaýyn hem subjektiv suratda tankyd edip bilipdir. Ol munuň sebäbini Hafeziň ýaşan döwri hem jemgyýetine garanyňda Magtymgulynyň ýaşan jemgyýetinde azatlygyň, erkinligiň köpüräk bolmagynda görýär we “Magtymguly gündogar edebiýatynda ösüp gelýän realizmi bir etap ýokary göterýär” diýip baha berýär.
Biziň pikrimize görä Magtymguly halkynyň beýik mugallymy , pedagogy hökmünde, hem köpçüligiň,hem ýolbasçylaryň uýmalary gerek bolan normlary hem-de her bir ynsana ýaraşykly we gerek bolan gylyk-häsiýetleri ündäp öwmek bilen bir wagtyň özünde, köpçülige we beýleki ynsanlara hem özüne ýaraşyksyz we zyýan getiriji edim-gylymlary yzygiderli hem berk ýazgarmak arkaly, Il-Güni terbiýelemekde, olary ruhy taýdan gözel gelejek üçin taýýarlamakda alyp baran işi has-da ähmiyetli hem deňi-taýy bolmadyk derjede ulydyr. Belki-de şu hakykaty göz öňünde tutmak bilen Azerbeýjan edebiýatçysy Aryf Hajyýef, şahyra şeýle baha berýär: “Magtymgulynyň şahyrana eserleri yzygiderli suratda,onuň ömür ýoluny, çylşyrymly dünýägaraýşynyň “ewolýutsiýasyny” şölelendirýär.
Megerem sosýal mazmuny, gündogaryň hiç bir şahyrynda edil Magtymgulynyňky yaly esasy orun eýelän däldir…wagtyň umumylaşdyrylan sosyal etiki obrazy onuň poeziyasynda ähli çeperçilik öwüşgünleri bilen görünýär…”
Belki biziň açyklamaga çalyşýan düşünjelerimizi Beýik akyldarymyzyň öz goşgularynda has aydyňrak duýulýandyr. Şonuň üçin sözümizi bu ýerde aýaklap, onuň diwanyndan her sözi altyna deň bolan birnäçe beýt getirmek bilen sözi şahyryň özüne berýäris.
Süleýman sen, mura bir gulak goýgul
Sözüni diňlegil,jogabyn aýgyl
Häkim bolsaň halky gün kimin çoýgyl
Akarda suw, ýa öserde ýel bolgyl.
****************************
Hiç könül şatlygy çykmaz,
Bir köňül ýykmaýan ärden
Ýagşylyk tamasyn etme
Ýamanlyk çykmaýan ärden.
****************************
Adam bolup adam gadryn bimeýen,
Ondan ýene otlap ýören mal ýagşy.
Sözlegende, söz manysyn bilmeýen,
Ondan ýene sözlemeýen lal ýagşy.
***************************
Magtymguly, garap gözle daşyňy
Jaýyn bilip sarp et nanuw aşyňy
Kämil tapsaň goý ýolunda başyňy
Är yzynda gezseň, ärdek bolar sen.
Bir biwepa ýara gülüp bakandan
Şirin jany yşk oduna ýakandan
Ýad illerde musapyrlyk çekenden
Ursa, sökse, horlasa-da il ýagşy
*************************
Uzak ýola bidöwleti baş etme
Allanyň emrinden köňlüň daş etme
Akmaga iç berip syryň paş etme
Galbyrda suw durmaz,gözemek bilen.
*************************
Sam-sam adam bilen oturma turma
Zynhar namart bilen sen söhbet gurma
Gadyrdan dostuňdan ýüzüň öwürme
Barsaň depesine täj eder seni.
*************************
Magtymguly,ýalan ýaşryk sözleme
Nuksanyň içinden haýyr gözleme
Egisgin derdiňi, digin gizleme,
Il-Ulusdyr, dosy-ýary ýekäniň.
************************
Goç ýigidiň ady çykmaz
Döwleti,maly bolmasa
Endişeli iş bitirmez,
Meýdanda däli bolsa.
Gonmak täze ýurda ýagşy
Haly düşek törde ýagşy
Ol ýigitler görde ýagşy,
Başy gowgaly bolmasa.
Magtymguly bolsa başly
Uýalmaz gylyçly aşly
Duzy zor,duşmany güýçli
Dosy wepaly bolmasa.
**********************
Bimanynyň sözi janyňdan öter
Gybat edip, özi günäge batar
Ýamanyň zyýany iline ýeter,
Nadanyň peýdasy,özüne degmez.
*********************
Sözüm nasyhatdyr,bir gulak salyň
Bendesi men söze hyrydar guluň
Kyrk oýnaşly hatyn,ýagşydyr biliň,
Şereňňiz, köpdilli kethudalardan.
**************************
Derwiş ýerde daldyr, ýa gökde aýdyr
Doňuz derýa neýlär,it üýrüp aýa.
*************************
Haladym dost
Ustunlik!!!!!
Saol dost +++
Magrymguly sözlär tili türkmeniñ
halandy
halandy
halandy
halandy
halandy
Udachi gaty gowy yazylypdyr saol++++++)
sagbol awtor, halandy, basga agzalara yazmana gosgy goymadyñ oyden sahyryñ
hakyky
Shol yokardaky suratlang hijisem Magtymgula mengzanok ony garayagyz buluja mengzedip goyupdyrlar ozem ol selleli gezen.
ustunlik.... dost..
surat diyen yaly urat yoga... ikisany suraty bar ikisem bir surat damay onyn..