YRYMLAR>
Ata-babalarymyz myhman garşylamagy häsiýetine siňdi¬rip¬dir. Her gün nahar bi¬şirende, «myhman paýyny» goşup bişi¬ripdir.
* * *
Ata-babalarymyz öýüne gelen kişä üç gije-gündiz hyzmat edip, soň habaryny alar ekenler.
* * *
Ilimiz gadymdan bäri: «Myhman ataňdan uly» diýen paý¬hasa eýerip gelýär.
* * *
Bir ýere gitjek bolnanda, bir işiň başy tutuljak bolnanda, kesp-hünär öwre-nip, işe başlajak bolnanda halypadan, ýaşulu¬dan ak pata alynýar.
* * *
Türkmençilikde kyýamatlyk dogan okaşylsa, süýtdeşden aýry görülmeýär.
* * *
Biziň ata-babalarymyz köp işleriň başyny geňeş bilen tu¬tup¬dyr. Şol geňeş-lerde ýa bir adamyň, ýa-da tutuş iliň ykbaly çözülipdir.
* * *
Myhmany törde oturt. Tör – töräniň ornudyr. «Tör», «töre» sözleri bir kökdendir. Örän gadymy eýýamlarda ata-babalary¬myz törde tumar-heýkellerini saklapdyrlar. Ýekehudaýlylyk¬dan öň olara çokunypdyrlar. Soň-soňlar tör töreleriň – sol¬tan¬laryň, ýaşulularyň orny bolupdyr.
* * *
Türkmen urşa uruş diýmändir, «toý» diýipdir. «Toýda özüňi nähili howpsuz-ha¬tar¬syz, erkin duýşuň ýaly, söweşde-de özüňi toýdaky ýaly alyp barmaly, gorky-ürki ýat bolmaly, al¬jyramaly däl» diýen niýet bilen batyr ýigitler söweş meý¬danyny özleri üçin toý meýdany hasaplapdyrlar.
* * *
Harby sungatda-da türkmen ogly halk pähiminden ugur alypdyr. Halk pähiminde bolsa şeýle diýilýär: «Ýatana ýylan hem degmändir».
* * *
Ok-ýaý türkmenleriň ilkinji milli ýaragy bolupdyr. Ok-ýaý olaryň gündelik durmuşynda esasy orun eýeläp, yrymlaryna, däp-dessurlaryna mäkäm ornaşypdyr... Türk¬men ok-ýaýa sim¬woliki many beripdir. Maş¬ga¬lada ogul bolmagyny arzuw edip, öýüň töründen ok-ýaý asyp goýupdyr.
* * *
Hatda ir zamanlarda erkek adamlar dün¬ýäden gaýtsa, ola¬ryň başujundaky mazar daş¬larynyň ýüzüne ok-ýaýyň şekilini çek¬mek däp bolupdyr.
* * *
Öý – öwlüýädir. Allanyň guran mukaddesligini öz eliň bi¬len haraplama!
* * *
Ata öýeren ogluna öý gurup berip, ak pata bilen özbaşdak durmuşa atarýar. Türkmen¬çilik düzgünine görä, ata ýurdy kör¬pe ogla galdyrylýar.
* * *
...öý gurmagyň ilkinji adamkärçilik hem edep şerti ata ýur¬dunda ýaşamak, eger jaý lagşan ýa könelen bolsa, hut, şu ýurtda täzeden jaý gurmakdyr.
* * *
Ata ýurdunda bolsun, ýa başga täze mellek ýerinde bolsa, öý gurmak işi ata-babalaryň ruhuna aýat-doga okamakdan başlanypdyr. Bu mundan beýläk hem şeýle bolmalydyr. Mu¬nuň ata-babalaryň özboluşly ruhy ak pa¬ta¬syny almak manysy bardyr.
* * *
Türkmen howlularynyň derwezesiniň ýokar¬synda dürli ke¬ra¬matly zatlar dakylyp goýulýar.
* * *
... «Akpamyk» ertekisinde ýedi dogan awa gideninde ene-atasyna: «Gyz jigimiz bolsa, işigiň ýokarsynda gurjak, oglan bolsa, ok-ýaý asyň» diýip sargaýandyrlar.
* * *
Biziň ähli welaýatlarymyzda derwezäniň ýokarsynda, köplenç, dag goçunyň ýa-da teke¬siniň şahy, kämahal hem atyň naly kakylýar. Şah kämahal elde-de ýasalaýýar. Bular türk¬meniň dürli eýýamlardaky ruhy oňon¬la¬ry¬dyr.
* * *
Özge öýe baranyňda, gapyny kakman, ar¬dyn¬jyraman, gir¬me! Bu meselede atalary¬myzyň özboluşly dessury bolupdyr. Olar öýüň daşynda durup, «Habarlaş!» diýip, gygyrýan eken¬ler. Her bir jaýa gireniňizde – öý bolsun, edara bolsun – salam berip gir! Salam – öýüň ilkinji hormatydyr.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 25/25 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 1 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 25
Sag bol temañ ücin,ýenede paýlashyp dur!
Tüweleýiň turanyny gören çarwalaryň: «Howul bela, sowul bela!» diýip, tüweleýiň gelýän ugruna suw sepmekleri hem suwa ynanylmagy bilen baglanyşyklydyr.
* * *
Halk arasynda: «Ýeliň piri – Mirhaýdar, ýagyş-ýagmyryň piri – Burkut, sygryň piri – Zeňňibaba, ekiniň piri – Baba¬daýhan, oduň piri – Oraz, düýäniň piri – Weýis baba, dem¬riň piri – Dawut, goýnuň piri – Musa» diýen düşünjeleriň bolmagy hem türkmenleriň dürli ynançlarynyň bolandygyny aňladýar.
* * *
Ata-babalarymyzyň Hudaýy zenan şeki¬linde göz öňüne getirip, şoňa sejde eden halatlary-da bolupdyr. Sopuçylyk tag¬lyma¬tynda Hudaýy gözel ýar hökmünde göz öňüne getirmek däbi öz gözbaşyny şol ynanç¬lardan alyp gaýdypdyr.
* * *
Şol döwürlerde adamlar gökde Güne, ýerde Günüň bir bölegi hökmünde oda çokunyp¬dyrlar. Ýyldyrym çakanda Hu¬daý gaharlan¬ýan¬dyr öýdüpdirler. Şeýdip, Güne salam ber¬mek, Aýy ýüzüňe sylmak, gelin gelende, baý-ramçylyklarda şaman oduny ýakmak, aýry-aýry aýlarda tütün çykarmak, otdan towus¬mak, näsagyň daşyndan ot aýlamak, şamanyň dem salan suwundan içmek, suwy Taňry, gud¬rat hasaplamak ýaly ynançlar türkmenleriň däp-dessuryna siňipdir, yrymlaryna girip¬dir. Tüýtatyn, Gaýtarmyş ata, gökde ýagyş ýagdyrmak üçin sanajyny kakýan Garry mama baradaky, suw, ýagmyr bilen baglanyşykly ynançlar otparazçylyk eýýamynda dörän ynançlardyr.
* * *
Türkmeniň yslamy parahatçylykly ýol bilen kabul etme¬gin¬de öňki ynançlary, adat¬lary, däp-dessurlary uly orun eýeläpdir. Özleriniň ozalky ýol-ýörelgeleriniň iň gowy taraplaryny yslam bilen utgaşdyryp biljek ýagdaýynda halk yslamy kabul etjekdigini yslamyň wagyzçylaryna dü¬şün¬diripdir.
* * *
Yslamy ýaýradyjylar türkmenleriň aňyr¬dan gelýän ynanç¬larynyň-da, däp-des¬sur¬larynyň-da täze dine zyýanynyň ýok¬du¬gyna göz ýetirip, halkyň yslama erkin ýagdaýda girmegini gazanypdyrlar.
* * *
Türkmen halky yslam dinine kalby bilen, köňli bilen, ýüre¬gi bilen ynanyp, ony özüniň ozaldan gelýän ynançlary bilen, adaty, däbi-dessury bilen utgaşdyryp, ruhuna siňdiripdir.
* * *
Türkmen Gurhanyň, hadyslaryň ähli oňatlyklaryny ýörelge edinen halk. Ol bir Taňra uýýar. Ol ýeke-täk Allanyň gudratyna ynanýar:
– Kimiň guly bolarsyň?
– Allanyň guly bolaryn!
– Kimiň ymmaty bolarsyň?
– Muhammet ymmaty bolaryn!.. – diýip, türkmen çaga¬sy¬na-da dil bitip ugranda şony gaýtaladyp, bu dini nesillerine wagyz edýär.
* * *
Egsilmez güýç-kuwwat ynançdadyr. Ynam bu dünýäde ýaşap ýören her bir adamyň ýaşaýşynyň, şahsy durmuşynyň mizemez binýadydyr.
* * *
Türkmen doganyny ar-namysy yzlaşýan, ner-bugra dek dyzlaşýan, garşydaş bilen gala-gala sözleşýän hatardaş hasap¬laýandyr.
* * *
Türkmenlerde doganlar şol bir eşigi geýip ulalýandyrlar. Bu ýeter-ýetmezlikden däl, munuň manysy dogany dogana mäh¬riban etmekden ybaratdyr. Mähriň bir ýüpüne daňylan doganlar hakyky doganlar bolup ýetişer. Şonda ini: «Agam bar – ne gamym bar?!», aga-da: «Inim bar – ilim bar!» diýer.
* * *
Türkmende ýigit agraslygy, gyz alçaklygy oňat görül¬ýän¬dir. Ýigit suwjuklygy gyz ýeňlesligindenem ýaramaz görülýär. Gyz haýasy agraslyk bilen alçaklygyň utgaşygydyr.
* * *
«Mal eýesine çekmese, şumluk» diýýändir türkmen.
* * *
Durmuş çylşyrymly, hatda Görogly bol¬saň hem, senden rüstem geljek şer güýç¬ler bar. Şeýle ýagdaýda diňe özüňe yna¬nyp, maňlaýyňy diwara urup durman, has beýik Güýje – Hudaýa ynanmaly! Ynanç – Güýç! Ynanç – ýeňip bolmaýan Güýç!
* * *
Çaga garaşýan, göwreli aýala toýly aýal di¬ýilýär, çünki, çaganyň dünýä inmegi bilen bäbek toýy tutulýar. Munda azan okalyp, bä¬bege at goýlup, pişme, nogul-nabat seçilýär. Täze doglan çagany türkmen tutumly toý bi¬len garşy alýar. Munda uly many bar, munuň özi ýaşaýşyň gözelligini, adama berlen ömrüň bagtlylykdygyny ykrar etmekdir.
* * *
Çaganyň saçyny syryp, türkmen galpak toýuny toýlaýar. Bäbegiň galpagyny daýysyna syrdyrýarlar. Oňa halat-engam ýapýarlar. Çün¬ki türkmende «Är – daýa» diýen ynanç bardyr.
* * *
Çaga ilkinji diş çykanda, diş toýuny toýlaýarlar. Munuň özi çaga dogumlylygy, rys¬gallygy we garadangaýtmazlygy arzuw et¬mek¬dir.
* * *
Oglan çaga ekabyr çykansoň, sünnet toýy edilýär. Sünnetiň manysy çaganyň elini halallamak, erkek kimin mertligi arzuw etmekdir.
* * *
Türkmen toýlarynyň içinde iň ulusy durmuş toýudyr. Toý diýlende türkmen dü¬şün¬jesinde, adatça, durmuş toýy göz öňüne gelýär. Bu tebigy ýagdaýdyr. Türkmen gym¬mat¬lyklarynyň için¬de maşgala uly orun eýele¬ýär. Her bir durmuş toýy bolsa, täze maşgalanyň dörändigini buşlaýar.
* * *
Türkmen gelin edinjek bolanynda gyzyň ýedi arkasyny, dogan-garyndaşlaryny yzarlar: gana gatyljak gan niçik gan? – Anyklar!
* * *
Durmuş toýy bilen baglanyşykly türk¬meniň özboluşly dessurlarynyň, öz ähmiýet¬li düşünjeleriniň birgiden ulgamy ke¬mala gelipdir. Durmuş toýuna, adatça, ogul öýermek diýilýär. Sebäbi toý tutulmagy arkaly ge¬lin alnyp berlen oglana özbaş¬dak öý tutup¬dyrlar. Munuň özi müňlerçe ýyllar mundan ozal dörän oguz däbidir. Öýlenmekçi bolýan ýigit türkmen sährasy¬nyň bir ýerine ýaý atypdyr, onuň düşen ýerinde gerdek gurlup, ýurt tutulyp, toý toýlanypdyr.
* * *
Gudaçylyga gelenleriň sözi alynmajak bolsa, myhmanlaryň öňüne çörekli saçak açyl¬man goýlupdyr. Eger gyzyň ata-ene¬si¬niň garşylygy beýle kesgitli däl bolsa, bu meselede, garaz, bir umyt bar bolsa, onda saçak açylyp goýlupdyr. Sawçylyga ba¬ran¬¬lar saçakdaky öň döwlen çörekden datman, onuň içindäki bitin çöregiň gyrasyndan gädip, duz dadypdyrlar. Şondan soň olar öz matlabyny açyk aýdypdyrlar. Bu, köplenç, «Şu tarap¬lar¬da biziň ýitigimiz bar, şony idäp geldik» diýen manyda aňla¬dy¬lyp¬dyr. Gyz tarapy gelenleri göwnemakul görse, pikirlenmek, maslahatlaşmak üçin birnäçe gün puryja soraýarlar.
* * *
Türkmeniň toý edebinde durmuşa çykýan gyza ata-enesiniň sargytlary, ündewleri uly orun tutýar. Enesi gyzyna öý işlerini dü¬zetmek, hojalygy alyp barmak, geljekki hos¬sarlary we goň¬şy-golamlary bilen oň¬şuk¬ly gatnaşmak barada wesýetler etse, ata¬sy gaýynlary sylamak, adamsyny hormat¬lamak barada ýagşy öwüt-ündewleri edýär.
* * *
Toý güni gelnalyjy gelip, gyzyň ba¬şyna kürte atyp, ony oglanyň öýüne alyp gidýär. Gyzyň atasy öýünden çykarylmagy birgiden dessurdyr. Şonda gyz alnyp çykylanda, gapy tutulýar, diňe gapy tutýanyň serpaýy berlenden soň, gelinligi daşary çykaryp bolýar. Şol ýerde gyzyň üstüne dürli seçgiler seçilýär.
* * *
Gelnalyjyny garşylamak toýuň iň şow¬hunly we bagtly pursatlarynyň biridir. Gelniň gelýänini ilki bilene buşluk haky berilýär. Gelnalyjy ýörite ýakylan ýüzär¬lik¬leriň arasyndan geçi¬ri¬lipdir. Täze ge¬len gelni garry aýallar maňlaýyna sylýarlar. Oňa bagt arzuw edýärler.
* * *
Nika gyýmak üçin kazy, pyýadakazylar we eli gaýçyly aýallar ýygnanyp, öýde oglan bilen gyza nika gyýýarlar. Nika gyýlanda, olara ýörite taýýarlanylan süýjülik su¬wun¬dan içirýär¬ler.
* * *
Durmuş toýunda ýigidiň hem gyzyň edep kadalary türk¬men¬çilikde takyk işlenip dü¬zü¬lendir. Nika gijesiniň ertesi gelin öz gaýynlarynyň ýanyna salama barýar. Gelin kürtesini aýyr¬man, ilki gaýyn atasy bilen, soňra gaýyn enesi bilen tagzym edip salam¬laşýar. Ol öz ýany bilen olara, beýleki hos¬sarlaryna ge-tiren sowgatlaryny ýanyndaky gyzyň kömegi bilen gow¬şu¬ryp¬dyr.
tuweleme awtor sagbol yetirenine
Beh hernachwe okasamda mowzukda yrym tapmadym. Turkmen halkynyn dap-dessury bilen yrymy garyshdyrypsynyz. Aslynda yrym-ynnach name bilyanizmi? Ine mysal uchin
Tazeay doganda chagany aya garshy ,,yorejen yorjen ,, etdirerler. Bu bolsa geljek ay dogara chenli chaganyn yorarine ynanarlar.
Taze gelinin gujagyna kejebeden dushmanka oglan chaga bererler. Basym chagaly bolup oye owrenishsin diyerler.
Olum gurruni edilyarka asgyrsan derrew gulagyndan chekmeli ( Bu olum sozuni eshitmedim manyda)
dildar gelneje bagyshlan cheshmani sonunda goyayjakdym-da! indi goyayyn yone TÜRKMENISTANYŇ MILLI MEDENIÝET «MIRAS» MERKEZI
TÜRKMENBAŞY ADYNDAKY TÜRKMENISTAN
MILLI GOLÝAZMALAR INSTITUTY
TÜRKMEN HALK YRYM-YNANÇLARY
Çapa taýýarlan
Gurbanjemal Ylýasowa
AŞGABAT «MIRAS» 2005
Gurbanjemalyn beyle yalnyshlyklra nadip yol berendigine gen galdym. Folklorchy alymyn beyle yazmasy meni gynandyrdy. ,,Dost sost mamla rast,, Gurbanjemal menin in yakyn boydashym bolsa-da ,dogra dogry diymeli., Bu yerde yrym bilen dap dessur garylypdyr.
Yrym bilen Turkmenin dap-dessury ayratynmyka?! Mena ayratyn dalmika diyan, hemmesem yagshylyga undeyar bulan.
,,mika myka ,, bilen ish dogry bolmayar. Yrym bir zat,dap dessur birzat. Ikisi hem ayry.Yrym ynanmak bolup olaryn arasynda kore kor ynanchlar hem bardyr. Ine mysal uchin ,,gorksan gazanyn garasyndan ichmek,, ya-da goz degmekden goramak uchin,,gapynyn zulpunden suw akydyp ichmek,, ,, hamyla ayalyn duyanin ashagyndan gechirmek,, yaly zatlar. Ine shulara nadip dap dessur diyjek. Folklorchy alym Gurbanjemal Ylyasowanyn bu yalnyshlyklaryny elbetde dogrulamagy gerek.galyberse-de redaktorlar we chapa tayyarlamakda jogapkarler uns bermeli eken.
Barsy hem birle bulan, uns berseniz. Meselem: toy edilyar, toyda edilyan aladalan 70% yrymdan gelip çykyar. Gelnaljy bezemek, gelin bezemek, çelpek yaymak, seçimlik seçmek we sh.m yaly yagdaylar. Bu tayda dap-dessur bilen yrymyn arasy biri-birine berk jebisleshendir.
yegenjan siz hernache ozunizkini dogrulajak bolsanyz-da dogry bolmayar. men jebisleshmegin ya-da yrymlaryn nirede ulanyandygy hakynda aytmadym. yrymlar toyda,yasda gundelik durmushda,chaga bolanda,oli olende hemme yerde ulanylyar Hatda pasyllarda hem. Bu dap dessur diyip bolmaz.
G Ylyasowa kitabyng adyny yalngysh goyupdyr.
Yone dap-dessuram yrymsyz goz onune getirmek mumkin dalda. Men shony aytjak bolyan, ikisem bir-birine berk baglanyshykly. Yone jedelleshmek niyetim yokla Dildar gelneje, umuman aydyanda.
Nayza bilen ylalshyan. Eger Turkmen dap dessurlary diyen ady goysa gurrun bolmazdy
Redaktory ors adam oydyan. Kitaplaryng aglabasynda redaktory W Hramow diyen yazgy bar. Bu yene de gowy. Turkmenbaşy zamanasynyn sozlugi diyilen kitaby okap okap gorun.
Türkmen gelin edinjek bolanynda gyzyň ýedi arkasyny, dogan-garyndaşlaryny yzarlar: gana gatyljak gan niçik gan? – Anyklar!
Şu yrymmy???
Öý – öwlüýädir. Allanyň guran mukaddesligini öz eliň bi¬len haraplama!
Bu yrym dal. Dap-dessuram dal. Nakyl ya nesihat diyse bolar
Turkmen toy etjek bolanda sahet belleyar, ýyldyza garap. Eysem shu yrymmy yada dap-dessur?! Sahetsizem Turkmen toy etmeyar, bir-birine berk baglanyshygy bar.