Owgan Türkmenleriniň Türkmenistana getirilmegi we ykdysadyýete gazandyrylmagy barada
Käbir maglumatlarda Owganystanda 2 million, käbir maglumatlarda bolsa 3 milliondan agdyk türkmeniň ýaşaýandygy aýdylýar. Haýsysy hakykata ýakyn bolsa bolsun, ýöne ol ýerde gaty uly sanyň bardygy welin anyk.
Ýakyn günlerde Owganystanly türkmenler we durmuşy barada 4 seriýaly dokumental filme tomaşa etdim. TRT Awaz tarapyndan taýýarlanan filmde olaryň taryhy, maddy we sowat ýagdaýlary barada örän zerur maglumatlar bar. Düzümi reportažlardan doly.
Şolary diňläp owgan türkmenleriniň öňden gelýän daýhançylyk däplerine gowy eýe çykandyklaryna göz ýetirdim. Özem aýdylmagyna görä uludan kiçä ýa haly, ýa-da ekin ekip güzeranyny aýlaýan ekenler. Elbetde aralarynda uly firma eýeleri hem ýok däldi.
Soňky 3 ýylda Türkmenistandaky obasenagat ýagdaýyna ser saldym welin bizde düýpli derejede işçi güýjiniň ýetmezçilik edýändigini gördüm. 3 sany täze etrap açyldy. Ýeriň köp bolmagyna garamazdan olary aljak daýhanyň azlygyny gördüm.
Açylmaly başga ýerlerem bar. Meselem Balkanda Etrek etrabynyň demirgazyk künjekleri ekerançylyga ýaramlyrak. Ol ýerde täze etrap döredilmeýänliginiň sebäbi ýere eýe çykjak daýhanyň Balkanda azlygy bolup biler.
Altyn Sähra, Döwletli, Ruhubelent ýaly etraplarda-da ýer köp ýöne daýhan az. Ynha biz şeýle boşlugy ökde owgan-türkmen daýhanlary dolduryp biler. Owganystanda suwsuzlykdan we ýersizlikden kösenýän daýhan doganlarymyz üçin bu örän gowy täzelik bolsa gerek. Galyberse-de netijede ekerançylyk ýerlerimiz eýesiz ýatmaz we ykdysadyýetimize goşant bolar.
Şol täze etraplarda we açylmagy zerur bolan sebitlerde suw ýetmezçiligi bar elbetde. Ilki bilen şu problemany aradan aýyrmagymyz zerur.
Ikinji Jahan Urşundan soň garaşsyzlyk alan Ysraýylyň ýurtda eden ilkinji işi suw sistemasyny gurmak bolupdy. Ysraýyl garaşsyz bolandan soň ilkinji işleriň hatarynda suw sistemasyny gurmaga girişdi we muny 11 ýylda tamamlady. Çöllük we gytlyk şertlerinde ilki bilen problemany düýpli çözmelidigine düşünen Ysraýyl hökümedi bu proýekt üçin tutuş onýyllygy harjady. Kanal, salma, ýablum gazylmady; äpet beton turbalar ýeriň aşagyndan Ysraýylyň ähli sebitlerine ýaýradyldy. Häzirki wagt damjalaýyn suwaryş arkaly ekerançylyk edýärler.
Biz hem suw sistemamyzy ähli welaýatlarda gurup suw ýetmezçiligini aradan aýryp bileris. Suw damjalaýyn usulda peýdalanylar we netijede zeý suwlar döremez we şuwagt bar bolan suwlarymyz Garagumyň eteklerini gülletmäge ýeterlikli bolar. Galyberse-de suwuň beýle ulanylmagy hasyllylyga getirer.
Meýdanymyz uly bolanlygy sebäpli bir bütin sistemany gurmak ykdysady taýdan bähbitsiz. Şol sebäplem sebitlere görä aýry-aýry sistemalar gurlup bilner. Meselem Lebabyň ortasynda aýry bir sistema, aşagynda aýry bir sistema; Ýolötenden ýokarsyna biri, Sandykgaçydan aşagyna aýry biri. Beýleki welaýatlarymyzyň hem geografiýasyna görä 1, 2 ýa-da 3 aýry sistema gurlup bilner.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 30/30 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 8 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 30
onsanam ysrayl o proekti durmusha gechirmek uchin gaty kop tagallar editdir. siriya bilen oran dartgynly yagdaylar bolutdyr. onson biz hem bu proekti durmusha gechirmegin ugruna chyksak, amyderyadan chekmeli bolar o turbany. ona ozbegistanyn hokumedi razy bolarmyka? onsuzam garagum ep esli suwyny chekip dur amyderyang.??
yagny gaty chekeleshikli situatsia. yokarda halkyn bahbidi uchin otyran adamlar bar bolsa durmusha gechiribem bolar welin, dunya arenasynda bu wagtkylara kritika gerek dal.
Owganystandaky türkmenlerde tireparazlyk ýa-da milletparazlyk ýok ýaly göründi. Özbekler bilen bir millet ýaly bolup ýaşaýarlar. Elbetde mentalileteti biziňkiden tapawutly bolup biler. Beýle üýtgeşiklik etrapdan etraba görä-de üýtgeýär bizde. Şol sebäplem düşünje uly problema döretmezmikä diýýän. Birem olarda radikal, töre kanunlary ýok.
Gaznaly imperiýasy türkmen döwleti däl. Hat-da olaryň esgerlerem başga milletlerden düzülen eken.
Konserwatoryn mowzugyny dykkat bilen okadym. Aslyna dunya turkmenlerinin ishtejribesinden peydalanmak bizin yurdumyzy her taraplayyn osdurer.Men hem TRT AWAZ-daky bu gepleshigi gordum. Atlaryn seyislerinden bashlap halychylara chenli gorkezdiler. Olaryn ish tejribesinden peydalansak bizin yurdumyza kop bol elinlik getirer. Dine bir Owgan dal Eyran turkmenlerini hem edil ikinji pasport bilen yashamaga ,zahmet chekmage bolmasa-da olara yerleri kireyine berip ,ekilmedik yerleri abadanlashdyrmak we in bolmanda 10 yyl salgyt tolemeseler bizin yurdumyzda abat boljak yerler kopeler. Eyranda suwly yerlerde 3 hasyl aynyan yerler bar. Ustesine-de turkmenler zeytun,nar,armyt,alma,beyi we beyleki miweleri yetishdiryarler. Awtor Etrek hakda aytdy welin Etregin bol suwundan Turkmenistan tarap peydalanmasa-da Eyran tarapdaky turkmenler shalychylykda (in gowy we ysly shalylarEtregin boyunda Shirin derede yetishyar) zeytun ekmekde,bugday we arpa,gulzar ekmekde meshhurdyrlar. Owgan turkmenleri uchin bolsa Turkmenistanda ishlemek we ol yerde zahmet chekmek elyetmez shaha. Bu hakda olar bilen kop gurrundesh boldum. Olar janyny ayaman ishlejek adamlar. bashga-da hokman biz dunya turkmenlerine ekin yerlerini (ozal abat edilmedik) yerleri ekmage berseler gazagystan selinasynydan hem gechirip dowlet baylygyny kopelderler. Eger Jon Dir kombaynlary,traktorlaryny berseler(wagtlayyn) tarp yerleri abatlap suwsuz dume yerlerde her gektardan in az 5-6 tonnadan ta 8-9 tonna chenli suwly yerlerden bolsa her gektardan 10-12 tonna chenli bugday,arpa alyp biljekdiklerini bilyarin. Mysal uchin menin tanayan adamlarymdan 10 sanysyna her haysyna 300 gektaryer berilen shertnama esasynda shol yerden 30.000 tonna bugday alyp bilerdiler. Onun 3-1 i hem ishlaninki bolsa gor nache peyda galjak. Owgan turkmenlerinin elinden chykyan nepis yupek halylara sahelche pul bilen eye chykylyar. Olar dine garnyna diyen yaly ishleyarler.
Konserwatoryn gozgan meselesi diysen wawwaly mesele. Hem turkmene eye chykmaklyk,hem-de dowlet gaznasynyn pikiri.
Aýdýanlaryňyz birtaraplaýyn dogry.
Aslyndan tema obasenagat barada boljakdy. Owgan türkmenleri barada gürrüň gidenem bolsa olaryň obasenagat ugrundaky tejribelidigi aýdyldy. Ýagny tema başyndan bäri oba-hojalyk barada.
Dünýäde türkmen adyny göterýänleriň 1/3 bölegi Türkmenistanda ýaşaýar. Temada owgan türkmenlerini getirmeli diýende olaryň ählisini getirmek gözöňünde tutulanok elbetde. Goldanylar, ylmy we maddy kömek berler. Biznesmenlerine işini kämilleşdirmek üçin goldaw berler. Çagalaryň okamagy üçin mekdepler, şypahanalar gurlar. Ýaşlary Türkmenistanda okadylyp Owganystanyň esasy wezipelerini eýelemeklerine kömek berler. Şeýlelikde diasporalar bilen çäklenilmän Täjigistanda, Türkiýede, Yrakda, Eýranda, Orsýetde we ş.m ýurtlarda lobbylar dörediler. Häzirki wagt Dünýä Türkmenleri ynsanperwer birleşigi bar. Bu häzirlikçe medeni gurama. Geljekde şunuň funksiýalaryny köpeldip Yrak, Türkiýe, Eýran ýaly ýurtlarda AIPAC ýaly lobbylary açmana ukyply hala getirilip bilner.
Ýöne Türkmenistana gelip ýaşamak isleýänlere gujak açylmasa olary ýitireris. Mentaliletlerinde tapawut bolmagy problema däl. Olar Türkmenistana göçende bizden biri bolmaklary üçin ýörite okuwlar geçirilip bilner. Ysraýylda şeýle edilýär. Çünki SSSR ýykylansoň altyn kelleli alymlar Ysraýyla göçdüler, ýöne göçenleriň arasynda Efiopiýadaky garaýagyzlaşan jahyl ýewreýlerem bardy. Şolaryň arasynda integrasiýany amala aşyrýan ýörite institutlary bar.
Ýok-la problema çykyp durmaz. Biz şeýle sistema gurup bilsek häzirkimizden az kolmasa köp suw ulanmarys. Turbalary Amyderýadan çekmäge hajat ýok, olary Amyderýadan gözbaşyny alýan Hanýap, Garagum, Türkmenkanal ýaly kanallardan alnyp bilner. Galyberse-de Özbegistan hem Amyderýadan iýmitlenýär we bizden has köp suw içýär. Kerkiniň töwreklerinden Özbegistana bir kanal, Türkmenistana-da bir kanal çekilen.
Damjalayish usuly bn yolka, archa yaly köp yillik ösumlukleri suwlasan bolar yöne bu usul bn bugday ve pagtany nadip suwarjak: kombain girmeli, her yil surup tekizlemeli, kesh cekmeli. Her 6 aydan damjalaysh usuluny ulanjak bolup, 1000'lerce gektar yere shlanga cekip/ayryp yörsen bashga ishem gerek däl
wuhahahahaha namehou sen, owganyn hemme gatlagynda yashayan turkmenler bn opros gecirdinmi? Sen tanayan owgan turkmenlen 5-6yuzmun dagy bardyr onda?! Hemisheki yaly krutoy ve betay sen
Owgan türkmenlerini alada etyanizmi indi,hytay gorodogymyz bar.nesip bolsa mongollary getireli onnon owganlara oçered geler.öz gonşyn name işleya habarynyz barmy wapşe,işleyami açmy dokmy
😆
Başda goňşyňy doýurarys alada etme 🙂