1-nji kitap: 1-nji bap: Buýsançly gala. Ata Gowşudowyň 'Perman' romany

Galanyň ganatlarynyň şeýle berkligi aýdyşlaryça bardy. Ol indi köne galalar hataryna giripdi. Emma salnyp başlanyndan ýigitleriň depeşegi astynda galyp, zynç bolan ganatlarynyň heniz hem opurylyp gaçan ýeri ýokdy.

Bu gün hem ýigitler hemişeki adatlary boýunça galanyň gündogar gapdalyna ýygnanypdylar. «Dik, dep, hany, kimiň gezegi? Ine, meniň gezegim! Ýok, ýok, gezegiňe dur! Sen on gezek dagy depdiň. Men heniz bir saparam depemok..» diýşip, gala ganatlarynyň üstünde hemişeki şowhunlaryna, hemişeki jedelli depeşeklerine başlapdylar. Ýüňi ýeten ýigitler gala ganatynyň üstünde telpek goýup, maý alyp ylgaýardylar, ýüzüniň ugruna el degirmän dyrmaşyp, telpegi depýärdiler-de, ýene arkanlygyna düşýärdiler. Şeýdip gezekme-gezek gaýtalaýardylar. Käbirine: «Bir eliňi urduň» diýýärdiler, başga birine: «Arkanlygyňa düşeňde, sagdyn dik düşüp bilmediň» diýýärdiler.

Öz göwresine erk edip bilmeýänlerden hasaplanýan agras ýüzli bir ýigit:

— Hany, bizem bir synanyp göreli — diýip, süsüşjek goç ýaly maý alyp götinjeklap gitdi. Emma onuň ullakan gara gözleri galanyň ganatynyň çür başyndaky telpekdedi. Görnüşine görä, ýigit bu diňe çykmaga birinji gezek synanyşýan borly, daşyndakylar ýerli-ýerden:

— Hany, senem bir synanyp gör bakaly — diýşip, ynamsyzlyk bilen gygyryşdylar. Olar öz ýüreklerinden «bu galanyň gap bilinden aşaklygyna patlap gaçar» diýip pikir edýärdiler. Şeýle masgaraçylygy-da gyjytly gülki bilen, şerebeli ýomaklar bilen garşylamaga taýýarlanýardylar. Emma ol tamalary puja çykdy. Ýigit ok ýaly atylyp, galanyň depesine dyrmaşdy-da, onuň depesindäki telpegi depip, yzyna böküp düşdi. Oglanlaryň hemmesi geňirgenmek bilen dymdy. Diňe çetde duran biri:

— Çopan ägirtdir! — diýip, sowally dymyşlyga jogap berdi.

Onuň deregine başga biri köpçüligiň gülüp keýpden çykmagyna sebäp boldy. Ol öz içinden: «Şu depensoň, men depip bilmenmi?» diýip, öz ýüregi bilen jedelleşip duran bolmaga çemeli, maý alyp ylgady welin, galanyň gap bilinden aşak pökläp gaýtdy. Töwerek-daş el çarpyp gülüşdi. Kimdir biri:

— Sen goşuňy haýda, goşuňy... Oragyňy or — diýip gygyrdy. Ol ýigidiň ýüzi utançdan ýaňa çapady ýaly gyzardy.

— Siziň bilen düz ýerde eşekden-ä böküşip bilerin — diýip, ysgynsyz seslendi.

— «Hemedan daş bolsa, kädi ýakyn», getir-äýt eşekleri — diýip, biri gygyrdy.

Heniz diňe ulularyň bolşuna tomaşa edip, höweseklik bilen olardan görelde görüp duran ýetginjekler dumly-duşa pytrap, sen-men ýok, öýleriň gapdalynda duran eşekleri çözüp, idip getirip başladylar. Bulardan: «Siz eşegi nirä äkidýärsiňiz, näme üçin äkidýärsiňiz?» diýip soraýan-ideýän-de ýokdy. Aslynda şunuň ýaly iş üçin eşek, göle, iş ýabysy ýaly mallary soragsyz-idegsiz alybermek ozaldan dessur bolup galan bir adat bolmaga çemeli.

Bular alty sany eşegi hatara ýanaşdyryp duruzdylar. Sagda-solda toýçy ýaly üýşüp duran ýigitler: «Bök-de bök!» boluşdylar.

Kimdir biri öňüni başlap, alty eşegiň üstünden ýeňillik bilen atylyp geçdi. Onuň yzy kesilmän, oglanlar biri-biriniň yzyndan towusýardylar.

Bir tapgyr bökülenden soň, hatara duran eşekleri sekize ýetirdiler. Bu sapar käbiri ahyrky eşegiň üstüne düşüp galdy.

Eşegiň sany ona ýetirildi, soň on ikä ýetirildi. Her sapar jübütden artdyryldygyça, towusýanlar-da kem-kemden azalýardy. Birden bu böküşmegi-de taşlap, «Tut-da tut!» bolşup, göreşe ýazdylar. Agyr märeke göýä uly toý mähellesi ýaly tegelendi. Ortada bolsa güýçli pälwanlaryňky ýaly göreş barýardy. Bu uly üýşmek mähelläniň köpüsi otuz ýaşdan bärdäki ýigitlerdi. Gala jemagatynyň iň şatlykly joşgun bilen gaýnaýan şowhuny hem şol toparyňkydy. Çünki bu topar özlerinden kiçi ýaş ösdürimleri, belki, ýaňy içde-daşda oýnamaga ýaran bäş-alty ýaşlylary-da özleriniň janly hem jedelli gyzyk işleri bilen höweslendirýärdiler. Käbir wagtlarda ulular diýlip hasaplanýan otuz bäş, kyrk ýaşlylaryň hem bularyň işine gatyşýany seýrek däldi. Hatda segsen-togsan ýaşly garrylaryňam göwni göterilip, olara tomaşa edýän wagtlary köp bolýardy.

Emma garrylar hataryna geçirilýän topar köplenç wagt hemişeki öz adat edinen ýerine ýygnanýardy. Gojalar ýylyň ýyly pasyllarynda — nowruz gary eränden soň, tä güýzüň çigreklije günlerine çenli galanyň ilerki derwezesiniň iç agzyna üýşerdiler.

Bir gezek ýyl gaty gurak gelipdi. Şonda kimdir takwa yrymçynyň biri:

— Aý, adamlar, belki, pälimiziň-niýetimiziň ters ýeri bardyr. Geliň, jemagat bolup namaz okalyň, pälimizden gaýdalyň — diýip bir gep tapdy. Köpçülik bolsa:

— Hä, geliň, pälimizden gaýtsak gaýdalyň, jemagat bolup namazam okalyň. Onuň ýaly bolsa metjidem edineliň. Ymamam seniň özüň bolarsyň — diýip, şu maslahaty tapan adamyň ýakasyndan tutdy.

Ymam boljagyň makullap görkezen ýerinden metjit salynmaly boldy. Galanyň ilerki derwezesine ýakyn bir ýerde bir günüň içinde metjit häzir boldy. Bu metjit ini-boýy elli-altmyş ädim inedördül sekidi. Munuň üstünde ýagyndan-ýagmyrdan, günden taşa-da ýokdy. Diňe gün giç öýlene sanandan soň, galanyň beýik ganatynyň kölegesi sekiniň hemme ýerini örtýärdi.
«Metjit» ilki salnan günlerinde garrylar köpçüligi ürç edip diýen ýaly oňa geldi. Hatda olaryň her haýsy bir keçäni özüne namazlyk edinip getirip, sekiniň üstüni tutuşlaýyn düşek bilenem örtdüler. Emma bir hepde geçip-geçmänkä metjidiň jemagaty kemelip başlady. Şonuň bilen birlikde sekiniň üstüniň düşegi hem aýrylyp başlady. Birnäçe gün geçenden soň, ymamyň yzynda diňe üç adam galdy. Ahyry ymamyň özi hem halys iren bolmaga çemeli, bir gün:

— Indi namazy her kim öz öýünde okaýsyn — diýip, ýanyndaky üç yhlasgärine hem rugsat berdi.

Ymamyň öz başlan işinden şeýle tiz irmeginiň öz sebäpjagazy bardy. Ana, şol derwezäni wagtly-wagtynda açyp-ýapýan derwezeban näme, şoňa-da odun getiren bir gujak odun, un üwedip gelen bir jam un, argyşdan gelen bir kersen bugdaý berýär. Ýigitleriň oljasynyň oňup gelen sapary gabat geläýse-hä onuňky hasam getirýär. Emma metjit salyp, jemagat namazynyň ymamy bolup, uly derde galyp sesini bogazynda gaýnadyp, mollalaryň azan aýdyşyna meňzetjek bolup görgä galyp ýören bir adam welin hiç kimiň gözüne-de ilenok. Onsoň ymamyň öz işinden eli sowamazmy? Ymam bir gezek Atalyk aganyň ýanynda käýinip, bu gürrüňi diline hem aldy.

Her näme-de bolsa, bu seki «Pirgulynyň metjidi» diýen ada eýe bolup, ymamyň adyna ýadygär galdy.

Indi bu ýeri garrylar hekem edinipdiler. Jahan ýagtylyp, gün dogandan tä il ýatýança günüň näwagty bolsa hem bu sekiniň töwereginiň adamsyz bolýan wagty ýokdy. Sekiniň üsti tutuşlygyna artlatgy, düzzim çyzyklary bilen bezelip taşlanypdy. Göçer çöpleri dagaşar ýatardy. Adamlar bu ýere üýşüp, düzzim, küşt oýnaýardylar, donlaryny düşenişip, sekä ýaplanyşyp, her hili gyzykly gürrüňler, şorta sözler aýdyşýardylar. Derwezeden gelip-geçip duran ýolagçylaryň her haýsysynyň öz görnüş mysalasyna görä meňzetme, ýomaklar tapyp, gülüşýärdiler, degişýärdiler.

Hemişe adat boýunça bu ýagdaý sekiniň töwereginiň mähellesiniň has köpelip, şatlykly gürrüňçiligiň gyzyp, şowhunyň asmana göterilýän mahaly gün öýleden agandan soň bolýardy. Ýaşulular gelsin, aksakgallar gelsin — tapawudy ýok, şol şorta sözler, gülşükli gürrüňler dowam edýärdi.

Bu gün hem şol hemişeki günleriň biri ýalydy. Gün ikindä ýakynlapdy. Birden agyr mähelläniň şorta sözli şowhuny ýatdy. Degişme, gülki görnüp duran ýüzler çynlakaý sypata girdi. Süzülen gözler märekäniň bir çetinden gelýän orta boýly bir adama baka dikildi. Daşyndan göräýmäge bu adamda ne gabara bardy, ne dabara. Hatda onuň ýüz keşbinde-de agyr mähelläniň sussuny basarlyk aksakgal kethudalyk, peşenelilik sypaty ýokdy. Aslynda onuň görnükli egin-başy-da ýokdy. Köne agar çäkmeniniň içinden kirli biz köýnegi görünýärdi. Aýagynda agzy bir gulaç mytgal balagy, köne köwşi, başynda bolsa çüri sary telpegi bardy. Onuň gadam urşy hem beýleki sypaýy gojalaryňka meňzemeýärdi. Aýaklary gybyrdyklap, çaltlyk bilen biri-biriniň öňüne geçýärdi. Elleri dek durman hereket edýärdi. Ol sol elindäki bir döwüm çörekden sag eli bilen döwüp alyp, çörek iýip ýöräp gelýärdi. Ol ädimini haýallatman, märekeniň gyrasyndan geldi-de:

— Salawmaleýkim, ýigitler! — diýdi. Salamyna jogap berlerine-de salym bermän, sözüniň yzyny ýetirdi. — Aman-esenlikmidir hemme?

Soňra ol tapyr-tupur sekiniň bir çetinde oturdy-da, galanja çöregini agzyna atdy.

— Gadam aga, armaweri, işler bilen nädýärsiň? — diýip, dymyp oturan märekeniň içinden kimdir biri oňa habar gatdy.

— Bar bol — diýip, Gadam aga gysgajyk jogap berdi-de, özüniň çüri sary telpegini tirseginiň astyna dykyp gyşardy.

Bir gapdalda oturan peşeneli aksakgal:

— Gadam, bu gün düňk-düňküň gelmedi-le — diýip, gülki gatyşykly aýdan sözünde birhili ýaňsylamak äheňini syzdyrdy. Emma Gadam aga oňa üns hem bermedik ýaly etdi. Özüniň hemişeki ýönekeýligini saklap:

— Biçem däl, Atalyk kethuda — diýdi. Onsoň ara bir dem saldy-da, sözüniň üstüni ýetirdi. — Şol biçem däl, Atalyk. Men bu gün şora getirmäge gidipdim.

Hawa, ol bu gün däri ýasamak üçin şora ýygmaga gidipdi. Şonuň üçin hem onuň däri döwýän sokusynyň düňk-düňki çykmandy.

Gadam aganyň gürrüňçilige gelmegi bilen töwerekdäki küşde, düzzime kellelerini gyzdyryp oturanlar hem oýunlaryny taşladylar. Galanyň ikinji tarapynda özleriniň towsuşmak, göreş tutmak ýaly hünärleri bilen gyzygyşyp duran ýigitler hem bu märekeniň bir çetine gelip egrilişdiler. Bu ýönekeý adam bälçik-degişme gürrüňleriň manyly-çynlakaý gürrüňlere öwrülmeginiň alamaty bolmaga çemeli, oňa bolan şeýle garaýyş adamlaryň arasynda adata öwrülip galypdy.

Bu adama ýönekeý göz bilen garasaň, diňe öz zähmetinden başga dünýäniň işine düşünmän ýören bir pukaradyr diýip güman edýärsiň. Emma hyrydar göz bilen garanyňda welin, ol adamda niçik-de bolsa bir gizlin ýatan buýsanjyň bardygyny duýýarsyň.

Ar-namys üçin gidip iş bitirip gelen ýigitler Gadam aganyň ýanyna gelip, «ony eýtdik, muny beýtdik» diýşip, batyrçylyk hakda, eden işleri hakda ýolbaşçy ata hökmünde oňa gürrüň edip bererdiler. Gadam aga bolsa:

— Biçem däl... Hawa, şol-a kem bolmandyr... iş bitiripsiňiz, özi biçem däl — diýip, gysgajyk jogap gaýtarardy. Bir agyz geplese-de «biçem däl» diýen sözleri goýman aýdardy. Ol muňa halys endik edipdi, asla «biçem dälsiz» geplemezdi. Iki ädim gapdalyndan geçip barýan düýäni görkezip: «Gadam aga, ine şu düýe gidip barýar» diýseňem, açyk görüp duran zady hakda-da: «Biçem däl...» diýerdi.

Başky gürrüňinden soň sessiz dymyp oturan atalyk kethuda gürrüňçiligiň bir gabat gelen ýerinde:

— Gadam aksakgal, han aganyň işinde biz başarmadyk. Biziň şol işi şeýle etmegimiz gabahat boldy — diýip, bolup geçen bir iş hakda söz açyp, orta gürrüň atdy. Gadam bolsa hemişeki adatlanyşy ýaly:

— Biçem däl, Atalyk — diýip, sözüniň, yzyny ýetirmän goýdy.

Atalyk Gadamyň adatyna belet hem bolsa, ýa-ha onuň «biçem däl» diýmesini özüne peýdaly manyda düşündi, ýa-da öz gürrüňini ýolly etmek isledi, ol has gyzygyp gürläp başlady:

— Gadam aksakgal, zeleliň ýarpysyndan gaýtmagam bir peýda. Şindizem bolsa biz han aganyň üstüne töwellaçy adam ibereliň. Ol biziň bilen deň bolmaz, rehimdardyr. Belki-de eden etmişlerimizi geçirer. Han handyr. Ol uly bir ýurduň hany, biz näme, bäş öýli teke.

Gadam aga bolsa ýene:

— Biçem däl, Atalyk — diýip, gysgajyk jogap berdi.

Gadamyň endigine näbelet adamlar üçin bu söz «töwellaçy ibermek gerek» diýen manyda düşüniljekdi. Emma belet adamlar Gadamyň özündäki buýsanjy bilen ne hanyň, ne-de şanyň öňünde bil büküp baş egmejegine ynanýardylar.

Aksakgallardan kimdir biri özüniň ýogyn sesi bilen gürledi:

— Atalyk, ozalynda bir iş etmezlik gerek. Edeninden soň onuň yzynda durmak gerek... Aslynda hana töwellaçy iberip-zat edip ýörer ýaly biziň eden etmişimizem ýok ahyry.

— Ol eden işiňden başga saňa näme etmiş gerek? Hanyň iberen zekatçylaryny öldüreniňi öldürip, urup-ýenjip, talap goýberdiň! Bu etmiş dälmi? Bir abraýly hanyň iberen adamlaryny şeýtmek bolarmy? — diýip, Atalyk ýarym gahar bilen gepledi.

Atalygyň garşysyna çykan aksakgal dikelip oturdy-da:

— Atalyk, ol abraýly han däl, eger ol abraýly patyşa ýa-da soltanam bolsa, iberen adamlarynyň gelip edýän işi şo bolsa, gözlerinem çykararyn — diýip, has gaharly, has gyzyp gepledi. — Hanyň haram begleri gelip, hem-ä seniň erkiňi alsyn, hemem aksakgal kethudalaryny ýenjip, üstesine-de «palta hakymy ber» diýip ryswa etsin... Ýöne hanyň porsy begleriniň bu işine Ahal ili çydamaz. Muňa kim çydasa, şol çydasyn.

Birnäçe aý mundan ozal Hywa hanynyň salgyt ýygnaýan begleri gelip, şu galada düşdüler. Öz başlaryna ak öý tutduryp, her gün bir işşek goýun soýduryp, keýpi-sapa sürmek bilen meşgul bolup başladylar. Her galanyň aksakgalyny çagyryp, ýap başyna üsti galla ýükli bäş ineri getirmegi buýurdylar. Aksakgallary ýenjip-ýenjip, ile peçan edip, yzyndan hem «palta hakymy ber» diýip talap etdiler.

Aksakgallaryň içinde hemmesinden kötegi kän iýen Gadam aksakgal boldy. Ony bir sapar: «Bize bu gün goýny giç öldürip berdiňiz» diýip ýençdiler, ýene bir sapar: «Siz gurbagaňyzy köp gurruldatdyňyz, olar bizi ýatyrmaýar» diýip ýençdiler. Başga bir gezek: «Bize salgytdan aýratyn sylag etmediňiz» diýip ýençdiler. Garaz, ony birnäçe sapar suwa-salma etdiler.

Bu bolşa galanyň ýigitleri çydap durup bilmediler. Içlerinden bir edermen tapylyp, maslahaty bir ýere çugdamladylar. Bir sapar hanyň begleri ýene Gadam agany ýençmäge duran wagtlary üstlerine döküldiler. Hanyň beglerini ýasawullaryna çenli gollaryny arkasyna daňdylar. It ýenjen ýaly ýençdiler. Hanyň baş beginiň hem mürzesiniň kellesini aldylar. Beýleki begleridir ýasawullaryna hem: «Baryň-da, hana habar beriň, eger dagy-duwara salgyt diýip adam iberäýse, baryp, galasyny gum bilen kesek ederis» diýip, sypbym-guduz edip kowup goýberdiler.

Atalyk bilen ol aksakgalyň ýaňkalaşyp, gaharlanyşýan gürrüňleri şol bolup geçen wakanyň üstündedi. Şonuň üçinem aksakgal «ol abraýly han däl, abraýly patyşa-soltan bolsa-da iberen adamlarynyň edýän işi şo bolsa gözlerini çykararyn» diýende, Gadam aga:

— Hawa, şol biçem däl... Asyl boluşlary gowy bolmady. Beýle işi oglanlar götermez. Ol öýü-köýenler şony bilmediler — diýip, ýönekeý bir sowukganly adam ýaly sözledi.

Ol aksakgal adam bilen Atalygyň arasyndaky başlan jedelli ýaňka-ýaňka uzaga çekdi. Gadam aksakgal bolsa dymyp diň salmagyny dowam etdi. Şol wagt märekäniň çetinde egrilişip oturan ýigitleriň içinden kimdir biri:

— Biziň eden işimize puşmanymyz ýok. Kimde-kim hany şeýle gowy görýän bolsa, özi ötägitsin — diýip gygyrdy. Onuň güňleç sesi galanyň gatlagynda ýaňlanyp gitdi.

Bu ýaş ýigit Çopandy. Hemme kişiniň gözi şoňa tarap dikildi. Agyr mähellede dym-dyrslyk peýda boldy. Şeýle bir tukat ümsümlik aralaşdy welin, häzir galanyň daş agzynda topar guran, şowhun turzup jagyldaşyp oýnan ýören çagalar bolmadyk bolsady, ýa-da galanyň derwezebany münbere çykan azançy ýaly bolup, derwezäniň çep tarapyndaky burça çykyp, çagalara baka gygyrmadyk bolsady, onda bu gala obasy göçüp, gugaryp galan köne weýrana meňzejekdi. Derwezeban burçuň süýr depesinde dim-dik bolup durşuna, bir zatlar diýip howsala berip, galanyň daş agzynda oýna gyzygan çagalary gorkuzmakçy bolýardy.

— Gün ýaşyp, garaňky düşüp barýar. Aýak ýygnandy, gala, giriň! — diýip, yzly-yzyna gaýtalap gygyrýardy.

Galanyň gaýraky derwezesinden giren süri sygyrlar dumly-duşa ýaýrap molaşdylar. Galanyň gündogar ganatynyň düýbündäki tamdyryň agzyndan möwç urup çykyp başlan ýalyn sütüni syryk boýy asmana uzaldy. Ol ýalyn pessejik öý hem oraçalaryň üsti aşa görünýärdi. Galanyň ýokarsyna ýukajyk tüsse buludy ýazyldy. Ajymtyk goňursaýan ýowşanyň ysy burunlara urdy.

Bu agyr märekeniň dymyşlygy bir meýdan dowam etdi. Çünki şeýle bir ýaş ýigidiň, akyl ýaşy-ha beýlede dursun, heniz otuz ýaşyna-da ýetmedik bir ýigidiň agyr märekede geplemegi aslynda görlen nysak däldi. Onuň üstesine-de Atalyk ýaly bir emeli boýnunda göterip ýören abraýly aksakgala beýle gyňyr jogap gaýtarmak has hem geň-taň görmeli morta aýdylan bir zat boldy.

Bu aksakgalyň ady başga bolsa-da, il arasynda onuň adyny Atalyk diýip tutýardylar. Şonuň üçin bizem onuň adyny Atalyk diýip tutmagy makul bildik.

Atalyk hum ýaly çişdi. Daraýy ýaly gyzaran gözlerini haýallyk bilen şol ýigide baka dikdi.

— Seniň ýaly ýigit märekede lal bolup, gürrüň diňlär oturar — diýip hemle urdy.

Atalygyň garşysyna gaty söz aýdan çopan ýigidiňem ýüzi agyrdy, hyrsyzdy, aýdan hyrsyz sözlerindenem beterdi. Atalyk ýakymsyz söz aýdanda ol ýene-de nämedir bir zatlar diýmäge çemelendi. Emma burçuň üstünde somalyp duran derwezebana baka iki gözlerini dikip pikir edip oturan Gadam aksakgal, ol tarapdan ünsüni sowdy-da, Atalyk bilen Çopanyň gürrüňiniň arasyna düşdi:

— Aý, Atalyk, bir hasapdan seňkem dogry. Sebäbi han aga saňa atalyk emelini bagyş etdi. Sen ondan hak-heşdek alýarsyň. Elbetde, sen ony haklamalysyň, Atalyk. Emma hak-heşdek alýan sen, han aganyň begleriniň kötegini iýýänem biz bolýarys, Atalyk. Sen şonam unutma... Onsoňam, hanha görýärmiň? — diýip, Gadam aksakgal burçuň üstünde dim-dik bolup, alys gözýetimleri nazaryndan geçirip duran derwezebana baka goluny salgady. Özüniň gürrüňini parahatlyk bilen dowam etdi. — Hanha, şol adama hiç kim buýranok. Ol öz-özünden meýil tapyp, şol derwezäni saklaýar. Özüniň işine-de gaty jür, berk. Hiç kim oňa hak-da berenok. Men ýowşan ýygyp gelýän bolsam, islesem, bir gujak taşlap geçýän, islemesem, taşlamok. Un üwäp, degirmenden gelýän bolsam, islesem, bir käse un berýän, islemesem, beremok. Ol şeýle-de dokmäde, alymsak gözi bilen garanok. Emma gije-gündiz ýatman diýen ýaly bitirýän işini bir gör. Özüň bir gijesine çydap bilmersiň, Atalyk... Gijäniň haýsy bir wagty bolsa bolaýsyn, ol: «Haý, ýagy çozdy, atlan how!» diýip, galany örüzýär. Eli syrma gylyçly ýapbyllak atlaryny münüp depýänlerem Hywa hanynyň nökerleri däl. Ýa-da seniň eliň syrma gylyçly barýanyňy göremok. Eli syrma gylyçly gidýänler ine, şu ýigitler, Atalyk. Şu ýigitleriň lal bolan ýerinde biziň näme işimiz bar. Goý, biz üstesine güňem bolaly.

Atalygyň garşysyna gaty söz aýdan çopan ýigidiňem ýüzi agyrdy, hyrsyzdy, aýdan hyrsyz sözlerindenem beterdi. Atalyk ýakymsyz söz aýdanda ol ýene-de nämedir bir zatlar diýmäge çemelendi. Emma burçuň üstünde somalyp duran derwezebana baka iki gözlerini dikip pikir edip oturan Gadam aksakgal, ol tarapdan ünsüni sowdy-da, Atalyk bilen Çopanyň gürrüňiniň arasyna düşdi:

— Aý, Atalyk, bir hasapdan seňkem dogry. Sebäbi han aga saňa atalyk emelini bagyş etdi. Sen ondan hak-heşdek alýarsyň. Elbetde, sen ony haklamalysyň, Atalyk. Emma hak-heşdek alýan sen, han aganyň begleriniň kötegini iýýänem biz bolýarys, Atalyk. Sen şonam unutma... Onsoňam, hanha görýärmiň? — diýip, Gadam aksakgal burçuň üstünde dim-dik bolup, alys gözýetimleri nazaryndan geçirip duran derwezebana baka goluny salgady. Özüniň gürrüňini parahatlyk bilen dowam etdi. — Hanha, şol adama hiç kim buýranok. Ol öz-özünden meýil tapyp, şol derwezäni saklaýar. Özüniň işine-de gaty jür, berk. Hiç kim oňa hak-da berenok. Men ýowşan ýygyp gelýän bolsam, islesem, bir gujak taşlap geçýän, islemesem, taşlamok. Un üwäp, degirmenden gelýän bolsam, islesem, bir käse un berýän, islemesem, beremok. Ol şeýle-de dokmäde, alymsak gözi bilen garanok. Emma gije-gündiz ýatman diýen ýaly bitirýän işini bir gör. Özüň bir gijesine çydap bilmersiň, Atalyk... Gijäniň haýsy bir wagty bolsa bolaýsyn, ol: «Haý, ýagy çozdy, atlan how!» diýip, galany örüzýär. Eli syrma gylyçly ýapbyllak atlaryny münüp depýänlerem Hywa hanynyň nökerleri däl. Ýa-da seniň eliň syrma gylyçly barýanyňy göremok. Eli syrma gylyçly gidýänler ine, şu ýigitler, Atalyk. Şu ýigitleriň lal bolan ýerinde biziň näme işimiz bar. Goý, biz üstesine güňem bolaly.

Ol şeýle diýip, ýerinden turdy-da, köne donuny silkişdirip egnine atyp, märekeden çykyp gitdi, Başga birnäçe aksakgallar hem turup, onuň yzyna düşüp gitdiler. Atalyk ýer synçgap otyrdy. Az salymdan soň ol hem turdy. Atalyk öýleriň arasyna ýetip-ýetmänkä, onuň yzynda gülki gatyşykly şowhun başlandy. Gara sakgallylardan kimdir biri:

— Ýigitler, ýuwaş, ýuwaş, aýyp bolar — diýip, olary köşeşdirmekçi boldy. Ýigitleriň biri:

— Ýak, Gadam aga şu gezek oňard-ow — diýip, göçgünli seslendi. — Hiç wagt Gadam aganyň şeýle oňaran ýeri ýokdur. «Biçem däl» diýip, içiňi ýakar.

— Belki, hanyň emeldarlarynyň uran gamçylarynyň awysy endamyndan giden däldir? «Palta hakymy ber» diýen gyjytly sözleri-de gulagyna gelip durandyr? — diýip, başga biri onuň sözüniň üstüni ýetirdi.

— Ýok, ol juda beýle-de däldir — diýip, üçünji biri ara goşuldy. — Siz Gadam aganyň häsiýetini bileňzok. Bu-ha bir ýönekeý gala gürrüňçiligi, ol bir ýurt maslahatynda, Ahalyň ähli aksakgallarynyň üýşen ýerinde, mundan hem beterini edipdir. Şu günki ýaly bir aksakgal nädogry gürrüň aýdanda, «Eger şeýle boljak bolsa, onda biziň bu maslahatda ýoklugymyz» diýipdir-de, Gadam aga köne donuny silkip turup gidiberipdir. Maslahatam şonuň bilen gutarypdyr. Munuň şol köne donuny silkdigi, tüýs gazabyna tutdugydyr.