26-njy bap: Hyrady beg. Kesearkaç, Mämmet Seýidow

Ýüwrük Garamergeniň Küýküden soňky atydy. Alamançylyga gatnaşyp, serbazlara ýesir düşeninde, Küýkini Ryzaguly hanyň atlylary oljalapdy. Şondan soňra ol täze aýagulag edinipdi. Onuň täze ulagy alaşa atdy. Ol münülip ýörülenem bolsa, entek ady ýokdy. Ýüwrük ady oňa Garamergeniň özi dakypdy. Tarhan bälçiklige salyp:

— Muňa ýüwrük diýýäň welin, ula gitse-hä diňe guýrugyndan ozup geläýse gerek — diýip, Garamergene degipdi.

— Muny seýisleseň öňüne at geçirmez. Dorbedewem tozana garar.

— Dorbedewi tozanyna garsa garar, ýöne Garrybaýyň gök bedewinden weli galar.

Garrybaýyň gök bedewi diýýäni, gök eşekdi. Garamergen oňa alarylyp seredip:

— Gümüňi tapsana, sümükli ýetim. Ýakaň gara gäzini oňaraňok-da, ile at dakýaň — diýipdi.

Tarhan her näme diýse-de, Ýüwrük hiç bir alaşadan pes däldi. Üsti rahat, gitgir, uzakçyl ýorgady. Tarhanyň şu münüp ýören alaşasy ýaly alaşady. Onsoňam atyň ähli borjy ula gidip ýaryşmak ýa ozup gelmek däl. Ol hemme zatdan öňürti aýak ulagy. Hojaly seýsiň aýdyşy ýaly, ýaryş diňe atlaryň ýaryşy däl-de, seýisleriň ussatlygynyň ýaryşydy.

Ýüwrügiň bu ýerde bolmagyna geň galyp, garap duran ýigitler bukdaklap, ata tarap ylgap barýan adamy gördüler. Olar duran-duran ýerlerinden Ýüwrüge tarap at goýdular. Onuň bilen bukdaklap gelýän adamynyň arasyna düşdüler. Bukdaklap gelýän adam oýtagrak ýere özüni oklap, guran selmeleriň, haşal otlaryň arasynda gizlendi. Çukuryň gyrasynda küşdüň maly ýaly abanan atlylaryň biri:

— Garamergen çyk! — diýip azmly gürledi.

— Bu asyl sizmidiňiz-aýt! — diýip, Garamergen elindäki ýalaňaç gylyjyna daýanyp, ýerinden galdy.

— Dagy kimdir öýtdüň? — diýip, Ilaman ol çukurdan çykansoň sorady. Gylyjyny gynyna salyp, üst-başyny kakyşdyryp, eşikleriniň bürmeklerini çöpläp duran Garamegen:

— Galtamanlar ýa kürt alamançylarymykaňyz öýtdüm — diýdi.

— Gylyjyňy taşla! — diýip, Nursähet oňa azmly buýruk berdi. — Tarhan, Garamergeniň gylyjyny al.

— Näme üçin gylyjymy alsyn? Näme, meni ogurlykda, galtamançylykda tutduňmy?

— Ony saňa baraňda aýdarlar. Häzir gylyjyňy sypyr diýdilermi, sypyr! — diýip, Ilaman atyny öňe omzadyp, onuň üstüne abandy. Garamergen köp itiň arasyna düşen ýat itiň guýrugyny ýamzyna gysyp, ýaltaklaýşy ýaly ýalt-ýult edip töweregine seretdi. Ol edil dalanýan itiň syrtarylyşy ýaly syrtaryldy. Obadaşlarynyň ýüzünde çigidiň gabygy ýaly rehimiň ýokdugyny olaryň gazaply gözlerinden aňdy. Birdenem Nursähediň elindäki gamçy şarpyldap, onuň ýüzüni ot ýapyşan ýaly daglap goýberdi.

— Sypyr gylyjyňy, haramzada! Saňa näçe gezek aýtmaly — diýip, ol şo şarpyldynyň arasy bilen aýtdy.

— Gamçyňy hasaplap çalgyn, çöpdüýbünden emele gelen.

Nursähediň gamçysy ikinji gezek galanda, oglanlar ony sakladylar. Aman süregçi bilen bolan wakadan bäri Nursähediň jany ýanyp durdy. Gözünde oky bolsa Garamergeni bir günem gezdirjek däldi. Diňe Nursähet däl, ýigitleriň köpüsi şeýledi.

Ýap boýunyň derekleri ýaly direnip duran ýigitleriň gözünde özüne rehim edäýjek yş görmänsoň, sähel buýtar-suýtar etse-de gamçynyň şarpyldap depesinden injekdigini aňansoň Garamergen gylyjyny sypyryp, Tarhana oklap goýberdi. Ýüwrügiň jylawyny Garamergeniň elinden alyp, ýigitleriň biriniň atyna tirkediler. Olary öňden ýöretdiler. Beýlekiler olaryň yzyna düşdüler.

Bir wagt Hally galtamany şeýdip, oba alyp gelipdiler. Ol mahal Hally galtamanyň aty Garamergeniň atyna tirkelipdi. Ony Garamergen alyp gelýärdi. Häzir onuň özüni alyp barýarlar. Hally galtamandan onuň bir tapawudy bardy. Hally galtaman günäsiniň üstünde tutulypdy. Garamergeni tutan ýokdy. Şonuň üçin onuň elinem daňmadylar. Ol atyň üstünde eli boş, arkaýyn otyrdy. Ynha bararlar. Ol özüniň günäsizdigini aýdar. “Çakan derwüşe ynanmaň, ol öz janyny gutarmak üçin aýdýar” diýer. Adamlar haýsydyr bir melguna ynanmazlar, öz obasynyň adamyna ynanarlar.

Atlylar köçeden sowulyp, Iner golagyň gapysyna geldiler. Ýaşulular bilen gapyda duran Iner golak atdan böküp düşen Garamergene hyýrsyz gözlerini aýlady.

— Iner kaka salowmaleýkim — diýip, Garamergen ýaşy kiçilere mahsus bolan endik bilen oňa salam berdi-de:

— Men goşa çeşmä gidipdim. Şol ýerden gaýdyp gelýärdim. Daňdanky, ilki towuk gygyranyndaky çykyşym. “Atym garbak-gurbak etsin hem dynjyny alsyn” diýip, haraba gala sowulaýypdym. Meniň ol haramzada Çakan derwüş bilen hiç bir galtaşygym ýok — diýdi.

“Çakan derwüş bilen galtaşygyň bolmasa, onuň şu ýerdedigini, asla onuň tutulandygyny sen eýýäm nireden bilýäň?” diýip, hiç kim ondan soramady. Onuň bu goýberen säwligi, bu sypdyran ýalňyşy duýulman geçdi.

Iner golak bu mahal talanan Esen söwdagäriň zatlarynyň şol harabaçylykdan tapylandygyny pikir edip durşuna Garamergeniň ýalan sözleýändigini gözünden aňdy. Ol:

— Hany, Çakan derwüşi getiriň — diýip, gapdalyndakylara aýtdy. Gollary daňylgy derwüşiň zemzeniň hamyna meňzeýän ýüzi Garamergeni görenden hasam üýtgäp, hasam eýmenç sypata girdi.

— Şu adamyny tanaýaňmy? — diýip, ondan soradylar.

Onuň kepän dodaklary çala titredi. Geplejek bolanda dodaklary bir-birine ýelmeşip sesi çykmady. Dili bogazyna dykylan ýaly boldy. Agzyndan çykan ses däl-de birhili wassyldy, boş howa boldy. Soňra özüniň guran dili bilen dodaklaryny ölläp:

— Hawa, ol Garamergen Hyrady beg diýilýän adam — diýdi.

— Eý, Taňrynyň ýigreneni, Çakan melgun, näme ýalan sözleýäň?! Men sen haramzadanyň dilini... — diýip, Garamergen onuň dilini kesip nirä sokjakdygyny anyklady. Soňra Iner golaga ýüzlendi.

— Iner kaka, siz oňa ynanmaň! Ol Hasan piriň jansyzy. Ol maňa ýamanlyk edip, töhmet atýar, günä ýükleýär.

— Senem edil meniň ýaly Hasan piriň jansyzy, şonuň taýýarlan içalysy. Ahaly ýok etmek, öldürmek üçin maňa awy berip iberenem sen. Salyry alyp gidenem sen, seniň ýaranlaryň. Esen söwdagäri pyçaklanam, Fahreddin mürze bilen Aly Aşrafyny gaçyranam, Ýolamanyň ölümine sebäp bolanam sen. Sen, Hyrady beg! — diýip, haltanyň ýyrtygyndan jagyrdap dökülen hoz ýaly çalt-çalt gepläp, Çakan derwüş köp zatlaryň bilinmän, syr bolup ýatan zatlaryň üstüni açdy. Bu zatlary eşidip duran Garamergen özüni derwüşiň üstüne zyňdy. Ýerli-ýerden ylgap, ony derwüşden aýyrdylar. Bu waka bary-ýogy göz açyp ýumasy salymda bolup geçdi. Şol pursadam Garamergene derwüşi öldürmäge ýeterlik bolan bolmaga çemeli. Gursagy pyçakly derwüş gygyrmaga-da ýetişmän öldi.

Gylyjy alnanda başga ýaragy bardyr öýdülmän, ýany barlanmadyk Garamergeniň goltugyndaky ak buýnuz saply pyçagy bilinmän galypdy. Ine, şol goýberilen ýalňyşlyk Çakan derwüşiň iň soňky demi bolupdy.

Ýigitler hasyr-husur Garamergeniň elini daňdylar. Ýöne giçdi. Onuň kimdigini aýdyp, günäsini subut edip biljek ýeke-täk şaýat gursagy pyçakly bir gapdala agyp ýykyldy.

— Günäň ýok bolsa, ony näme üçin öldürdiň? — diýip, Iner golak ýaşululara mahsus bolan agraslyk bilen sorady.

— Göreňzokmy, ol haramzadanyň maňa atyp duran agyr töhmedini.

— Ol näme üçin saňa töhmet atsyn?

— Öz janyny gutarmak üçin.

Derwüş öz janyny gutarmak üçin Garamergeniň adyny agzamandygynyň, onuň bilen öz janyny gutaryp bilmejekdigine derwüşiň gözüniň ýetýändigini Iner golak duýýardy. Ýöne seniň duýanyň bilen Garamergeniň günäsiniň subut edildigi däl. Günäsini subut etmänem Garamergene zat edip bilmersiň. Garamergenem bu ýüklenýän günälerden diş-dyrnak bolup goranar. Iň soňky sypaldan ýapyşyp galar.

“Ahalyň ganhory Hyrady begi tutup getiripdirler” diýen sözi eşidip, Barat pälwan bilen Çaşgyn serdaram aňyrdan geldi. Iner golak olara ýagdaýy düşündirdi.

— Görýäňizmi? Garamergen özüniň Hyrady begdigini boýun alanok. “Çakan derwüş maňa ýamanlyk edýär” diýýä.

— Ol nähili boýun alanok? — diýip, Barat pälwan seslendi. — Bu Hyrady beg diýilýäniň edil özi. Men ony Ryzaguly hanyň çadyrynyň töwereginde telim gezek görüpdim.

— Ýalan sözleýäň, kezzap kürt. Çakan derwüşiň ýarany sen. Öz döken pohuňyzy maňa süpürtjek bolýaňyzmy? Onyňyz bolmaz — diýip, Garamergen sesine bat berdi.

Garamergeniň Ahala awy berip, ony öldürmekde aýyplanýandygyny, şonuň üçin tutulyp getirilendigini eşidip, Iner golaklaryň öýüniň töweregine ýygnanan adam köpdi. Bu habar ýörite iberilen bolsa gerek, Könegala obasyndaky Atanuram, Nuradylam gelipdi. Garamergen köpçüligiň arasynda olary gördi. Ine, şolam oňa kiçijik umyt berdi. Garamergeniň birneme ýüregi suwlandy. Iş jygba-jyga geleninde olaryň goldajakdygyna, kömek etjekdigine, ony bu girdapdan alyp çykjakdygyna Garamergen ynanýardy. Şonuň üçinem ýüreginiň jümmüşinde dörän umyt uçguny köräp ugrady. Eger şu mahal kömek etmeseler, Garamergenem olaryň syryny açar. Towşanly oýda guýyny zäherlänem, Iner golagyň pyçagyny ogurlap berenem Atanurdy. Hyrada giden adamlaryň öňünden çykyp, öldürenleriň biri Nuradyldy. Atanuram, Nuradylam Garamergeniň Hyrady begdigini bilenokdylar. Bilmeselerem Garamergeniň Hyrady beg bolup eden ähli etmişlerine şärikdiler. Hemmesi bir kökene kökerilen adamlardy, hemmesi bir gaýygyň üstündäki ýolagçylardy.

— Muny şol köne tama salyp, agzyny pugta baglaň, howwa! Gapysynda ýigitler ikiden, üçden garawul dursunlar. Soň onsoň, howwa, Hally galtamanyňky ýaly bolaýmasyn — diýip, Iner golak ýigitlere buýruk berdi. Iner golagyň aýdyşy ýaly Garamergeni jaýa salyp, Çakaň derwuşiň maslygynam ýanyna atdylar.

Ahaldan soň ýigitlere ýolbaşçylyk edip, “Eýdiň-beýdiň” diýip, olaryň öňüne düşýän Nursähetdi. Ahalyň ýakyn dosty Nursähet ýaşy boýunça ýigitleriň hemmesinden “amanmy” diýerlik uludy. Nursähediň buýrugy boýunça Tarhan bilen Selim gapynyň agzynda garawul galdy.

— Üç ýyldyz guşluga galanda sizi çalşyrarlar. Şoňa çenli ýatmajak boluň! Şu töwerekde onuň ýaranlaram ýok däldir. Ahmal bolaýmaň, mydama aýak üstünde boluň!

— Bu wagta bulut syryldy welin, howa ýene bulut geläýse üç ýyldyzam görünmez.

— Bulut gelse ilki towukda sizi çalşarlar. Üç ýyldyz guşluga galanda, ilki towuk gygyrýar. Bulut towuguň sesin-ä ýapyp bilmez. Onsoňam Ilaman häli-şindi aýlanyp durar. Ýadasaňyz şoňa aýdaýyň — diýip, Nursähet olara aýtmaly zatlaryny aýdyp, etmeli sargytlaryny edip gitdi.

Garamergen garaňky jaýda öýden getirilen içmege dolanyp gyşardy. Özüniň soňky ýyl ýarymyň içinde başyndan geçen zatlar, wakalar hakynda oýlandy. Ol özüni Hasan piriň içalylyga, jansyzlyga yrşyndan başlap, ähli etmişlerini göz öňüne getirdi. Hasan pir ony içalylyga yranynda, oňa dünýäniň eşretini wada beripdi. Eger Kesearkajy boýun egdirip bolsa, onuň hany Garamergen bolmalydy. Ine şol berlen wadalar, edilen ähtler Garamergeni içinde syçanlar hars urýan şu darajyk, garaňky jaýa getirdi.

Ol içmege dolanyp ýatyşyna uklajak bolup dyzady. Ýöne gözüni ýumdugy ýa Salyr ýa-da Esen söwdagär gözüniň öňüne gelýärdi. Bir mahal Esen söwdagäri talamaga synananda, söwdagär ony tanapdy. Ol şo mahal has agyr güne düşüpdi. Ony şo gezek halas eden Torbaly yzçydy. Ine, şonda Garamergeniň ýüreginde Esen söwdagäre kitüw galypdy. Esen söwdagär Çaşy derwüşe müňkürlik etse-de, Onuň Çyrçykla nä maksat bilen gelenini bilenokdy. Şonuň üçin Esen söwdagäri öldürmese-de boljakdy. Gara derwüş oňa:

— Şu soky ýaly haramzada meni yzarlaýar — diýip, pyşyrdap aýdanynda:

— Sen bilmedik bolup ilerki gola git. Men şol ýerde garaşaryn — diýip, Garamergen aýdypdy. Ol “Esen söwdagärden şol kitüwini çykarmagyň amatly pursady” diýip hasap edipdi. Şol golda Esen söwdagäriň gapdalyndan gür sazaklaryň aňyrsyndan çykyp, onuň ýagyrnysyndan pyçaklapdy, Esen söwdagär:

— Ahyry maksadyňa ýetdiň-ow, haramzada — diýipdi. Şolam Esen söwdagäriň bu dünýä inip aýdan iň soňky sözi bolupdy. Söwdagäriň içiňden geçip barýan gaharly gözleri henizem onuň gözüne seredip duran ýalydy.

Häli-şindi onuň göz öňüne gelip, ony aldym-berdimli ýagdaýa gitirýän, onuň ýüregini lerzana salýan beýleki bir surat Salyryň suratydy. Salyr Garamergeniň çeken plany boýunça ogurlanyp gidilipdi.

Salyr Gümmezgaýanyň Dagdanly böwür diýen ýerinde bäş adamyň arasynda eli-aýagy daňylgy ýatyrka, Garamergen başlyklaýyn gözlege çykan ýigitler onuň golaýyndan geçip gidipdiler.
Ýigitleriň biri:

— Muňa serediň! Ynha täzeje at tezegi — diýip gygyrdy. Atyň başyny şoňa öwrüp, ýigitler haýdaşyp baranynda Garamergen:

— Ol Ýüwrügiň tezegi. Bu ýerlerini men aýlanyp geçdim, ýaňy — diýip, ýigitleri aňryk alyp gidipdi. Bu waka iňrik garalyp ugranda bolupdy.

Alamançylar şol gijäniň özünde Salyry aňryk, Eýrana tarap äkitdiler. Salyr ýol boýy özüni alyp gaýdan adamlaryň kimdigini tanajak bolup jan etdi. Göräýmäge türkmen eşikli, türkmen adamdylar. Ýöne Salyr olaryň bir sözüne-de düşünenokdy. Olar ertesi ikindinler darajyk jülgede, bir gowakda düşlediler. Şol wagt Garamergen olaryň ýanyna barypdy. Salyr edil kakasyny gören ýaly bolup onuň boýnundan asylypdy.

— Gara kaka, sen meni bulardan halas et. Meni özüň bilen äkit. Menem, kakamam, seniň gadryňy bileris — diýip, Salyr aglap aýdypdy. Garamergen oňa:

— Çekil, itiň güjügi — diýip azgyrylypdy. Salyr hyrçyny dişläp ýumrugyny düwüpdi.

Garamergen Salyryň ýüzüniň erbet üýtgändigini görüpdi. Ol adamyň ýüzi, onda-da çaganyň ýüzi beýle üýtgär öýtmändi. Salyryň üýtgän ýüzüne, dişlenen hyrçyna seredip, onuň depe saçy üýşüp, endamynda garynjalar ýöräpdi. Kimdir biriniň “Hyrady beg” diýip, Garamergene ýüzlenendigini eşiden Salyr:

— Sen asyl bular bilen ekeniň-ow — diýipdi.

Salyryň çagalara mahsus bolmadyk hyrsyzlyk bilen özüne şol seredişi Garamergeniň gözüniň öňünden gidenokdy.

— Men oňa azgyrylmaly däldim. Höre-köşe edip aldamalydym — diýip, Garamergen içmege dolanyp ýatyşyna oýlandy.

Aýaz gündizkisinden berkese berkäpdi welin, gowşamandy. Şonuň üçin Tarhan bilen Selim köneje tamyň gapysynda ot ýakdylar. Töwerege aýlaň-çaýlaň edip, gelip çoýunýardylar.

Birdenem golaýda bir ýerde söm gara göründi. Oda çoýunyp oturan ýigitler syçrap turdular. Elleri gylyçlaryň buýnuz sapyny gysymlady.

— Men, bu gelýän men-le — diýip, aňyrdan gelip, oduň ýagtysyna düşen sem gara seslendi.

— Atanur aga, sizmidiňiz? — diýip, ýigitler arkaýynlaşdylar.

— Bu tamy açyp bolýarmy? Men Garamergen bilen gürleşmekçi.

— Hiç kimi ýanyna goýbermeli däl-ä diýildi. Ýöne siz diýseňiz goýberäýmeli bolar-da — diýip, Selim razy boldy. Tarhan sesini çykarmady.

Atanury Garamergeniň ýanyna goýberdiler. Atanur Garamergen bilen kän gürrüň etmedi. Garamergen özüniň halas edilmegini ýalbaryp haýyş etdi.

— Eger meni halas etmeseňiz, menem siziň syryňyzy açaryn. Guýa zäher döküşiňizi, Iner golagyň pyçagyny ogurlaýşyň hakda-da, suwa giden kerwen hakda-da, Ryzaguly hana habar ýetirişiň hakda-da aýdaryn.

— Ýeri gyzybermesene — diýip, Atanur gapa gözüni aýlady. — Ertir Ahaly jaýlaýarlar. Seni näme etseler birigün ederler. Eger şu gün agşam ýetişmesem, seni erte agşam halas ederis.

Atanur çykyp gitdi. Garamergenleriň öýlerinden iberilen bir döwüm çörek bilen bir tokga gowurdagy goýup gitdi.