Mary - GDA-nyň medeniýet paýtagty
Gazetde çap edilen makala
2012-nji ýylda Türkmenistan döwletimiziň
taryhy ýadygärliklere baý bolan Mary şäheri GDA ýurtlarynyň medeni paýtagty
diýlip yglan edildi. Bu ýylda GDA döwletleriniň esasy medeni çäreleri,
şüweleňleri, dabaralary Mary şäherinde we Gazagystanyň Astana şäherinde
geçiriler.
***
Merw – taryhyň hem aýan, hem syrly
sahypalaryny özünde jemleýän şäher. Diňe bir Gündogaryň taryhynda däl, eýsem
bütin dünýäniň taryhynda hem Merw ýaly şöhratly şäherler juda az. Merw dünýä
medeniýetleriniň gaýta-gaýta döreýän ýeri.
Edil Kap dagynyň depesindäki müdimi doňaklykda mesgen tutan Kaknus guşuň
ýanyp-ýanyp kül boluşy, onuň deregine bolsa, öňküden-de has ajaýyp, has owadan
kaknus jüýjesiniň kemala gelşi misli, Merw her gezek ýumrulandan soňra,
gaýtadan aýaga galan, diňe galmak bilen çäklenmän eýsem galkynan şäher bolupdy.
Dünýäde şeýle häsiýetleri, artyklmaçlyklary özünde jemleýän şäherler örän az. Ol elmydama adamlaryň, şalaryň üns merkezinde boldy. Iň datly zat jandyr
welin, şalar bu şäheri janyndan hem eý gördi. Elmydama öz lälesini kakýan
heňňam bolsa dünýe barka ölmez-ýitmez bu şäheriň adyny „Merw aş-şahy jan“ -
„Merw – şalaryň jany“ diýip tutdy. Soňra älemlere ýaýylan çawy bu şäheriň diňe
şalaryň jany däl, eýsem şalaryň karar, aram
tapýan, arzuwlaýan mekanydygyny subut etdi. Merw şahy-jahan - şalaryň arzuwlaýan dünýäsi ady has ýörgünli
boldy. Bu toprakda örňän Nepes şahyryň „Şalar görsem diýip, armana galar“ diýen
sözlerini hut gözel we ajaýyp Merwe hem degişli edip bolar. Merw adynyň gelip çykyşy hakda taryhy jedeller
kiparlanok. Her kim ony täze tapylan maglumatlar we çeşmeler esasynda özüçe
delillendirýär. Merw, Maru, Marguş, Margina, Mary ... ýunan taryhçysy ýa-da
hindi pelsepeçisi, hytaý ilçisi ýa-da arap
jahankeşdesi, pereň syýahatçysy ýa-da pars syýasatçysy.. öz dillerine laýyk
gelýän röwüşde dürlüçe ýazypdyrlar, dürlüçe düşündiripdirler. Kimler ony „murg,
morg“ – guş sözünden alyp gaýdýar. (Murgap – guş suwy) Kimseler ony „Ma ari“
- „biz ariler“ diýen söze baglaýar. Gadymy
arileriň hut şu toprakda döwlet gurup, soňra yklymlara ýaýrandyklaryny öňe
sürýär. Çaklamalar, pikirler, deliller.. bularyň hetdi-hasaby ýok.
Müňýyllyklaryň taryhyny özünde jemleýän hem syrly, hem özüneçekiji Merwiň näçe
ýaşandygy hakda hem ylymda anyk maglumatlar ýok. Alymlar bu babatda bir pikire
gelip bilenok. Bu syrly dumany syrmak üçin Kursiý Ruf, Isidor Harkskiý,
Strabon, Uly Pliniý, Ptolomeý ýaly gadymy ýunan taryhçylary hem
synanyşypdyrlar. Resmi hytaý resminamalarynda, ermeni ýylýazgylarynda, arap we
pars dilindäki çeşmelerde hem taryhçylar, alymlar, geograflar bu hakda az kelle
döwmändirler. 12-nji asyrda merwde ýaşan Abu Sagyt as-Samani “Merwiň taryhy”
atly 20 jiltlik eser ýazýar, emma ol biziň günlerimize çenli gelip ýetmändir. Ýöne
as-Samani hem bu eserinde Merwiň taryhyny doly şöhlelendirip, doly açyp
bilmändir. Ol edil bermud üçburçlugynyň syry ýaly dowam edip gelýär... Merwiň
taryhy bolsa adamyň zemine aýak sekip başlan döwründen bäri meşhurdyr.
Murgap derýasynyň ýakasy, gadymy Merw sebitleri “Awesta” kitabynda hem ýatlanylýar. Ol
Ormuzdyň guran keramatly şäherleriniň biri hökmünde suratlandyrylýar. Ýaşamak
üçin amatly, abadan ýer diýlip taryp
edilýär. Beýik, mukaddes we arassa şäher hökmünde tarypy ýetirilýär. Bu deliller arileriň şu toprakdan ýaýrandygyny hem
delillendirmän duranok.
Gadymy ýunan çeşmelerinde Merwiň şäher merkeziniň, şäher
ýakalaryndaky obalary we beýleki etraplary hasaba almanyňda 70 inedördül
kilometre çenli uzalyp gidýänligi hakynda maglumat bar.
Gadymy Hytaý çeşmelerinde hem bu şäher
abadançylygyň, bolçulygyň, ösen medeniýetiň mesgeni-jaýy hökmünde
suratlandyrylýar.
Merwiň ady ahemeni patyşasy Dariniň Behistun
ýazgylarynda hem duş gelýär.
Köpsanly arap
jahankeşdeleri we geograflary Merwiň ajaýyplygyna haýran galypdyrlar. 846-njy
ýylda Ibn Hordadbeh “Al-mesälik
wel-memälik” (“Ýollar we
ýurtlar”) atly eserinde
Merwiň gözelligine, ajaýyplygyna ýyllar kär, tär, täsir edip bilmeýär diýip
belleýär.
Ömrüniň iň
ajaýyp ýyllaryny Merwde geçirenligi üçin özüni bagtly saýýan arap alymy Ýakut
Hamawy “Merw – jennetiň zemindäki parçasydyr” (“<span lang="AR-SA" dir="RTL" style="font-family:"Times New Roman","serif";mso-ascii-font-family:
Cambria;mso-ascii-theme-font:major-latin;mso-hansi-font-family:Cambria;
mso-hansi-theme-font:major-latin;mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:major-bidi">مرو أنموذج الجنة في الارض
Merwe
“Şäherleriň enesi” diýen derejäniň berilmegi hem muny tassyklaýar. 985-nji
ýylda Merwe gelip gören arap alymy, jahankeşde taryhçy Makdisi: “Hyjazda şäherleriň
enesi – Mekke, Horasanda - Merw” diýip belleýär. Bu deňeşdirme asla tötänlik
ýa-da artyk baha bermeklik däldir. Bu Merwi arzuwlan millionlarça ynsanyň ýürek urgusydyr. Merwi bir gezek
görüp, ömürlik aşyk bolan jahankeşdeleriň, alymlaryň, danyşmentleriň,
syýasatçylaryň gursagynda gämiklän oý-hyýallarydyr. Merkezi Aziýada Merwiňki
ýaly ägirt uly megapolise barabar başga bir şäher hem bolmandyr. Hat-da taryh
sahypalarynda gaýta-gaýta ýatlanylýan Samarkant, Buhara, Warahşa, Penjikent
ýaly şäherler hem Gadymy Merwiň
ýanynda adaty bir ilatly şäher ýaly bolup galyberipdir.
Has irki we
orta asyrlarda Merwiň diňe merkezi şäher böleginiň 235 gektardan gowrak meýdany
tutandygy, hünärmentçilik we oba hojalygy bilen gurşalan sebitler bolsa şäheriň
hut özündenem birnäçe esse uly bolandygy taryhy çeşmelerde nygtalýar. Belki şonuň üçindir, onsuzam
at-abraýy, şan-şöhraty ýetik Merwe arap ýazyjylary “Şahyjan”-“şalaryň jany”,
“Şahy-jahan”-“Jahanyň şasy” ýaly derejeleri, lakamlary beripdirler. “Ýagşy ýigidiň ady köp” diýleni. Orta
asyryň musulman alymlary esasy iki sany şähere aýratyn dykgat eder ekenler:
Birinjisi, Mekke, keramatly Käbäniň ýerleşýän ýeri, ol külli musulmanyň
kyblasydyr. Ikinjisi Merw, ylym-bilimiň mesgeni, ol ähli alymlaryň ylym üçin
ýönelýän Kyblasydyr.
Bu ýer Adam
atanyň, Isgender Makedonskiniň, Zülkifl pygamberiň, Ahemeni şalarynyň....
düşlän, ýaşan ýeridir.
Bu ýerden
beýik adamkärçilikli we ussat wezir Buzurgmehr (Beýik Hosrowyň weziri), meşhur
tebip, pelsepeçi we syýahatçy Barzuýe, deňsiz-taýsyz aýdymçy, her gün täze
sazlary dünýä getiren sazanda Barbut,.. Pygamber nebersi bolan Abbasy
halyflarynyň gaýtadan galkynmagyna uly mümkinçilik döreden Abu Müslim Horasany,
Mukanna, seljuklar, oguzlar... ýaly taýsyz we gaýtalanmajak şahsyýetler
çykdylar. IX asyrda Merwde ýaşan nasrany tebibi Ibn Mase iýip-içgileriň adam
organizmine edýän täsiri, gan aldyrmagyň we gan goýbermegiň usullary hakda ylmy
açyşlary eden ussat alymdyr. Ol bagbançylyk, botanika ugrundan hem örän ussat
bolupdyr. Mikrobiologiýa bilen gyzyklanypdyr. Haýsy ekinleri nirede we nähili
usulda ekmelidigini ylmy taýdan esaslandyrypdyr. Bagbançylyk ylmynyň
teýoriýasynyň we praktikasynyň düýbüni goýupdyr. Merwiň datly tagamlary,
miweleri, bugdaýlary, üzümleri, kişmişleri diýip aýdar ýaly däl eken. IX asyryň
arap geografy al-Istahry: “Merwde taýýarlanylan çörekler şeýle bir datly. Onuň
ýaly arassa we ýakymly çörek Horasanyň hiç bir
ýerinde ýokdur. Merwiň kişdeleri, kişmişleri diýsene, olar beýleki ýeriňkiden düýpgöter saýlanyp dur. Hyrat
bolçulygyň mesgeni diýýärler, ýöne hil we tagam, mertebe babatda Merwiň
miweleri olaryňkydan has artykdyr”. Hytaý ýüpegine we farforuna bäs edip bilýän
önümler diňe Merwde öndürilipdir.
Merwiň
ilkibaşky dini otparazçylyk bolupdyr. Taryhy maglumatlara görä Ýezdigerd beýik mukaddes ody Merwe getiripdir
we ol ody Merwiň ybadathanalaryň birinde goýupdyr. Merw dünýä dinleriniň
ählisini hem öz gursagynda saklap, olaryň iň gowy häsiýetlerini ýaşaýjysy üçin
alyp galan merkezdir. Bu ýerde hristian jemgyýeti hem, butparazçylyk hem, aýa-güne, suwa ybadat eden kowumlar hem ýaşap
ötüpdir. Zamana, heňňam ähli ýaramazlyklary unudyp, sypyryp aýryp, diňe gowy
häsiýetleri özüne siňdirip bilýän toprak hökmünde Merwi saýlap alypdyr. “Merwiň abadançylygy üçin bir zerre
yhlas eden adam, alym, hökümdar hökman abraý bilen ýatlanylýandyr” diýip, taryhy çeşmelerde ýazylýar.
Bu gün
Mary ýene dünýäniň üns merkezinde. Şeýle şöhratly ýoly gerdenine atan
gadymy şäher täzeden galkynýar.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 32/32 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 8 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 32
yashayan yerimin taryhyny bilman yashap yor ekenim 🙂 sagbol awtor
maglumatlary paylashanyn ucin sag bol, awtor!
Gozel marym sana shohrat!
owww yalanow awtoryn yazan zatları. Men dosoguzdan gelemogow
Daşogyzdan geldiň diýip, awtoryň ýazanlarynda barmy?
Bu ýerde Çaldy Goýdy agzanyň aýdýanlary juda dogry. Sebäbi, muny diýseň köp taryhy çeşmeler subut edýär. Mary tekeleri Ahaldan, has dogrusy, Sarahs etrabyndan Mara, saryklaryň ýanyna göçüp barýarlar. Saryklar ilki Sarahsdan Gowşut hanyň ýolbaşçylygynda Mara göçüp geljek bolýan tekeleri kabul etmek islemeýärler, sebäbi saryklar Murgap derýasynyň bol suwly kenarynda oturansoňlar, özleriniň rysgally ýerlerini tekeler bilen paýlaşaslary gelmändir. Emma, Ahalyň (paýtagty Gökdepede ýerleşen) hany Nurberdi hanyň berk talap etmegi boýunça, saryklar mejbury ýagdaýda öz oturan ýerlerini Ahaldan gelen tekelere berip, özleri hem Ýolöten, Pendi, Tagtabazar etraplaryna göçüp barýarlar.
Sizde şeýle sorag ýüze çykyp biler: Tekeler Ahaldan, has dogrusy Sarahsdan Mara näme üçin göçüp barmak isleýärler? Munuň jogaby: Sebäbi, 1855-nji ýylda Sarahsda Hywa hany Mädemine garşy Sarahsda türkmenler bilen hywa hanynyň nökerleriniň arasynda güýçli çaknyşyk, köp pidaly uruş bolup geçýär. Şol uruşda Sarahsly tekeler, Ahally (Gökdepeden gelen) tekeleriň kömegi bilen, uly ýeňiş gazanýarlar. Uruşda Mädemin han öldürilýär. Bolup geçen bu söweşden soň Sarahsda ýaşaýan tekeler, indi özlerine ynjalygyň bolmajakdygyny aňyp, Mara göçmek barada karara gelýärler.
Ýokarky ýazan teswirime taryh kitabyndan gysgaça parça (bölek) we çeşme gözkezeýin.
Parça (bölek): 1856-1857-nji ýyllarda suw ýetmezçiligi sebäpli, Sarahsyň ilaty Merw oazisine göçüp barypdyr. Gowşut han Merwde ozaldan ýaşap ýören saryk, salyr türkmenleri we öz ýany bilen baran teke türkmenleri bilen maslahatlaşyp ýer-suw meselesini çözüpdirler. Gowşut hany Marynyň baş hanlygyna saýlapdyrlar.
Gowşut han Marynyň halky üçin suw meselesini çözüpdir. Murgap derýasynda Gowşutbendi gurdurypdyr. Gowşutbentden Utamyş we Togtamyş diýen baş kanallar, 24 sany ene ýap, ýüzlerçe kiçi ýaplar suw alypdyr.
Çeşme: Türkmenistanyň taryhy. Orta hünär we ýokary okuw mekdepleriniň taryhdan başga hünärleri üçin synag okuw kitaby. - Aşgabat, Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2011 ý. (sahypa 244).
eline saglyk sawyer. Hakxkaty yazanın ucın. Ato atalarimizin içıne etdilera hou
Salam Ya Swami aga! Siziň bu çaklamaňyz nämä esaslanýar we haýsy çeşmä daýanýar? Bilip bolmazmyka. Sebäbi, men hiç ýerde türkmenleriň Daşhowuzdan Mara göçüp gelenini eşitmändim. Çeşmesini görkezseňiz, ynandyryjy bolardy.
Dogry aýdýaň, häzirki tekeleriň dilinde pars dilinden geçen sözler az däl. Emma wagtyň geçmegi bilen ol sözler özleriniň alynma sözdügi unudylyp, ebedi dile siňip gitdiler. Emma, Daşhowuzda we Lebabda ýaşaýan türkmenleriň ulanýan sözleriniň aglaba bölegi özbek sözleri. Şeýle hem ol sözler edebi dile girmeýärler. Ýene bir zady belläp geçmeli bolar: parslaryň biziň dilimize giren sözlerini diňe tekeler däl, ähli türkmen taýpalary hem ulanýarlar, sebäbi ol eýýäm ulanyşa geçen. Emma, özbek dilini özbeklere goňşy bolup oturan taýpalar biläýmese, beýleki welaýatlaryň ol dili (özbek dilini) bilişiniň ugry ýok öýdýän...
Goldanyňa köp sag bol, çaldy goýdy dost! Nesip bolsa, elimden gelenini ederin. Onsoňam, çeşme görkezip ýazaryn welin, ýalan nirde, hakykat nirde, bar zat äşgär bolar duruberer.
Sawýer, tüweleme söze jogap berdirmänä gowy görýäň öýtýän 🙂, bolýa çeşme tapaýyn, 🙂
ýöne bu meniň öz çaklamam, meniň bilen ylalasmak hökman däl, men orta ideýany atdym, ýöne biz ozal aslymyz birligine şek şübhe ýök, türkmenlerde bir aýdym bar eken näme sebäpden, ýagny kazak biziň daýymyz, gyrgyz biziň saýamyz, tipo togo ýöne belki türkmenlerem diýen däldir, ýöne bizde umumylyk bar, meselem özbek barada aýtsam, oloňam pars gatyşyklysy bar, ýagny täjik sypatda gürleýäni, ýöne özbegiň arassa türki dilde gürleýäni bar, men okan zatlarym bilen siz bilen paýlaşyp, pikiriňizi bilmekdim, ýöne egerde hakyktdanda bir zady nädogry belläp geçen bolsam, we Sizde `bu taryhlar barada gowy maglumat bilýäan bolsaňyz, aýby ýok, meniň ýalňyş netije çykaranym üçin, şeýleräk sawýer dost 🙂