Mary - GDA-nyň medeniýet paýtagty
Gazetde çap edilen makala
2012-nji ýylda Türkmenistan döwletimiziň
taryhy ýadygärliklere baý bolan Mary şäheri GDA ýurtlarynyň medeni paýtagty
diýlip yglan edildi. Bu ýylda GDA döwletleriniň esasy medeni çäreleri,
şüweleňleri, dabaralary Mary şäherinde we Gazagystanyň Astana şäherinde
geçiriler.
***
Merw – taryhyň hem aýan, hem syrly
sahypalaryny özünde jemleýän şäher. Diňe bir Gündogaryň taryhynda däl, eýsem
bütin dünýäniň taryhynda hem Merw ýaly şöhratly şäherler juda az. Merw dünýä
medeniýetleriniň gaýta-gaýta döreýän ýeri.
Edil Kap dagynyň depesindäki müdimi doňaklykda mesgen tutan Kaknus guşuň
ýanyp-ýanyp kül boluşy, onuň deregine bolsa, öňküden-de has ajaýyp, has owadan
kaknus jüýjesiniň kemala gelşi misli, Merw her gezek ýumrulandan soňra,
gaýtadan aýaga galan, diňe galmak bilen çäklenmän eýsem galkynan şäher bolupdy.
Dünýäde şeýle häsiýetleri, artyklmaçlyklary özünde jemleýän şäherler örän az. Ol elmydama adamlaryň, şalaryň üns merkezinde boldy. Iň datly zat jandyr
welin, şalar bu şäheri janyndan hem eý gördi. Elmydama öz lälesini kakýan
heňňam bolsa dünýe barka ölmez-ýitmez bu şäheriň adyny „Merw aş-şahy jan“ -
„Merw – şalaryň jany“ diýip tutdy. Soňra älemlere ýaýylan çawy bu şäheriň diňe
şalaryň jany däl, eýsem şalaryň karar, aram
tapýan, arzuwlaýan mekanydygyny subut etdi. Merw şahy-jahan - şalaryň arzuwlaýan dünýäsi ady has ýörgünli
boldy. Bu toprakda örňän Nepes şahyryň „Şalar görsem diýip, armana galar“ diýen
sözlerini hut gözel we ajaýyp Merwe hem degişli edip bolar. Merw adynyň gelip çykyşy hakda taryhy jedeller
kiparlanok. Her kim ony täze tapylan maglumatlar we çeşmeler esasynda özüçe
delillendirýär. Merw, Maru, Marguş, Margina, Mary ... ýunan taryhçysy ýa-da
hindi pelsepeçisi, hytaý ilçisi ýa-da arap
jahankeşdesi, pereň syýahatçysy ýa-da pars syýasatçysy.. öz dillerine laýyk
gelýän röwüşde dürlüçe ýazypdyrlar, dürlüçe düşündiripdirler. Kimler ony „murg,
morg“ – guş sözünden alyp gaýdýar. (Murgap – guş suwy) Kimseler ony „Ma ari“
- „biz ariler“ diýen söze baglaýar. Gadymy
arileriň hut şu toprakda döwlet gurup, soňra yklymlara ýaýrandyklaryny öňe
sürýär. Çaklamalar, pikirler, deliller.. bularyň hetdi-hasaby ýok.
Müňýyllyklaryň taryhyny özünde jemleýän hem syrly, hem özüneçekiji Merwiň näçe
ýaşandygy hakda hem ylymda anyk maglumatlar ýok. Alymlar bu babatda bir pikire
gelip bilenok. Bu syrly dumany syrmak üçin Kursiý Ruf, Isidor Harkskiý,
Strabon, Uly Pliniý, Ptolomeý ýaly gadymy ýunan taryhçylary hem
synanyşypdyrlar. Resmi hytaý resminamalarynda, ermeni ýylýazgylarynda, arap we
pars dilindäki çeşmelerde hem taryhçylar, alymlar, geograflar bu hakda az kelle
döwmändirler. 12-nji asyrda merwde ýaşan Abu Sagyt as-Samani “Merwiň taryhy”
atly 20 jiltlik eser ýazýar, emma ol biziň günlerimize çenli gelip ýetmändir. Ýöne
as-Samani hem bu eserinde Merwiň taryhyny doly şöhlelendirip, doly açyp
bilmändir. Ol edil bermud üçburçlugynyň syry ýaly dowam edip gelýär... Merwiň
taryhy bolsa adamyň zemine aýak sekip başlan döwründen bäri meşhurdyr.
Murgap derýasynyň ýakasy, gadymy Merw sebitleri “Awesta” kitabynda hem ýatlanylýar. Ol
Ormuzdyň guran keramatly şäherleriniň biri hökmünde suratlandyrylýar. Ýaşamak
üçin amatly, abadan ýer diýlip taryp
edilýär. Beýik, mukaddes we arassa şäher hökmünde tarypy ýetirilýär. Bu deliller arileriň şu toprakdan ýaýrandygyny hem
delillendirmän duranok.
Gadymy ýunan çeşmelerinde Merwiň şäher merkeziniň, şäher
ýakalaryndaky obalary we beýleki etraplary hasaba almanyňda 70 inedördül
kilometre çenli uzalyp gidýänligi hakynda maglumat bar.
Gadymy Hytaý çeşmelerinde hem bu şäher
abadançylygyň, bolçulygyň, ösen medeniýetiň mesgeni-jaýy hökmünde
suratlandyrylýar.
Merwiň ady ahemeni patyşasy Dariniň Behistun
ýazgylarynda hem duş gelýär.
Köpsanly arap
jahankeşdeleri we geograflary Merwiň ajaýyplygyna haýran galypdyrlar. 846-njy
ýylda Ibn Hordadbeh “Al-mesälik
wel-memälik” (“Ýollar we
ýurtlar”) atly eserinde
Merwiň gözelligine, ajaýyplygyna ýyllar kär, tär, täsir edip bilmeýär diýip
belleýär.
Ömrüniň iň
ajaýyp ýyllaryny Merwde geçirenligi üçin özüni bagtly saýýan arap alymy Ýakut
Hamawy “Merw – jennetiň zemindäki parçasydyr” (“<span lang="AR-SA" dir="RTL" style="font-family:"Times New Roman","serif";mso-ascii-font-family:
Cambria;mso-ascii-theme-font:major-latin;mso-hansi-font-family:Cambria;
mso-hansi-theme-font:major-latin;mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:major-bidi">مرو أنموذج الجنة في الارض
Merwe
“Şäherleriň enesi” diýen derejäniň berilmegi hem muny tassyklaýar. 985-nji
ýylda Merwe gelip gören arap alymy, jahankeşde taryhçy Makdisi: “Hyjazda şäherleriň
enesi – Mekke, Horasanda - Merw” diýip belleýär. Bu deňeşdirme asla tötänlik
ýa-da artyk baha bermeklik däldir. Bu Merwi arzuwlan millionlarça ynsanyň ýürek urgusydyr. Merwi bir gezek
görüp, ömürlik aşyk bolan jahankeşdeleriň, alymlaryň, danyşmentleriň,
syýasatçylaryň gursagynda gämiklän oý-hyýallarydyr. Merkezi Aziýada Merwiňki
ýaly ägirt uly megapolise barabar başga bir şäher hem bolmandyr. Hat-da taryh
sahypalarynda gaýta-gaýta ýatlanylýan Samarkant, Buhara, Warahşa, Penjikent
ýaly şäherler hem Gadymy Merwiň
ýanynda adaty bir ilatly şäher ýaly bolup galyberipdir.
Has irki we
orta asyrlarda Merwiň diňe merkezi şäher böleginiň 235 gektardan gowrak meýdany
tutandygy, hünärmentçilik we oba hojalygy bilen gurşalan sebitler bolsa şäheriň
hut özündenem birnäçe esse uly bolandygy taryhy çeşmelerde nygtalýar. Belki şonuň üçindir, onsuzam
at-abraýy, şan-şöhraty ýetik Merwe arap ýazyjylary “Şahyjan”-“şalaryň jany”,
“Şahy-jahan”-“Jahanyň şasy” ýaly derejeleri, lakamlary beripdirler. “Ýagşy ýigidiň ady köp” diýleni. Orta
asyryň musulman alymlary esasy iki sany şähere aýratyn dykgat eder ekenler:
Birinjisi, Mekke, keramatly Käbäniň ýerleşýän ýeri, ol külli musulmanyň
kyblasydyr. Ikinjisi Merw, ylym-bilimiň mesgeni, ol ähli alymlaryň ylym üçin
ýönelýän Kyblasydyr.
Bu ýer Adam
atanyň, Isgender Makedonskiniň, Zülkifl pygamberiň, Ahemeni şalarynyň....
düşlän, ýaşan ýeridir.
Bu ýerden
beýik adamkärçilikli we ussat wezir Buzurgmehr (Beýik Hosrowyň weziri), meşhur
tebip, pelsepeçi we syýahatçy Barzuýe, deňsiz-taýsyz aýdymçy, her gün täze
sazlary dünýä getiren sazanda Barbut,.. Pygamber nebersi bolan Abbasy
halyflarynyň gaýtadan galkynmagyna uly mümkinçilik döreden Abu Müslim Horasany,
Mukanna, seljuklar, oguzlar... ýaly taýsyz we gaýtalanmajak şahsyýetler
çykdylar. IX asyrda Merwde ýaşan nasrany tebibi Ibn Mase iýip-içgileriň adam
organizmine edýän täsiri, gan aldyrmagyň we gan goýbermegiň usullary hakda ylmy
açyşlary eden ussat alymdyr. Ol bagbançylyk, botanika ugrundan hem örän ussat
bolupdyr. Mikrobiologiýa bilen gyzyklanypdyr. Haýsy ekinleri nirede we nähili
usulda ekmelidigini ylmy taýdan esaslandyrypdyr. Bagbançylyk ylmynyň
teýoriýasynyň we praktikasynyň düýbüni goýupdyr. Merwiň datly tagamlary,
miweleri, bugdaýlary, üzümleri, kişmişleri diýip aýdar ýaly däl eken. IX asyryň
arap geografy al-Istahry: “Merwde taýýarlanylan çörekler şeýle bir datly. Onuň
ýaly arassa we ýakymly çörek Horasanyň hiç bir
ýerinde ýokdur. Merwiň kişdeleri, kişmişleri diýsene, olar beýleki ýeriňkiden düýpgöter saýlanyp dur. Hyrat
bolçulygyň mesgeni diýýärler, ýöne hil we tagam, mertebe babatda Merwiň
miweleri olaryňkydan has artykdyr”. Hytaý ýüpegine we farforuna bäs edip bilýän
önümler diňe Merwde öndürilipdir.
Merwiň
ilkibaşky dini otparazçylyk bolupdyr. Taryhy maglumatlara görä Ýezdigerd beýik mukaddes ody Merwe getiripdir
we ol ody Merwiň ybadathanalaryň birinde goýupdyr. Merw dünýä dinleriniň
ählisini hem öz gursagynda saklap, olaryň iň gowy häsiýetlerini ýaşaýjysy üçin
alyp galan merkezdir. Bu ýerde hristian jemgyýeti hem, butparazçylyk hem, aýa-güne, suwa ybadat eden kowumlar hem ýaşap
ötüpdir. Zamana, heňňam ähli ýaramazlyklary unudyp, sypyryp aýryp, diňe gowy
häsiýetleri özüne siňdirip bilýän toprak hökmünde Merwi saýlap alypdyr. “Merwiň abadançylygy üçin bir zerre
yhlas eden adam, alym, hökümdar hökman abraý bilen ýatlanylýandyr” diýip, taryhy çeşmelerde ýazylýar.
Bu gün
Mary ýene dünýäniň üns merkezinde. Şeýle şöhratly ýoly gerdenine atan
gadymy şäher täzeden galkynýar.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 32/32 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 8 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 32
maru sahu jahan.....
Mumkin dogry bolmagam. hakykatdanam mary taryhdaa 5 siwilizasiyanyn biri bolupdyram diyaler
Maryma sohrat!
Mary-barada gaty köp zada bilýan, ýöne entegem mary meniň üçin örän syrly ýurt bolup galýar.
1). Nämme diýsegem birinji, şu ýer Ot parazlaň merkezi bolan, soň başga ýurtlara yäýran
2). Ýer entek bütewligini saklap ýörkä, hindistanyň etegine ýakyn eken, buddizmiň oňat ornaşan ýurdy bolmaly soň kontinentler bölünip gaýtýar !
3) şu ýurtda ne parsa ne-de türkmene meňszeş millet ýaşapdyr diýjek bolýalar, ýagny oloň taryhy baryp entek müsurdenem köne eken, ýagny birinji adamyň dini ýaýran bolup biler diýen teoriýa bar !
4)Mary bir wagytlar tokaýlyk we howasy diýseň täsin eken, soltan sanžar howasyny halap ýurdy şol taýda gurnamak isläpdir, ýogsan häzir ýöne garagum çoli ýaly köp ýeri, buda Murgap suwynyň Owgan daglarynda akmasyny pesseldeni üçinmikän diýän !
5)Mary näme üçindi ýylanlaň mekany diýen adam bar eken, ýagny şol ýerli käbir milletleň ýylana çokunýan ýerlerem bar, hatda bir mifiki düşündirişde ýylndan adama öwürlmek ukyby barmyş
6)Maryň Baýramaly etrabynyň halklarynyň arasynda saçlary efiýplaryňka meňzeş halky görünýä, şolar dini yäyradan arap tiresinden bolmaly dp çak bar !
7) Omar haýamyň kitaphanasy hakykatdanda şu Marda bar, ýöne hiç kim tapyp bilenok
8)Meniň çaklamama görä, türkmenler Daşhowuz tarapdan gelip,Mardaky ýerli milletleri eýrana tarap kowup, ,ýerli halky bilen dolly assimilýasýa geçip, türkmenleşýarmikän diýän, esasanam parslar bilen gowy garym gatyşýar, näme ücin diýseň arassa türkmen dilinde pars sözi asla bolmaly däl, emma Ahal we Mary Tedjen etreklerinde ýasäýan türkmen diliniň morfologiýasynda pars we arap sözi kän, emma Daşoguzlaryň dilinde pars sözi iki-ýeke mikän diýän, ýadyňyza salsaňyz Mary Hywa we Buharaň elinde bolup, 1600-1700 ýylarda öz garaşsyzlygynmy alýar, mümki senä seredip göriň !
Meniň bilen ylaşamak hökman däl ýöne öz okanymdan ňetje çykarayýn diýdim 🙂
Bayramala nace barsamam,nace gorsemem shonca goresim gelya.
name diysenem merw taryhy bilen dunya bellidir!
Merw Mary däl Baýramalydyr. Hökümet Baýramala üns bermezlik üçjn häli-şündi Merwe Mary diýip dur-aý bara.
Merw biziň eramyzdan öňki 3nji müňýyllykda hem bolupdyr. Ilkinji ady Mouru bolan eken we Awestanyň kitabynda hem şeýle geçýär.
Merwiň her hili ady bar. Aleksandr Makedonski Baýramala Aleksandriýa Margiane diýip at berýär. Sasanitleriň, ahamenitleriň, parfiýalylaryň, araplaryň elinde bolup gördi. Seljukly dörände bolsa bu döwlete belli bir wagt paýtagtlyk etdi. Örän uky kitaphanalar bolupdyr. Hat-da käbir pelsepeçileriň aýtmagyna görä şol kitaphanalar ýakylmasa häzirki tehnologiýa mundan bir asyr soňky tehnologiýa bilen deň boljak eken.
Meşhur Yslam politigi Ibn Haldun Merw barada aýdan Merw aş-şahyjan diýýär. Jahanyň merkezi Merw!
Mongollardan soň hiç aýaga galyp bilmedi. Garaşsyzlyk hem Merwiň orta asyrky şöhratyna eýe bolmagyna kömek edip bilenok. Merw şol wagtlar döwrüň Nýy Ýorky, Singapury, Gong Kongy bolupdyr. Mongollar çozan wagty 1 million ilaty bolan eken. Enşalla geljekde ýene-de Jahan şasy bolar.
Salam Konserwator. Senin pikirlerine uly hormat goýýan. Ýokardaky ýazanlaryñ hem bolar ensalla. Bir zat sorajakdym sakarcage etrap bar maryda, sakarcage name manysy barka?
Umuman aýdanyñda etraplaryñ atlary barada bilýänleriñi tema edip paýlassan minnetdar bolardyk?
Murgap, könurgenc, kerki we.sm jogabyna garasyan
Bah guwandyryjy habar,bu yil Merv dabaralan toylan mekany boljakda
molodes awtor hem teswir yazan ertirdeshler. Taryhyny bilmek nahili gyzykly🙂
Sagja bol gowy maglumat.RESPECT..
vaauuu,, malod4ik👍👏
Gözel MARYM
Shu barada menem gyzyklanýan dost, ýöne sorashdyryp kanagatlandyrjy jogap alyp bilmedim. Eger Sakarçägäñ taryhyny bilýänler ýazsa, minnetdar bolardyk.
Shu barada menem gyzyklanýan dost, ýöne sorashdyryp kanagatlandyrjy jogap alyp bilmedim. Eger Sakarçägäñ taryhyny bilýänler ýazsa, minnetdar bolardyk.
wuy blyaaa gulup hezıl etdimay. Yokarda bırı maryn halky dashowuzluların parsları kowması blen turkmenlesıp dır dayamı. Puy blaaa herhıli hekayalar baray. Maryn halky sarahs tarapından teke turkmenlerının arsary turkmenlerının yerıne gelmesı bılen bolya. Taze hekaya.
👍
margusda bir yuzukmi ya pycakmy dolu bilemok, tapylypdyr son ustunde yolbarsyn sekli barmys tuylerne cenli bar diya su wagt sony yasamaga hicbir tehnalogya yokmys, kici edip yasalypdyr