4-nji bölüm: Ikinji Ahal-Teke ekspedisiýasynyň harby hereketiniň başlanmagy; Türkmen halkynyň Watançylyk urşy (1879-1881-nji ýyllar)

TÜRKMEN HALKYNYŇ WATANÇYLYK URŞY (1879-1881-NJI ÝYLLAR)
IKINJI AHAL-TEKE EKSPEDISIÝASYNYŇ HARBY HEREKETINIŇ BAŞLANMAGY

Orta Aziýada öz täsirini güýçlendirmek ugrunda rus-iňlis bäsdeşligi barha ýitileşýärdi. Edil şeýle pursatda rus goşunlarynyň Ahalda ýeňilmegi patyşa hökümeti üçin uly zarba bolýar. Sebäbi ol Krym urşunda ýeňlenden soň, Orta Aziýada uly ýeňişler gazanyp, öz döwletiniň kuwwatyny has ýokary götermek ugrunda çalyşýardy. Uly ahmyr bilen Ahaly eýelemek üçin ikinji Ahal-teke harby ekspedisiýasyny düzýär. Oňa komanduýuşiý edilip, ozal Orta Aziýada ýakasyny tanadan, 1877-1878-nji ýyllardaky rus-türk urşuna gatnaşan general M.D. Skobelew bellenýär. Muny Ahal tekeleri 1880-nji ýylyň aprel aýynyň başlarynda eşidipdiler. Ol wagt Nurberdi han ýaraman ýatan eken. Emma onda-da ol Yzgantda gyssagly maslahat çagyrýar. Maslahatda ähli ilaty Gökdepä ýygnamaly edilipdir. Han bu işi Dykma serdar bilen Gurbanmyrat işana tabşyrypdyr. Emma Nurberdi han basym ýogalypdyr. Onuň ýerine ogly Magtymguly tutuş Ahalyň hany diýlip yglan edilipdir. Ol ýaş ekeni. Ylymdan, bilimden geregini edinen-de bolsa, heniz urşa galnaşyp görmändir. Şonuň üçin tejribeli Orazmämmet han onuň wezirligine, Gurbanmyrat işan bolsa bütin Ahalyň kazylygyna bellenipdir. Galanyň gurluşygynyň depgini güýçlendirilip, iýun aýynyň aýaklarynda doly gutarylypdyr.

General Skobelew 1880-nji ýylyň maýynda Krasnowodska gelýär. Ol derrew rus goşunlarynyň ýerleşen ýerleri we olaryň ýagdaýy bilen tanyşýar. Ol goşunyň mundan beýläk-de ok-ýarag, azyk-suwluk bilen üpjün edilmegine uly üns berýär. Kaspi deňziniň kenaryndan başlanan demir ýol gurluşygyny güýçlendirýär. Ol çaltlyk bilen Balaişem stansiýasyna çenli ýetirilipdir. Bu, esasan, harby enjamlary daşamaga hyzmat edipdir. Mundan başga-da, general rus goşunlary üçin ummasyz köp mukdarda öý, keçe, düýe, ýaby, araba ýaly gerekli zatlary toplamagy gurapdyr. Onuň buýrugy bilen rus goşunlary haýal etmän Bama süýşüp gelipdirler. Ýolda duşan obalaryny weýran edipdirler.

Ruslar Bamyny eýeländen soň, tekeler Diňlidepede maslahat geçiripdirler. Onda birnäçe adamlar ilatyň guma çekilmegine rugsat berilmegini talap edipdirler. Ýene birnaçeleri bolsa galany goramagyň tarapynda bolup çykyş edipdirler. Ahyry maslahat galada galmagy we iň soňky deme çenli uruşmagy karar edipdir.

Skobelew Bamyda esasy güýçlerini goýup, 1880-nji ýylyň 1-nji iýulynda ýanyna 800 atly, 10 top, 8 raketa stanogyny alyp, Gökdepäni öwrenmek üçin barlag ýörişini geçirýär. Ol çalt hereket edip Gökdepäniň golaýyndaky Ýegenbatyr galasyna gelip, ony eýeläpdir. Şol ýerde az-owlak goşun goýup, özi beýleki goşunlary bilen Gökdepä has golaý ýerde ýerleşýän Ýaňgala obasynyň alkymyna gelipdir. Şol ýerden 6-njy iýulda Diňlidepäni top okuna tutup başlapdyr. Toply, uzaga atýan kämil ýaragly goşun bilen türkmenleriň güýji deň gelmändir. Rus goşunlary Gökdepe galasy bilen baglanyşykly özlerine gerekli maglumatlary alyp, kän ýitgi çekmän ýene Ýegenbatyr galasyna gaýdyp gelipdirler. Şol ýerdenem öz bazalaryna — Bama gidipdirler.

Dykma serdaryň baştutanlygynda türkmenler 6-njy iýulda agşamara yzyna — Bama gaýdyp barýan rus goşunlarynyiî üstüne çozupdyrlar. Garrykärizi eýeläpdirler. Ruslaryň yza çekilýän ýoluny kesmek üçin Dykma serdar Gulbatyr serdary 600 atly bilen öňe ugradypdyr. Edil şol gün Gökdepä Mary tekelerinden Berkeli hanyň baştutanlygynda 800 atly, saryklardan 150 atly kömege gelipdir. Olar hem gyzgyny bilen söweşe giripdirler. Ruslar bilen bolan şol günki çaknyşykda türkmenler kän ýitgi çekmändirler. Ýöne ertesi Arçman tarapa barýan rus goşunlary bilen bolan çaknyşykda türkmenlerden 200 çemesi adam ölüpdir. Olaryň arasynda bäherdenli Hudaýýar han, Marydan gelen Berkeli han dagy bar eken.

Ruslar Gökdepe galasyna aýgytly hüjüm etmezden öň ony pugta öwrenmek üçin jan edipdirler. Galanyň planyny telim gezek çekipdirler. Galanyň içiniň umumy meýdany takmynan 100 gektardan sähelçe giňräk eken. Onuň diwarynyň düýbüniň galynlygy 11 metre, depesiniň galynlygy 4 metre, beýikligi bolsa 10-12 metre golaý bolupdyr. Duşmana päsgel berer ýaly galanyň bütin daş ýüzüne çuň we giň garym gazylypdyr. Oňa gerek wagty suw goýberilip durulypdyr. Gala ýygnanan ilat takmynan 45 müň, uruşmaga ukyply, eli ýarag tutup bilýan adamlar bolsa 25 müň töweregi eken.

Türkmenlerde ruslaryň harby güýji barada anyk maglumat bolmandyr. Olar ruslaryň bar güýji Skobelewiň 6-njy iýuldaky çozuşa gatnaşan goşunyndan ybaratdyr öýdüpdirler. Olaryň aňyrsynyň juda kändiginden bihabar ekenler. Şoňa görä türkmenler ruslary Gökdepä getirmän, yzlaryna kowmak maksady bilen olaryň üstüne ençeme gezek duýdansyz çozupdyrlar. Olaryň Bama, Hojagala, hatda Gazanjyga baryp ýeten wagtlary-da bolupdyr. Ýöne her gezekki çaknyşykda türkmenler ruslara garanda köp ýitgi çekip, yzlaryna gaýdypdyrlar.

Ruslaryň güýjüniň juda agdyklygyny aňan gala goraýjylar ynjalykdan gaçypdyrlar. Olar galanyň goragyny güýçlendirmek maksady bilen Mara we Hywa ýomutlaryna ýüz tutupdyrlar. Marydan Topaz hanyň baştutanlygynda 11-nji dekabrda 2 müň atly gelip, 1881-nji ýylyň 5-nji ýanwaryna çenli galadaky bolan söweşlere aktiw gatnaşypdyrlar. Hywa ýomutlary bolsa han biziň kömek berjek bolýanymyzy bilen badyna bu hakda rus ketdelerine habar berer, olar biziň öýümizi başymyza ýumrar diýip, ruslardan howatyr edýändiklerini habar edipdirler. Bularyň aýdýanlarynyň jany bardy. Sebäbi ruslar Hywa ýomutlarynyň başyna Gazawat gyrgynçylygyny salypdy. Olar nöker iberip bilmeseler-de, tekeleriň rus goşunlaryna garşy gaýduwsyz göreşini ýürekden goldapdylar.

Rus goşunlary ýuwaş-ýuwaşdan öňe süýşüp, täzeden Ýegenbatyr galasynda ymykly ornaşýarlar. Bu gala Skobelew Bamydan gizlinlik bilen ähli goşunlaryny, ok-ýaraglaryny we azyk-suwluklaryny getirýär. Onuň buýrugy boýunça rus goşunlary harby taýdan has ähmiýetli bolan Ýaňgala obasyny eýelemäge synanyşýarlar. Eger ruslar ol obany eýeleseler, onda olaryň Eýranyň demirgazygynda jemlän azyk zapaslaryny Germawyň üsti bilen getirmäge ýol açylýardy. Onuň üstesine-de, oba Sekizýabyň ugrunda ýerleşenligi üçin suw meselesi oňaýly çözülýärdi. Ýaňgalany türkmenleriň esasy serdary hokmünde hereket edýän Dykma serdaryň atly goşuny we Mämmetguly hanyň pyýada goşuny goraýardy. Iki tarap hem gazaply söweşýär. Emma ruslaryň top oklary olary yza — gala tarap çekilmage mejbur edipdir. Şeýlelik bilen rus goşunlary 20-nji dekabrda Ýaňgalany eýeläpdirler.

Ýaňgala obasynyň basylyp alynmagy bilen Gökdepe kompaniýasynyň iň esasy jemleýji etaby — galany boýun egdirmek boýunça geçirilmeli harby operasiýanyň taýýarlyk döwri başlanýar. Ruslar eýelän ýerlerinde garym gazyp, pugta ornaşypdyrlar. Ol ýerlere ähli harby we tyl gullugynyň güýçlerini getiripdırler. General Skobelew gala aýgytly hüjüm etmezden öň, ony gabamagy ýüregine düwýär. Onuň bar aladasy gala ýygnanan tekeleri galadan çykarman gyrmak bolupdyr. Şonuň üçin generalyň buýrugy boýunça rus esgerleri galany gabamak niýeti bilen keseligine, dikligine garym gazyp, öňe süýşmeklerini dowam etdiripdirler.

Türkmenler hem galany goramak üçin berk taýýarlyk görüpdirler. Gala ýygnanan esasy dört tirä hersiniň öz hany ýolbaşçylyk edipdir. Ol tireler wekillerden, syçmazlardan, beglerden, bagşy-daşaýaklardan ybaratdy. Şu tireleriň hersiniň hany galanyň öz tiresi tarapyndan salnan ganatyny berk goramaly hem-de öz tiresiniň ilatynyň galadan göçüp gitmezligi üçin jogap bermeli edilipdir.

(dowamy bar...)

Bu maglumatlary ozal hem bilýädiňmi?

Hawa!(33%, 3 adam)

Ýok!(66%, 6 adam)