Üýtgemek (adam üýtgemelimi ýa-da däl?)

Bir gün şäheriň çolaja köçeleriniň birinde, hemişekim ýaly, ýatan daşlary sanap, öz-özüm bilen ikiçäk söhbetdeş bolup barýarkam, ep-esli wagtdan bäri görüşmän ýören dostlarymyň birine sataşdym. Dostum gelýänimi biraz uzag¬rakdan görüpdir-de, meni tanap, deňine ýeterime garaşyp durupdyr. Men ilki oňa üns bermän, gapdalyndan sowuljak boldum, ol öňüme geçdi. Başymy galdyrsam, öňümde dostum ýylgyryp dur. Salamlaşdyk. Hal-ahwaldan soň, dostumyň ilkinji aýdan sözi şu boldy:
— Bä, görüşmedigimize köp wagt boldy. Gaty üýtgäpsiň-le! Ilkibaşda tanamadym, soň ýöreýşiňden sendigiňi bildim.
Menem ondan kem galman, jogap berdim:
— Daşky sypatymyň üýtgäni hiç-le. Oň bilen oňşup bor. Entek sen içki dünýämiň üýtgänini bileňok. Adam bolaýyn diýdim.
Şondan soňam dostum bilen esli wagtlap iç döküşdik.
Ol-a öz ýoluna gitdi, menem yzyma dönüp, aýak yzlarym bilen ýene-de “ýatlama depderimiň” täze sahypalaryny açyp, belki, özümiň hem okamaga elim degmejek oýlanmalarymy ýazyp başladym.
Dostumyň “üýtgäpsiň” diýen sözi meni juda köp oýlandyrdy. Adam üýtgemelimi? Üýtgemek gowumy? Üýtgemän bolarmy? Üýtgemek aňsatmy?…
Gün aýagaldygyna geçip dur, ömrem onuň bilen aýakdaş gid¬ýär. Durup bilseň, dur-da onsoň üýtgemän. Wagt seniň isläp-islemeýändigiňe kän bir seredibem duranok. Üýtgemek adama berlen uly nygmat dälmi, aslynda? Sebäbi ynsan balasy gowy bolsa, has gowy bolup bil¬ýär, bilimi az bolsa, köpeldip bilýär, erbet pikirlerinden sap¬lanyp bilýär, bu gün on sahypa kitap okasa, ertir on bir sahypa okap bilýär. “Iki güni deň bolan zyýana galar” diýil¬ýär. Gaty jaýdar aýdylan jümle. Biz bu barada öz-özümize sowal berip bileris: “Bu günüm nähili geçdi? Düýnküden artykmaçlyk barmy?”. Hawa, özümiz öz içimizi gowy bilýäris. Şonuň üçinem, öz-özüňi aldamak gaty gülkünç bolup görün¬ýär.
Näme üçindir, öňümden bir çagajyk çyksa, ýetmedik garrylygym göz öňüme gelýär. Il¬le¬riň-ä çagalygy ýadyna düşýär, meniňki bolsa tersine. Sebäbimi? Sebäbi çagalygym meni şu günüme getirdi, şu günümem ertirime alyp gider — nesibede bolsa garrylygyma ýetirer. Men çaga bolmadyk bolsam, ýigit çykmazdym. Ýigit çykdym, belki, garrylyk garaşyp durandyr. Bu-da bir üýtgeşiklik.
Üýtgemek biziň elimizde däl ýaly görünse-de, berlen wagty peýdaly ulanmak özümize bagly.
Bir sapar dynç alyş wagtynda öýe baranymda, ejem maňa şeýle diýipdi:
— Alty aýyň içinde eýýäm üýtgäpsiň-le, oglum?
— Eje, senem şo-ol bir aýdymy aýdýaň. Üýtgärin-dä! Alty aý geçipdir. Bir günde üýtgeýänlerem bar-a? Ine, senem biraz üýtgän ýaly? — diýip, ýylgyrdym.
Ol:
— Ýok-la, men indi nirä üýtgäýin? Men seniň şo-ol ejeňdirin-dä.
— Menem seniň şo-ol ogluňdyryn-da! Men ulalsamam, seň üçin çaga dälmi näme?
— Oglum, akylyňy bir üýtgetme, özüň üýtgeseň üýtgäber.
Men muňa düşünmedim:
— Eje, bu nädip beýle bol¬ýar? Men akylymy goýulaş¬dyrmagyň aladasynda. Onsoň, şeýle-de akylym üýtgär-dä?! Özümiň üýtgemegim akylymyň hem üýtgemegi dälmi?
Ejem ýylgyrdy-da:
— Bu-da dogry. Ýöne bolşuňy üýtgetme diýjek boldum. Diňe özüň bol, oglum! — diýdi.
Ejem içimdäki üýtgeşmeleri bilip duran ýaly. Ejeler gaty duýgur bolýar diýýärler. Ýaşlyk ýyllarynda özüňi dogry ýolda saklap bilmek aňsat däl. Meniňem, ine, şeýle döwri başymdan geçirýänimi ejem bilýändir. Ýogsam ol maňa: “Akylyňy bir üýtgetme” diýmezdi.
Bu onuň: “Näçe üýtgeseňem, adamkärçiligiňi ýitirme” diýdigidir. Biraz gijem bolsa, ahyry düşündim. Ýene-de bir zadyň üstünden bardym: her bir adamyň öz dünýäsi, öz älemi bar eken. Emma asyl kanun hiç üýtgemeýär, ol hem: ADAMKÄRÇILIK!
Üýtgemek «kämilleşmek» manyny bermelidir. Men üýtgeýän bolsam, diýmek, ösýändirin.