ISGENDER PATYŞA (türkmen halk ertekisi)

— Eý, patyşamyz, Pilkus patyşa seni al­­da­dy,
ol saňa öz gyzyny ibermän, ýöne gy­zy­nyň akylly kenizleriniň birini iberdi —
diýip ýamanlapdyrlar.

Darap patyşa wezirleriniň bu
sözlerine gu­lak gabardyp, özü­niň bu aýalyny kowup goý­be­ren. Pilkus patyşanyň gyzy Da­rap
paty­şa­dan göwreli bolup, çagasynyň boljak wag­ty ýakyn­landa birnäçe gymmat
bahaly lagly-jo­wa­hyr daşlardan alyp, özüniň atasy Pil­kus patyşanyň ýurduna ugran. Ol az
ýö­räp, köp ýöräp, bir näçe menzil ýol geçip, öz ata­synyň ýurduna golaýlaşanda, wagty ýetip, mun­dan
bir ogul bolan. Ol ýurduň däp-des­suryna görä, eli çagaly atasy öýüne barmak gaty utanç ha­sap­lanar
eken. Pilkus paty­şa­nyň gyzy hem
nalaç bolup, og­luny taşlap gitmegi ýüregine düw­ýär. Ol ogluny goltu­gyna
alyp, bir haraba tama baryp, şonuň içinde goýýar-da:«Kim şu çaganyň üstünden gelse, şuny idetmäge harjy bolsun» diýip, özi
bilen getiren lagly-jo­wahyrlaryň hem­mesini şunuň ýanynda goýýar. Bu aýal
özüniň perzendinden aýrylyp bilmän, tama bir girip, bir çykyp duranmyşyn. Ahy­ry
gözü­ni ýumup, dişini berk gysyp, bag­ry girýan bolup, çagasyny taşlap giden.

Pilkus patyşanyň gyzy özüniň çagasyny
taşlap giden ba­dy­na bu çaganyň ýanyna bir ullakan
aždarha gelip, bu çagany saklamaga başlaýar. Ertesi bir çopan şu haraba tamyň ýanyna
obanyň çekene goýun-geçisini bakmaga sürýär. Çopan her gün çekene sürüsini oba ge­tirip, eýeli-eýesine tabşyrýar eken. Bu sa­par bol­sa, çopanyň ýanyna bir garryja mama ge­lip:

— Çopan, meniň dünýäde ýekeje
çallyk ge­çim bar. Meniň başga ne oglum, ne-de gyzym bar. Men şujagaz geçimiň
süýdi bilen my­dar edýärin. Sen bolsaň menden hem gözi gara bolara çemeliň,
şujagaz ýekeje geçimiň süý­dü­ni hem sagyp içipsiň. Ýaňja sagjak bol­sam,
geçimiň emjeginde bir damja hem süýt ýok — diýip, garryja mama çopana gatyrga­nyp­dyr.

Çopan:

— Ýok, mama jan, men seniň geçiňi saga­mok,
men seniň ge­çiň süýdüni näme edeýin, maňa süýt gerek bolsa, başga kän geçililerem bar ahyry, olaryňkyny
sagardym-da — diýen.

Garry:

— Ýok, hanym, sen meniň geçimi
sagypsyň — diýip, gal­ma­gal
baryny edip gidipdir.

Çopan geçisini ýene-de şol düýnki
örü­sine sürüp: «Näme üçin bu garry mama maňa beýle diýýär. Munuň geçisine näme
bolýar­ka?» di­ýip, ol ünjä gidip, garry mamanyň geçisine aýra­tyn gözegçilik edip başlap­dyr. Birden sürä
siňe seretse, häki garry­nyň geçisi sürü­den çykyp, dogry şol ýy­kyk tama garşy
gi­di­beripdir. Çopan hem mu­nuň yzyndan gara­ma-gara ugrapdyr. Baryp seretse,
tamyň ag­zynda bir ýylanyň guýrugy çykyp ýatan eken. Onuň ýogynlygy edil ýüňli
ganar ýaly eken. Çopan bu ýylany görüp, ör-gökden gelýär, hu­şy başyndan göçýär. Ol geçiden-de,
garry­dan-da bizar bolup, derrew sürüsini oba tarap dolanmyş welin, bir wagtdan
soň, garrynyň geçisi hem sürüniň arasyna ylgap gelen. Ço­pan öz içinden: «Hop,
ýagşy, garry bir zat diýäýse, ertir özüni şu ýykyk tama ugra­da­ryn» diýipdir.

Çopan sürüsini agşam oba sürüp
baryp­dyr-da, her
kimiň öz goýun-geçisini öýüne baka ko­wup
goýberipdir. Garryja mama ýene-de ge­çi­siniň ýelnini elläp görse, bir dam­dygam
süýt ýok eken. Mama:

— Toba, estagpyralla, bu çopanyň päli azyp­dyr,
häzir ba­ryp, seniň bir sakgalyňy ütüm-ütüm edeýin — diýip, çopanyň ýanyna ug­rapdyr.
Onuň ýanyna gelip:

— Ýeri, çopan, sen indi menden başga işi­ňi gutardyňmy? Sen menden başga özüňe oýna­ra
adam tapmadyňmy? — diýip gatyr­ganan.

Çopan:

— Mama jan, seniň geçiň bilen
meniň işim ýok, men seniň geçiň süýdüne zar hem däl. Ertir ýör meniň bilen,
özüň barla-da gö­räý, seniň geçiň ertir hem süýdi bolmaz, men oňa hiç zat
edemok, belki, ol
süýdüni çekjek bol­ýan­dyr — diýip, çopan garry mama hiç bir syr duýdurmandyr.

Mama bolsa:

— Bolýar, ertir seniň bilen özüm
gitjek — diýýär.

Çopan ertir mallaryny kempiriň
çatma­sy­­nyň üstünden sürüp barypdyr-da:

— Mama, hany geçiňi al-da, özüňem
ýör — diýip gygyrýar.

Garry hem geçisini sürä
goýberipdir-de, çopanyň yzyna dü­şü­beripdir.

Çopan:

— Mama, gel, sen eşege münäý —
diýip, ma­­many eşege mün­dürýär. Çopan goýunlaryny ýy­kyk tamyň bärsinde bir sa­lym bakypdyr weli,
hälki mamanyň geçisi sürüden çykyp, şol ýykyk tama baka ugraberipdir. Çopan:

— Mama, hol-ha geçiň gitdi. Onuň
süýdüne näme bolýa­ny­ny bilmek isleseň, şonuň yzy­na düşüber — diýen.

Mama-da garama-gara geçisiniň yzyna dü­şü­berýär
weli, ynha, birden ýykyk tamdan bir
aždarha çykypdyr-da, öz ugruna baka gi­di­beripdir. Bu aždarha yzyny gözlemän,
şol gidişine ga­rasy ýitip gidipdir. Mama bolsa bu äpet aždarhany geň görüp,
haýran bo­lup­dyr-da, tama barypdyr. Ynha, görse, geçisi bir al­lanäme aý ýaly bäbegi emdirip duran­myş.
Garryja mama muňa begenip:

— Waý, Hudaýym maňa perzent
berdi! — di­­ýip, çagany gar­bap, ýerden göterip, goltu­gy­na alan,
ýüz-gözlerini süpürip, başynda­ky kö­ne­je akja gyňajyny alyp, şoňa do­lanmyş.

Görse, çaganyň ýatan ýerinde
ullakan düwün­çek bar eken. Muny alyp seretse, içi gyzyl bilen lagly-jowahyrdan
doly eken. Garryja mama çagany hem düwünçegi goltugyna gysyp:

— Hudaýym maňa döwlet berdi —
diýip, çopanyň ýanyna baran. Çopan hem bu zatlara geň galypdyr. Mama hem oba ge­lip,
bu çaga be­genip, gymmatbaha daşlarynyň eslisini goň­şy-golamyna paýlapdyr. Ýaňky gyzyllar­dan
harçlap, özüniň oglu­ny terbiýelemek üçin gowy jaý satyn alypdyr. Bu oglan mek­depde
okapdyr. Ulalypdyr, on alty ýaşlaryna ýetip­dir. Bir gün ma­masyna:

— Ene, sen maňa bir at, birem
gylyç hem-de ok-ýarag alyp ber — diýen.

Garry:

— Bolýar, oglum — diýip, muňa at,
ok-ýarag alyp beripdir.

Bu oglan her gün şikara awa
çykarmyş.

Günlerde bir gün ýaňky oglan
meýdanda aw awlap ýörkä, birnäçe garakçy munuň ýanyna gel­ýär. Olar oglandan:

— Ýeri, oglan, sen bu ýerlerde
näme iş­le­ýär­siň? — diýip soranlar.
Onda bu oglan:

— Aý, başga-da bir edere iş bolmansoň,
meý­danda aw edip ýörün — diýenmiş.

Garakçylar:

— Edere iş tapmaýan bolsaň, senem
bize go­­şulaý, biz şu gidişimize Pilkus paty­şa­­nyň malyny talamaga barýarys. Senem ýör, bi­ziň
bilen gidäý — diýipdirler.

Oglan:

— Bolýar — diýip, bulara goşulyp
gidi­ber­ýär.

Bular şol baryşlaryna Pilkus patyşa­nyň goýunlarynyň
bir bö­legini bölüp alýar­lar. Çopanlar derrew bu ýagdaýy Pilkus pa­ty­şa habar
berýärler. Bu işe Pilkus
paty­şa­nyň gahary gelip, bir bölek goşuny garak­çy­laryň yzyndan kowgy
iberýär.

Bular näme, garakçylaryň yzyny
alyp, der­­rew kowup ýeten. Goýun sürüp barýan garak­çy­lar tiz ýöräp bilýärmi?
Bular der­rew ga­rak­çy­la­ryň daşyny gabap tutupdyrlar-da, pa­ty­şa­nyň zyn­danyna
eltip salypdyrlar. Ertesi bu­lary patyşanyň ýanyna alyp barýarkalar, Pilkus patyşanyň gyzy bu ga­rak­çylaryň
için­de häki oglany görüp, onuň depesinden gyz­gyn suw goýberilen ýaly bo­­lan­myş.
Derrew onuň şol ýykyk tamda taş­lap gaýdan ogly ýadyna düşüp, şol pursat göw­süne
süýt inýär.

Bu gyz atasynyň ýanyna baryp:

— Eý, ata, meni Darap patyşa
kowup goý­ber­di, ýolda me­niň çagam boldy. Men ar-namys edip, utanyp, ol
çagany seniň ýanyňa getirip bilmedim-de, ýolda bir ýykyk haraba tamda taşladym.
Ynha, şu tutulan garakçy­laryň
için­de bir ýaş oglan bar weli, şony görüp, üstümden gyzgyn suw goýberilen ýaly
bol­dy, göwsüme şol pursat
süýt indi. Men onuň adyna hem Isgender dakypdym. Şondan bäri dogry on alty ýyl
geçdi. Indi, ata, sen şu oglany çagyryp, şunuň anygyna ýet, şu meniň şol
Isgender oglum bolaýmasyn. Şu­ny görüp, meniň endamymda galpyldy peýda boldy,
asla men süňňümi tutup bilemok — diýipdir.

Pilkus patyşa:

— Bolýar, onuň näme kynçylygy
bar. Se­niň ogluň bolup çyk­sa,
oňa ýetesi näme bar. Men ony haý diýmän sorap berä­ýerin — di­ýip, ýasa­wul­larynyň
birine garakçylaryň arasyndaky ýaş oglany çagyrdypdyr.

Patyşa:

— Ýeri, oglan, seniň ataň-eneň barmy? Ola­­ryň ady näme — diýip
soranmyş.

— Men atamyň, enemiň kimdigini
bile­mok, ýöne meniň bir garryja mamam bar, şol bi­ler, eger meniň kimligimi,
kimiň og­lu­­­dy­gy­my bilesiňiz gelýän bolsa, onda şol gar­ryny çagyryp,
şondan sorap görä­ýiň — diýen.

Patyşanyň gyzy bu oglan «Atamyň,
ene­miň kimdigini bi­le­mok» diýensoň «Şu oglan hök­man meniň oglumdyr» diýip
gaty begenen. Patyşa bu oglandan garry mamasynyň salgy­sy­­ny alyp, oňa bir
ýasawulyny iberen. Ýasa­wul kem­piri alyp gelen. Patyşa garry mama bi­len
saglyk-amanlyk soraşyp, onuň bilen bir­az gürrüňleşenden soň patyşa:

— Eý, mama, bu oglan hut öz ogluňmy? —
di­ýip soran.

Mama:

— Hawa, bu oglan meniň oglum —
diýen.

Patyşa:

— Şu oglan seniň özüňden önenmi?
— diýen.

Mama:

— Eý, patyşahym, bu
oglany men özüm do­gur­madym. On alty ýyl mundan
ozal, men bu oglany bir ýykyk tamyň içinden tapdym — di­ýip, hemme bolan
wakalary bir-bir aýdýar. Garry mama çopan bilen öz arasynda bolan da­wa çenli patyşa gürrüň
edip berýär. Paty­şa­nyň gyzy:

— Mama, bu meniň oglum —
diýip, ýerin­den tarsa turýar-da, ogluny bagryna basýar. Onuň ýüz-gözünden
ogşaýar. Soňra bolsa:

— Eý, mama jan, saklanyňa,
terbiýeläniňe Taňry
ýalkasyn. «Tapan begener, tanan alar» diýipdirler, bu oglan meniň og­lum, on
alty ýyl mundan ozal şol tamda muny men taş­la­dym, ýanyn­da bolsa, kim şu oglanyň üstünden gelse, oňa sowmaga, meniň çagamy
terbiýele­mäge harajat bolsun diýip, şonça zat, bir­näçe gy­zyl, lagly-jowahyr
goýupdym. Indi, mama jan, oglan meniňki, sen bolsa isleseň bizde bol.
Islemeseň, öz öýüňde otur. Biz saňa he­mi­şe kömek edip durarys, hiç zatdan hor
et­me­ris — diýen.

Garry:

— Bolýar, gyzym, oglan
seniňki bolsa, alaý. Menem siziň ýany­ňyza göçüp gelerin. Men hem bu oglany on
alty ýyl ter­bi­ýeledim. Mundan aýrylyp, hiç bir mydar edip bil­merin — di­ýip­dir.

Şundan soň garryny hem öz
ýanlaryna gö­çü­rip getiripdirler. Isgender bolsa özüniň ha­ky­ky enesine
duşup, saglykda ýaşabe­rip­dir.

Günlerde bir gün Pilkus patyşa ölýär. Halk ony
abraý bilen jaýlap, soňra uly toý-tomaşa tu­tup, Pilkus patyşanyň tagtyna Is­genderi pa­tyşa
göteripdirler. Isgender patyşa ga­ryp-gasarlara köp kömekler edip, adyl pa­ty­şa
bolanmyşyn.

Günlerde bir gün Darap
patyşa hem ölüp, ýerine Dara diýen ogly patyşa saýlanypdyr. Ol özüniň
hazynaçysyny çagyryp:

— Hany, depderleriňi meniň gözümden ge­çir.
Haýsy paty­şa­larda paç-salgyt saklanýar — diýen.

Hazynaçy:

— Eý, patyşahym, Pilkus patyşa öldi, onuň ýerine
agtygy Is­gender patyşa bolup­dyr. Ine, şonuň patyşalyk edýän ýurdy üç ýyl­ky
salgydyny berenok — diýen.

Onda Dara patyşa:

— Sen oňa derrew hat ýaz,
eger-de paç-sal­gytlaryny tiz ge­ti­rip bermese, ýurdunyň top­ra­gyny at torba
bilen çekdirerin — di­ýip­dir.

Şundan soň hazynaçy
tamyna gelip: «Eý
Isgender, patyşa bermeli paç-salgytlary­ňy­­zy köp saklapsyňyz. Salgytlaryňyzy üç gün möh­let içinde
hemme jerimeleri bilen meniň hazynama
getirip tabşyrmasaň, ýurduň topra­gy­ny at torba bilen çekdire­rin» diýip ýazyp­dyr-da,
patyşanyň ýanyna baryp, mö­hü­rini bas­dyrypdyr.
Üç-dört ýasawul bilen
Isgender patyşa tarap ýollap­dyr. Isgender patyşa Da­ra patyşanyň bu hatyny
alyp, gaty ga­ha­ry ge­len, derrew galam, kagyz alyp, öz eli bilen: «Indi,
ozalky gyzyl ýumurtga guzlaýan towuk­lar horaz boldy» diýip, gol çe­kip,
möhrüni ba­syp, Dara patyşanyň ýasa­wul­larynyň goluna be­ren. Özi hem olary
ugradyp, derrew goşun jemläp, Dara pa­ty­­şa­nyň üstüne ugranmyşyn. Bu hatdan
soň Dara patyşanyň dek otur­ma­ja­gyny Isgender pa­tyşa duýan. Dara patyşa hem
go­şun jemläp ugranda, Isgender patyşa onuň ýurduna ýagşy gi­ren­mişin. Iki
goşun bir-birine gylyç, naýza urup, ertirden agşa­ma çen­li uruş edip­dirler. Ertesi Dara
patyşa ke­selleýär
welin, onuň goşuny ýan berip
baş­laýar.

Dara patyşanyň üç sany
weziri:

— Indi, Dara patyşa
ýeňiler, geliň, şu­ny öldürip, Isgender pa­tyşa gowy görneliň — diýip, maslahat
edýärler. Dara patyşa awy ber­ýärler. Soňra bular Isgender paty­şanyň ýanyna
barýar­lar. Onuň öňünde gol gow­şuryp, salam berip:

— Eý, patyşahym, biz Dara patyşanyň we­zir­leri,
biz oňa awy berdik, ol häzir ölen­dir ýa-da ölüm pillesinde ýatandyr. Siz
şähere arkaýyn baryberiň — diýenler.

Isgender patyşa:

— Bu nähili özleriniň
patyşasyna wepa­syz­lyk? — diýip, bu wezirleriň üçüsini hem zyndana
taşladýar-da, özi at çapyp, Dara pa­ty­şanyň ýanyna baryp, onuň kellesini
dyzynyň üstünde goýupdyr.

Ol hemme tebipleri-hekimleri çagyryp, dä­ri-dermanlar et­di­rip­dir.
Emma hiç peýda etmändir. Birden Dara patyşa gözüni açyp­­dyr. Isgender patyşa
bilen tanşypdyr. Iki­si ene başga do­gan­dyklaryny diňe şol wagt bilipdirler. Şondan soň Dara paty­şa jan berýär. Dara patyşa
awy beren üç we­zire bolsa jeza beril­ýär. Olar öz niýetine görä, tapypdylar. Isgender
patyşa bolsa tag­­ty­­na çykyp, asuda patyşalyk sürmäge baş­la­ýar. Onuň adyl­ly­gy
barada adamlar soň-soňla­ram gürrüň eder ekenler

gaty gowy erteki, agam ellerine guller bitsin! yene de garashyas seyle gyzykly ertekilerinize

Haladym

Haladym

Бетинден эртеки экен