PATYŞA WE ÜÇ ADAM (türkmen halk ertekisi)

— Patyşa sahy bolýan bolsa, maňa
bir hor­jun gyzyl-kümüş bilen eýerli, uýanly, esbaby bilen özüniň münýän atyny
berer­mi­kä? Eger şony etse, men onuň sahylygyna ynanardym — di­ýen.

Onda Ýolaman:

— Men atamdan: «Dünýä ýüzünde iň lez­zet­li zat öz
zäh­metiň bilen tapylan
tagamdyr» di­­ýip, gaty köp eşidipdim. Onuň üçinem men ada­ma ýalbaryp, boýun
burjak däl, her bir zady özüm gazanjak, galan kişiniň baýlygy maňa gerek däl — diýen.

Patyşa bu üç dostuň sözüni
jikme-jik­li­gi bilen eşidip, öýüne
gaýdan. Ertesi tu­rup, we­zirini çagyryp:

— Bar, git-de pylan ýerde üç sany adam bar. Şol
adamlary tiz alyp gel — diýip buý­ruk beren.

Wezir hem patyşanyň buýrugyny
ýerine ýeti­­rip, baryp şol üç adamy tapyp alyp ge­len. Patyşa ol adamlary
ýanyna çagy­ryp:

— Hany, aýdyň, göreýin, öten
agşam otyr­ka­ňyz eden gür­rüň­leriňiz nämedi? — diýip so­ran.

Bu üç adam geňirgenip,
biri-birleriniň ýüz­lerine seredişip: «Patyşa biziň gür­rüň­­le­ri­mizi eşiden
bolara çemeli, näme-de bol­­sa, indi gizlemän, bolşy-bolşy ýaly aýt­maly bolar»
diýip, her haýsy öz ýanyndan pikir edip­dir. Aman:

— Patyşamyz, men «Patyşamyz sahy bol­­sa, özüniň
söýgüli gyzyny maňa berer­mi­kä?» di­ýip aýtdym — diýip, boýnuna alan.

Şagurban:

— Men hem «Patyşamyz sahy bolsa, maňa bir
horjun gy­zyl-kümüş bilen özüniň mün­ýän atyny berermikä? — diýip aýtdym diýen.

Ýolaman:

— Men «Hiç kese boýun burman, kişi baý­ly­gy
maňa gerek däl, her bir zady öz zäh­me­tim bilen taparyn» diýip aýtdym — diýen.

Mundan soň patyşa öz söý­gü­li gyzyny diläne berip, pul we at diläne-de dilän zadyny
berip, Ýolamana bolsa hiç zat ber­män, ony çykaryp kowmaga buýruk beren.

Ýolamany çykaryp kowupdyrlar.
Aman pa­ty­­şa­nyň gyzy bilen, Şagurban özüniň aty we hor­jun doly gyzyl-kümşi
bilen, bir-bi­ri­niň yzyndan şäherden çykyp, Ýolaman bi­len hem tapy­şyp, üçüsi
ýola düşüp ugran. Bular pyýada uzak gün ýol ýöräp, ýadap, ahyry bir ýerde
düşläpdirler. Şol wagt Aman:

— Indi bize baran ýerimizde
iýmäge pul, münmäge at ge­rekdir, men şu Şagurbany öl­dü­räýsem näderkä? —
diýip, gy­za geňeşen. Onda pa­tyşanyň gyzy:

— Sen bu meselede maňa geňeşme,
sen bir özüň ol ada­my­ny öldürip bilmersiň, bar-da Ýolamandan kömek sora —
diýen.

Bu gürrüňleri Şagurban eşiden,
emma eşit­se-de, eşitmedik bolup: «Bu meni öl­dür­mä­ge gelse, men muny öňürti
öldüreýin, şeýt­­sem gyzam özüm alaryn» diýip, derrew göwnüne geňeşen. Aman
Ýolamanyň ýanyna ba­ryp:

— Men Şagurbany öldürmekçi, sen
ma­ňa kömek et — diýende, Ýolaman ör-gökden gelip:

— Beýle hyýanatçylykly işlere men
go­şul­man, oňa ýolam bermen —
diýýär. Emma ag­şam ýatanlarynda Aman: «Hök­man Şagurbany öl­dürerin» diýip
ýatan. Şagurban bolsa öl­dü­ril­jegini aňlap:«Men muny öňürti öldi­rin, gyz
bolsa maňa galar» diýip, ýanyna «Py­­ça­gyny goýup, ýalandan uklan bolup, taý­ýar bolup ýatan. Gijäň bir
wagty Aman: «Indi uklan bol­sa gerek» diýip, taýýar bolup ýatan Şagur­ba­nyň
üstüne ýaragyny çekip baran ba­dyna ol hem pyçagyny uzadan, ikisi hem bi­ri-birini py­çaklap,
ikisi-de birden ölen.

Gyz öz içinden «Bular-a biri-birini öl­dür­diler,
men munda ýalňyz galdym, eger-de şeý­dip otursam, bir ötegçi bu gyzyl­la­ry,
aty, meni olja edip alyp gider» diýýär we Ýola­manyň ýa­ny­na baryp:

— Indi olar biri-birini öldürdi,
pul, at, bolsa hemmesi meý­dan­da olja bolup gal­dy. Ikimiz birleşeli, zatlaram
alyp gidi­bereli — diýen.

Onda Ýolaman:

— Ýok, maňa munuň ýaly olja gerek
däl, maňa se­niň ýaly aýalam gerek däl, men öz daban aza­bym bilen ýaşajak,
şonuň ýalam aýal aljak, bu­la­ry kim alsa, şol alsyn — diýen.

Onda gyz:

— Ýok, ýalňyşýaň, bu zatlar olja
däl, eýesiz galan zatlar. Sen almasaň bulara-da, maňa-da bi­ri eýe çykar. Meň özümem
birwagt gazanjymy iýip ýören pukaraň gyzydym. Patyşa meni gyzlyga alypdy.
Özüňem bilýäň-ä, men
Aman bilen nikalaşa­mok, ýaşamok, oňa wagtam bol­ma­dy. Meni ýalňyz goýup git­me — diýen.

Öňem Şagurbana kömege ýetişip
bilmedigine gynanan Ýola­­man, bu gyzyň sözüni kabul edip, ony, puly hem aty
hem­mesini özüne alyp, ýola rowana bolan. Şol baryşlaryna olar bir şä­here baryp, şäherde bir döwletli adamyň öýü­ne
myhman bo­lup düşýärler. Ol baýyň-da on ýaşly bir ogly bar eken, oglan­jy­gyň
reňki saralyp, gamak ýaly bolup galan eken. Ýaňky keselli ýaş oglanyň öňüne
guzynyň etini bi­şi­rip, başbitingetirip, ýany­nyň çöregi bi­len goýýarlar welin, bu ýaş oglan zat goýman iý­ýär eken. Ýolaman bu ýag­daýy
görüp haýran bo­lup:

— Eý, baý aga, bu nähili iş, bu
göwresi ýum­­ruk ýaly oglan bir guzynyň etini otur­şy­na iýip gutardy, ýene
özem sary ýüplük ýaly saralyp galypdyr? — diýen.

Onda baý:

— Eý,myhman, bu meniň ýekeje
perzendim, meniň şundan başga çagam ýok. Oglumyň şu kesele duçar bolanyna indi
ýedi ýyl boldy, şol bir bolşy. Men ýer ýüzünde bir tebip bolsa, çagy­ryp, bu
oglana seretdirdim. Te­bip­­le­riň etmedik emleri galmady, emma hiç biri çäre
tapyp bilmedi. Men baýly­gymyň ýaryny tebip­lere harç edip gutardym. Şu ýalňyz
oglu­my şu dertden gu­taran bolsa, men şol adama döwletimiň baryny, iň ahyrky
bö­lejik çöre­gime çenli bermäge taýýar. Goý, men ýurtda ýala­ňaç galaýyn,
oglum gutulsa razy — diýen.

Ýolaman bu garry gojanyň bolşuna
onuň ke­sel ogluna gy­na­nan we näme etjegini bil­män, köp pikire çümen.

Oglanyň öz başyna bir jaýy bolup,
he­mi­şe her gün agşam onuň ýanynda bir adam otu­ryp, tä uklaýança, onuň
ýüregini gysdyr­ma­jak bolup, oňa süýji-süýji gürrüňler edip berip uklad­ýan
ekenler. Ýolaman bularyň bu adatyn­dan habardar bolandan soň, şu gije oglanyň
ýanyn­da gürrüň berip oturmagy öz boý­nu­na alyp, agşam oňa gyzykly gürrüňler
berip baş­lan. Oglan bol­sa myhmanyň gürrü­ňinden ho­şal bolup, ahyry berk uka
gidip, agzyny hem açyp ýatan.

Ýolaman oglan uka gidenden soň
hem öýden çykman, otu­ryp gapdalynda kellesini ýassy­ga goýup, pikir edip,
oýaly-ukuly ýatan. Edil şol wagt ýatan oglanyň agzyndan bir ak ýy­lan çy­kyp,
öýüň içini bir sapar aýlanyp, kün­düge boýnuny uzadyp, itiň içişi ýaly şalkyl­da­dyp
suw içen. Jaýyň düýbünde bir jaýryk bar eken, şol wagt ol jaýrykdan hem bir
gara ýy­lan çykyp, öýüň içine aýlanmaga duran. Ýolaman ýatan ýerinde bulary
synlap ýatan. Bir­den bu iki ýylan bir zadyň üstünde gaharla­ny­şyp, gaty
tersleşipdirler. Gara ýylan çişip:

— Seni edäýmelisi belli-le.
Oglany bir gün­läp, aç
goýup, üstünden ýedi ýyl aşan ça­ky­­ry içirsem nädersiň, her tikäň gula­gyň
ýaly bolaýsa — diýen.

Onda ak ýylan:

— Seniňem edäýmeliň belli-le,
çykan jaý­­ry­gyň agzyny giňeldäge-de üstünden ýedi ýyl aşan çüýrük samany
eňterip ot bersem, tüssä
çydaman, nädersiň janyň takga çykaý­sa. Ata-babaňdan galan ýedi küýze hazynaň,
tyl­la doly humuň maňa ga­lar­dy — diýip, dişlerini gyjap hemle uran.

Şundan soň, birnäçe wagtlap
aýlanyşyp, ak ýylan oglanyň ag­zyna giren, gara ýylan hem jaýryga girip giden.
Bu gürrüň­leri eşi­den Ýolaman ertir turup:

— Baý aga, şu ogluňyza bizem bir
em edip görsek näderkä? — diýen.

Onda baý:

— Bolýar, myhman, emma şu oglany
bejer­jek kän adamlar synanyp, başaryp bilen däl­dir­ler, synansaň, senem synanyp gör — diýen.

— Nähili-de bolsa bir synanyp
göreli, bag­tymyz getirlip, belki, gutulaýady-da, heý,
üstünden ýedi ýyl geçen çakyr tapylarmyka — diýip, ýigit baýa ýüzlenen:

Onda baý:

— Wah, diýen zadyňy tapyp bereli
— diýip, bütin obany gözledip, üstünden ýedi ýyl geçen çakyry tapyp
getiripdirler.

Ýolaman oglany bir günläp
gykylygyna bak­man aç goýup soň bir jam çakyr beripdir we­lin, oglan çişip
başlapdyr, yzysüre ýene bir jam beripdir. Üç jamy yzly-yzyna içi­­ripdir. Oglan
ýel berlen ýanlyk ýaly çi­şip­­dir. Daşyndaky oturanlar gyssanyp­dyr­lar. Ýola­man
hem oglan ýarylar öýdüp gor­kup baş­lan:

Baý:

— Myhman, sen gaýta biziň
oglumyzy ýaryp öldürjek — diýip gyssanypdyr. Şol barma­na, oglan birden
gaýtaryp başlap­dyr. Ogla­nyň içindäki ýylan ýarylyp, her tikesi gula­gy ýaly
bo­lup, burnundan, agzyndan çy­kyp sap­lanypdyr. Oglan ol gije özü­ni bil­män, rahat ýatypdyr. Öň aýak
üstüne galyp bilmeýän og­lan, ertesi ir bilen turup, da­şa­ryk çykyp­dyr. Şunuň
bilen og­lan daýa­nyp, ýüzi dur­la­nyp başlap, sanly günüň için­de sag adam
bolupdyr.

Baý:

— Myhman, dünýäde näme isleseň
aýt, eger meniň bagtymy, bar döwletimi isleseňem se­niň­ki bolsun — diýipdir.

Onda Ýolaman:

— Bagtyň, döwletiň özüňki bolsun,
onuň ma­ňa geregi ýok, ýöne ýaşamak üçin siz maňa şu jaýy beräýseňiz diýip,
nähoş oglanyň ýatan jaýyny soran.

Baý çaksyz begenip, bu jaýy Ýolamana ýaşa­­mak üçin
«Se­nem bir oglum» diýip be­ren. Ýola­man jaýy bejermek, suwa­mak baha­na­sy bi­len
üstünden ýedi ýyl geçen çüýrük saman geti­rip, ol jaýrygyň agzyny gazyp,
giňeldip çüý­rük samany dö­küp, otlap tüsse beren. Bir gije geçenden soň ertesi
baryp, jaý­rygyň agzyndaky külleri agtaryp görse, gara ýylan ölüp ýatan eken.
Ýolaman bu jaý­rygy aşak ga­zyp, içinden ýedi hum tyl­la hazynany çykaryp,
öýüniň bir du­lun­da ýygşyran.

Şeýlelik bilen, Ýolaman tükenmez
hazyna­nyň eýesi bolup, ýetim oglanlara, dul hatyn­la­ra we gaýry işlemäge
güýji ýetme­ýän maýyp-mü­­jrü­plere paýlap, kömek edip başlan. Ýola­­man sahy adyny göteren.

Indi habary kimden al, şol
Ýolamany ko­wan
patyşadan al. Günlerde bir gün bu paty­şa: «Pylan ýerde bir adam barmyş, sahy­­lyk­da
onuň deňi-taýy ýokmuş» diýen habary eşi­dip, «Şol adamyny bir göreýin» diýip,
sal­gy­sy­ny alyp ýola düşen. Ol
ýol boýy öňün­den çy­kan adamdan: «Şeýle bir sahy adam barmyş, şonuň öýi
nirede?» diýip, so­raşa-soraşa ge­len.

Soraşan adamlarynyň hemmesi bu
sahy ada­myny tanansoň­lar, patyşa emgenmän Ýolamanyň öýüne gelip ýetişipdir.
Ýola­man patyşany hormatlap, myhman alyp, onuň üçin ýagşy ta­gam häzirlemegi
aýalyna buýrupdyr. Tagamlar tiz wagtda häzir bolup, pa­tyşanyň öňüne nahar
çekilipdir. Patyşa nahar iýmäge başlapdyr. Bu naharlary paty­şa­nyň birwagt bir
ýigide berip goý­beren gyzlygy bişirýär eken. Ol gyzlygy giden­soň, şeýle nahar
patyşanyň dişine deg­män­dir. Bu süýji tagama haýran bolup, geň galan patyşa girip-çykyp ýören aýala baka
ýiti-ýiti sereden. Görse, bu özüniň şol ozalky gyz­lygy. Patyşa haýran galyp:

— Bu aýal saňa nähili düşdi? —
diýip, so­raşyp başlan.

Ýolaman gülümsiräp:

— Eý, meniň beýik patyşahym, men şol se­niň kowup goýberen
adamyňdyryn — di­ýip, başyndan geçenleri boýdan-başa gür­rüň be­ren.

Patyşa bu gürrüňlerden soň, sesini-üý­nü­ni çykarman, öýüne
gaýdyp baryp wezir­le­ri­ne:

¾ Meniň ýanyma adam goýbermäň — diýip buýrup, üç
günläp ýerinden galman pikir eden. Ahyry patyşa öz-özüne:

— Meniň raýatymyň içinde şeýle adam köp bolsun — diýipdir

Бетинден эртеки экен

gaty uzaklay....