TYLLA TELPEK (türkmen halk ertekisi)

— Bu ýerde üýtgeşik zat ýok.
Hemmesi onuň kelpeň­li­gin­den. Nämemiş, ol alty ogully, men hem alty
gyzlymyşym. Bar­sam, gyjyt
berip, diline çolap,
ýüregime düşýär — diýip dogru­syny aýdan.

— Kaka, onuň ýaly bolsa, gitme
olara. Bir topar ýalýagy­la­ry­ny mazamlap, iliňkä meňzeş ogul­lary bolsa,
öwünse-de bo­lardy. Ebitle­ri­ni agdaryşyp, eşiklerini oňaranoklar. Aýt, hany, haýsysy ene-atasynyň egninden gal­dyr­jak. Hol, gara dagyň aňyrsynda bi­rin­de tyl­la telpek barmyşyn. Git-de agaň bilen şo­ny getirmeşek
et. Özi ýa ogullary şol tel­pegi getiribilse, biz şu obadan göç­meli di­ýip şertleş. Göreli
gaýratlaryny, telpegi onuň ogullarynyň birem getiribil­mez. Ony saglyk bolsa men geti­rerin.
Onsoň agaň dili seniň ýanyňda gysga bolar we mas­gara bo­lup bu ýerden göçmeli
bolar — diýip, maslahat berip­dir.

Gyzyndan hemaýatly söz eşidensoň,
inisi agasynyň ýanyna ugrapdyr. Ol ýene-de öňküsi ýaly öwnüp başlaýar welin,
inisi:

— «Öwüneniň tanapy çüýrük»
diýipdir­ler. Men-menligiň, öwünmegiň çeni-çaky ýag­şy. Seniňki çende-çakda
durmady. Ogully­ly­gyňa buýsanyp, gaty köp öwünýärsiň we­lin, ogulla­ryň bilen
meniň gyzlarymyň iş başaryş­la­ryny synap göreli. Özem haýsy tarap ökde çyk­sa,
beýleki tarap tutuşly­gy­na şu obadan göç­meli edeli — diýipdir.

Agasy:

— Bolýar. Gep şu bolsun. Seniň
gyzlaryň eden işini meniň ogul­larym başarmasa, ola­­ryň ýüzüni hem görmen, şu
obada-da dur­man — diýip jogap beripdir.

Inisi:

— Bolýar, şertleşdik. Olaryň
bitirmeli iş­lerem şu bolsun. Ana, hol, uly dagyň aňyr­­synda tylla telpek barmyş. Ogullaryň haý­sy biri edermen bolsa,
gidip, şol tylla telpegi alyp gelsin. Özi hem her sapar bir gyz bilen bir oglan
goşulyşyp gitsin — diýen.

Şeýle hem edýärler. Her sapar bir
oglan bilen bir gyzy atlandyryp, telpegiň yzyn­dan iberýärler.

Bäş saparky iberilen bäş oglan
bilen bäş gyz ýoluň orta­ly­gy­na hem ýetip bilmän, yzla­ryna gaýdyp gelýärler.
Gezek iň kiçi gyz bi­len iň kiçi oglana ýetýär. Bu gyzyň dogumly bir gara aty
hem bar eken. Gyz ýaş ýigit ly­basyny geýip, ýol üçin azyk-enja­myny tutup, agasynyň iň kiçi
ogly bilen obadan çykyp gidiberen. Gaty gidip, ýuwaş ýöräp, birnäçe
gije-gündizi geçi­ren­ler. Em­ma dogumly, çy­dam­ly gyzyň göwni bir ýaly gidip
otyr eken. Lälik saklanan oglan we­lin, ýoluň şatysyna çy­daman iňňä sapaý­ma­ly
bolan. Ahyrda hem ýola ýaraman, öňlerinden çykan bir obada ga­ly­beren. Gyzyň
ýeke özi haýdap gidiberen. Indi gara atyň ýol alşy hem üýtgeşik diýýär. Ol
tüweleý ýaly bolup, sähel wagtda köp derýalary, ençeme daglary yzynda gal­dyrypdyr.


Günleriň birinde gün ýaşmaga az
galan wag­ty gyz bir süýji suwly çeşmäniň başyna ýetip­dir. Ol şol ýerde atdan
düşüp, ony gez­di­ripdir. Otuna-suwuna seredipdir.

At gyza:

— Daň atmaga az galanda, ýola
düşüp ugra­sak, ýoluň üç­den birini alarys. Galan iki bö­le­gini hem
uzaklaşdyrman, şeý­dip geçeris. Ba­ra­ny­myz­da etmeli işleri şol ýerde aý­da­ryn.
Ýöne hiç zady menden bimaslahat et­me­gin — diýip tab­şyrypdyr.

Şondan soň, tä barjak ýerlerine
barýan­ça­lar, gyz atyň mas­la­hatyna eýerip gidýär. Go­laý baranlarynda, at ýene
dillenýär:

— Şu dagdan geçenimizden soň,
giden gür baglyk bardyr. Bagyň içinden geçip gider­siň. Ýöne bagdan ýekeje
miwe-de ýolaýmagyn. Ýolup dadaýsaň, şu ýerde galmaly bolarsyň. Bag­­­dan çykan
ýerimizde gaty oňat salkyn, owa­­dan jaýlar gabat geler. Şol jaýlaryň içinde
biri aýratyn saýlanyp durandyr. Onuň gapy­syn­da bolsa syrdam boýly görme­geý
bir ýig­i­de duş ge­le­ris. Şonuň başyn­daky telpek se­niň alyp gaýtmaly tylla
tel­pegiňdir. Ýigi­diň ýanyna baranyňdan, ýere düşüp, edep bilen gö­rüşgin.
Elinden tutup görşeniňden ol: «Bu oglan däldir, gyz­dyr» diýip pikir eder. Şonuň üçin mähribanlyk bilen
saňa: «Ge­liň, myhman boluň, gözüm üs­tünde ornuňyz bar» diýip, myh­man edinjek
bolar. Oňa myhman bol­gun. Ýogsam, ol telpegi ele salyp bolmaz. Ýigidiň soňky hereket­le­ri barada maňa aý­dyp
durarsyň. Ol seniň gyz­dygyňy, däldi­gi­ňi biljek bolup, her hili hi­leler
eder. Biz hem şoňa görä bolmaly bolarys.

Gyz atynyň diýenlerini ýadynda
saklap sü­rü­berýär. Gara atyň aýdyşy ýaly bolýar. Gyz dagdan, bagdan geçip,
ýigide duşýar. Ýigit gör­şende ikirjiňlenip, gyzy mähirli ka­bul edýär.

— Atyňyzy hol ýatakda daňaýyň! —
diýip, ýer görkezýär. Gyz atyny daňyp, gülli ýorunja berip, myhman ýerine
barýar. Çaý içýärler, onýan­ça-da nahar ýetişýär. El ýuwup, nahar edin­ýärler.
Agşam bularyň hersi bir jaýda ýatýar.

Ýigit şunça syn etse hem
myhmanynyň gyz­dygyny subut eder ýaly ýekeje delil hem tapmaýar. Ol ertirki nahardan soň:

— Men şujagaz ýere baryp geleýin,
aýyp­laş­maweri, derrew gelerin — diýip, öýünden çy­kyp gidýär.

Ýigit obalaryndaky bilgijiň
ýanyna ba­ryp:

— Erkek eşiginde bir myhmanym
bar. Onuň bilen ilki sa­lam­laşyp görşenimde, gyz­dyr öýtdüm. Özi aýratyn
owadan hem örän syratly. Ýüzündenem nur damyp dur. Eger şol gyz bolsa, maňa dünýäde şondan
başga maş­ga­la gerek däl. Onuň gyzdygyny,
däldi­gi­ni nä­ze­ýilli edip bilmek bolar? — diýip so­raýar.

Bilgiç ýigide:

— Onuň bilen bazara git. Bazarda
hem köp­lenç gyzylly şaý, monjuk satylýan ýerde gez. Gyz bolaýsa, gözi gyzylda,
şaýda we monjuk­da bolar. Belkem,
saklanyp bilmän, şol zat­lar­­dan satyn hem alar — diýýär.

Ýigit gelip, gyza:

— Bikärligi halamaýaryn, ýör,
bazara gi­de­li — diýýär.

Gyz hem:

— Bolýar men atyma ot bereýin.
Soň ötä­gi­deris — diýýär we baryp, atyna maslahat sal­ýar.

Gara at oňa:

— Bazarda gyz esbabyna başyňy
galdyr­ma­gyn, ýigit hö­dür­lese hem almagyn — diýip sar­gaýar.

Öý eýesi ýigit bazarda ýoldaşynyň
şaý-sep bilen höwesiniň ýok­dugyny aňyp, her hili hileler bilen aldyrjak
bolýar.

Onda ol gyz:

— Meniň gyz bezemek işim ýok. Ol ze­ýil­li
zatlary alyp ýör­mek, biziň ýaly ýaş og­la­na gel­şikli zat hem däl. Gowusy, at
satylýan ba­zary göreli, bazara gowy at düşmedimikä? — diýip, başga tarapa
tutýar.

Bilgijiň çaky çykmaýar. Oglan
bazardan lapykeç bolup gaýd­ýar.

Gelip nahar edinenlerinden soň,
ýigit ötünç sorap, ýene bir ýaňa gidýär. Ol bilgi­jiň ýanyna baryp, bolan
zatlaryň hemme­si­ni aýd­ýar we ýene maslahat soraýar.

Bilgiç:

— Ol paşmadyk bolsa, gyz halkynyň
gyz­gy­ny kän bolar. Gyzdygyny-oglandygyny bil­­­mek üçin, şu gün agşam her
haýsyňyz aşa­gyňyza gök ýorunja düşenip ýatyň. Gyz bolsa, onuň aşagyna düşelen
ýorunja solar, seniň aşagyňa düşeneniň hem öňki gök­lü­gine galar — diýen.

Ýigit şol gün agşam:

— Gijeler yssy bolýar. Şu gije
aşagy­my­za gök ýorunja dü­şenip ýataly. Şeýtsek, ys­sy­la­man ýatarys — diýen.

Gyz säginmän:

— Gowy zat. Salkyn bolar öýtseň,
şeýle ede­ris — diýip, ol der­rew maýyny tapyp, aty bilen maslahatlaşan.

Aty oňa:

— Aýby ýok, ýatmankaň meniň öňüme
bir gol­tuk gök ýorunjany getirip dökersiň. Daň at­ma­ga az galanda, aşagyňa
düşelen ýorunja­ny ge­tir-de, meniň öňümdäki bilen çalşyp git. Men ony iýmän
goýaryn — diýen.

Ýigit bu gezek hem hiç zat aňyp bilmeýär. Bilgijiň
ýanyna baranda, ol hem dagy näme diýjegini bilmän:

— Ikiňiz bir howuzda suwa
düşäýmeseňiz ýa-da bälçirän bolup, göwsüne dagy el degirip göräýmeseň, olam-a uly biýe­dep­lik bolýar.
Baş­ga näme, gowusy, göwnese ony suwa düş­mä­ge ça­gyr. Ýigit bolsa, göwnemän
durmaz. Ana, şon­luk bilen hem onuň
gyzdygyny, däldigi­ni aňyk­larsyň — diýen.

Ýigit öýüne gelip, myhmanyna:

— Şu gün howa ýaman yssy.
Isleseň, ýör, na­har bişýänçä, howza suwa düşüp geleli — diýýär.

Gyz:

— Örän gowy maslahat. Suwa düşmänime es­li wagt bolup­dyr.
Sen aljak zadyň bolsa al, men hem atyma ot döküp geleýin — diý­ýär-de, gelip atyndan
maslahat soraýar.

— Uýanymy başyma sal-da, şonuň
ujuny we gamçyny eýe­riň gaşyna ildir. Keçämi hem syr­tyma kemsiz bökder. Aýa­gy­my-da
çöşüp goý. Siz tirkeşip, howzuň başyna barany­ňyz­da, men hem görünmän beýle
ýanyňyza baryp du­ra­ryn. Howza öňürti ýigit girsin. Sen hem şol halatda: «Atym
boşanypdyr, sen düşüber, men atymy daňyp geleýin» di­ýip, tylla telpegi hem
al-da, derrew üstüme mün. Ondan soňku­sy­ny özüm oňara­ryn — diýen.

Ýigit bilen gyz howza tarap
ugraýarlar. Ýi­git
derrew çyka­ryn­ýar-da, suwa girýär. Şol wagt gyz:

— Atym boşanypdyr. Men ony derrew da­ňyp geleýin. Sen düşüber
— diýip, ýüzü­niň ugruna oglanyň eşikleriniň üstünde duran tyl­la telpegi hem
alýar-da, atyna münýär.

Ýigit esli wagt geçenden soň: «Be, näme bol­duka, myhman
gelmedi-le?» diýip, suwdan çy­kyp, töweregine garasa, ol hiç ýerde ýok. Bir görse, geýiminiň üstünde
telpegi hem ýok. Yl­gap öýe barsa, myhman ol ýerde-de ýok. Ýataga bar­sa, at-da
ýok. Ylgap jaýynyň üstüne çyk­ýar, gö­rünýän zat ýok. Gap­dal­da­ky daga çykýar,
alla­owar­­radan garynja ýaly bir zat gaýyp bar­ýar diýýär. Hasyr-husur
atlanyp, yzyndan kowýar. Bir daga çykanda seretse, ara has daşla­şyp­dyr.
Agşama çenli kowup, bir daga çykyp se­retse, garasyny hem görüp bilmän­dir.
Onsaň lapykeç bolup yzyna gaýdan. Daň­danlar bil­giji turzup, ýagda­ýyny aýdan.


Bilgiç diňläp bolup:

— Indi howlukma. Ýol şaýyňy kemsiz tu­tup, obama-oba
sorap gitmeli bolarsyň. Diňe şeýtseň, telpek alanyň, hut, öz öýüne myhman bolarsyň. Tylla telpek belli zatdyr,
her wagt hem tapylar — diýýär.

Gyz şol gidişine baryp agasynyň al­tyn­­jy oglunyň galan ýerine ýetipdir.
Ideg-sorag edip tapsa, egin-eşikden çykyp, hor-homsy ýaşap ýören eken.

Gyz ony bir ýaba eltip, suwa düşürýär. Ge­ýindirýär, gar­nyny
doýurýar. Özüni oňat tu­tan­soňam:

— Arkaňa tagma basdyrsaň, öýňüze alyp gitjek. Ýogsam sen
oba baryp ýalan sözlärsiň — diýýär.

Oglan:

— Horlaman öýümize eltseň bolýar, tagmaň näçe bolsa
basyber — diýip, razy bolýar.

Gyz bolsa barmagyndaky ýüzügini gyzdy­ryp, onuň ýagyr­ny­syna
iki gezek tagma basýar. Soň bolsa kä ata mündürip, kä pyýada ýöre­dip, öz ýany
bilen obalaryna alyp gaýdýar. Obala­ryna ýetip barýarkalar, oglanyň atasy bularyň öňünden çykýar.
Görseler, gyz atyg­sa­man ge­lip­dir. Tylladan telpek hem başyn­da. Oglan welin
burnuny syksaň, jany çyk­jak diýýär. Atdan-a deregem ýok. Şeýle-de bolsa
öýlerinde, atasy ýagdaýyny so­randa:

— Ol ýerlere baryp geljek bolsaň, atyň­dan, eşigiňden
dyna­nyňa kaýyl bolaýmaly, ol ýol­da özüni oňarmadygyň ölüp ga­laý­magam daş
däl. Başymdan nägadar horluklar geçdi, bolsa-da buýran ýumşuňyzy bitirdim, tylla­dan tel­pegi men
getirdim. Gyz çydaman, ýolda galdy. Gaýdyşyn gözläp tapmak uly hyl­lal­­la
boldy. Geýip gelmäge utanyp, tylladan tel­pegi hem hol ýe­rik gelenimizde gyza
geý­diräýdim — di­ýip, öwnüp jogap beripdir. Atasy şobada inisiniň üstüne gidip, oňa oglunyň
aý­dan zatlaryny aýdypdyr-da:

— Gyzyň orta ýolda galandygy onuň ýüz-gö­zün­den hem görnüp dur. Ol çigit
ýalyjak hem horlanmandyr. Telpegi meniň og­lum getirip­dir — diýip, yzyndanam:

— Indi tylla telpegi bärik ber-de, özü­ňem gyzlaryňy al-da,
obadan göç! — diýip, inisi­ne haýbat atyp ugrapdyr.

Onýança tylla telpegi getiren gyz ara dü­şüp, özi bilen
bile giden ýigidiň şu ýere ge­tirilmegini talap edipdir. Ony derrew
getiripdirler. Gyz ýigide wakanyň nähili bo­lanyny märekäniň öňünde aýtmagy
özem galat geplemezligi buýrupdyr. Emma ol ýi­git ýüzüni aşak salyp, ýene-de
kakasyna aý­dan söz­lerini gaý­ta­lanmyş. Gyz deliliniň bar­dy­gyny aýdypdyr.
Ýigit şondan soň, aýak üs­tünde hem durup bilmän, şalkyldap aşak gaýdypdyr.

Ýigidiň masgara bolup barýan kakasy hem gyssanyp gyza:

— Deliliňi aýt, deliliňi! Deliliň bol­ma­sa sözüňe
ynanjak däl — diýip gygyryp­dyr.

Onda gyz:

¾ Köýnegini çykar-da,
ýagyrnysyny gör. Ynha, şu bar­ma­gymdaky ýüzügimiň möhüri ýal­pyl­dap durandyr.
Men ony «ýa­lan sözlese, su­but etmek üçin gerek bolar» diýip basyp­dym —
diýýär.

Ýigidiň kakasy derrew oglunyň arkasyny ýalaňaçlap görýär
welin, ýüzügiň möhüri ýal­pyl­dap duranmyş.

Onsoň ol gyjalata galyp, inisine:

— Meniň ogullarym seniň gyzlaryňça bolmady. Men utul­dym.
Bu ýagdaýda göçüp git­sem, ogullarymyň gyzça bolman­dy­gy uly ile äşgär boljak.
Sen meniň bilen deň bolma. Men bu obadan göçmäýin. Mundan beýläk öwün­­mä­ýin,
günämi geç — diýip, ýalbarmaga baş­la­ýar. Emma tylla telpegi getiren gyz ka­kasyna
gezek bermän:

— Är lebizden, koý bogazdan — diýip, aga­sy­nyň sözüni
kes­ýär-de, yzyna ugradyp goý­ber­ýär.

Tylladan telpegi aldyran ýigit hem uzak eglenmeýär-de,
onuň gözlegine çykýar. Ol az ýö­räp, köp ýöräp, sorag-ideg edip, telpegi alyp
gaýdan gyzyň obasynyň çetinden gel­ýär-de, bir adama myhman bolýar. Agşam otyr­­ka­lar,
myhman ýerin­den:

— Obaňyzda tylladan telpek geýip gelen ýigit boldumy? —
diýip soraýar.

— Tylladan telpek getiren boldy, ýöne ol oglan däldir,
gyz­dyr. Özi hem pylanynyň
gyzydyr — diýýär we onuň telpe­giň yzyn­dan näme maksat bilen gidendigini,
özüniň oňat hem arassa maşgaladygyny aýdyp berýär.

Ýigit salgyny alyp, gyzyň öýlerine ýetip barýarka, gyz ony öňürti görýär-de,
doganla­ry­na oňa oňat hezzet-hormatlar et­mek­lerini sar­ga­ýar. Özi hem ýigit
eşigini, tylla tel­pegi geýip, onuň ýanyna barýar. Olar gadyrly gör­şüp
salamlaşýarlar. Öý eýesi bu sapar uzak eg­lenmän, gyzdygyny boýun alýar.

Gyz telpegini çykarýar welin, saçlary lo­wur­dap, eginleri bilen tolkun atyp
gidýär. Bu ýagdaý öňem gyzdan gözüni aýryp bilmän otu­ran ýigidi tolgundurýar.

Myhman ýigit üç günden soň gyza göw­nün­däkini aýdýar.

Gyzyň kakasy ýaşlara uly toý tutup berýär. Birnäçe güne çeken toýdan soň
bolsa, gyzy hem ýanyna goşup, ýigidi uly hormat bilen öz ýurduna ugradýarlar.
Olar sag-aman baryp, mak­sat-myratlaryna
ýetýärler.

Gyz
bolsa, onuň aşagyna
düşelen
ýorunja solar, seniň
aşagyňa düşeneniň hem
öňki göklügine galar

Dogrudanam şeýlemikä?

bah gaty gyzykly eken ana öwünjenligin sonu shoda

Engineer:
Gyz
bolsa, onuň aşagyna
düşelen
ýorunja solar, seniň
aşagyňa düşeneniň hem
öňki göklügine galar

Dogrudanam şeýlemikä?

barlap goray dost gaty bilesin gelyan bolsa 😆

blea okoyancham gozim chasharyp gitdi yone chashardanyna degya, gowja erteki ekeni, sagja bol dos

Bah gaty gowy eken. Haladym

Bah gaty gowy eken. Haladym

sag bol gowy eken

Бетинден эртеки экен