Dilimizdäki üýtgedilmeli (üýtgedip bolýan) sözler
Dilimizdäki üýtgedilmeli (üýtgedip bolýan) sözler
Tüweleme garaşsyz bolanymyza 20 ýyl bolup barýar. Şonda-da edebiýatda üýtgeşik ösüş görnenok. 1960-1980-nji ýyllarda edebiýat şeýle ösüpdir welin, (hatda 1990-njy ýyllaram) häli-şindi şoň täsirinde gezip ýörüs.
Gürrüňim bular barada däl. Biziň entegem käbir sözlerimizi rus diliniň täsirinde ulanyp ýörmegimiz barada. Şolary indi arkaýyn türkmençelesek bolar. Men diňe “H” sesi barada gürrüň edýän. Näme üçin entägem şolary “G” diýip ulanýas. Biz ol sözleri aslyndan alyp ulanyp bileris. Tüweleme dilimizde “H” sesiniň görnüşlri köp.
Biz rus diliniň täsirinde öň şu sözleri ulanypdyrys. Bolup biler. Sebäbi geçen döwürde terjime rus dilinden edilipdir. Indi bir özümiz bolaly ahyry.
Ynha şolardan ýadyma düşenleri:
Hollywood – Galiwud
Holland – Golandiýa
Herman Hesse (ýazyjy) – German Gesse
Harvard – Garward
Wiktor Hugo – Wiktor Gýugo (Bu ýerde türkmençeläp Hügo diýsegem bolar. Biz olaryň ý sesinem alypdyrys. Olar ü bolmansoň ý ulanypdyrlar. Biz ony gymmatly hazyna ýaly aýryp bilemizok!)
Münhen (Germaniýada şäher) – Biz munam Mýunhen diýip alýas ýa-da aldyrýarlar. Ýogsam, ü sesi bizde-de bar. Göni Münhen diýip alaýmaly.
Hasan – Gasan (häzir az ulanýar)
Hüseýin – Guseýin
Hitler – Gitler
Knut Hamsun (ýazyjy) – Gamsun
Hamburg – Gamburg
Herkules – Gerkules
Homeros – Gomer
Heraklius – Gerakliý
Hajy – Gadži
Harry Porter – Garri Porter
Häzirlikçe ýadyma düşenleri. Ýene-de ýadyma bir zatlar düşse ýazaryn aşakda!
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 48/48 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 3 awgust 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 48
Bedre sözi bizden geçen olara. Bizden olara entek geçen söz kän. Ýöne ýazuw başga gürrüň. Biz ony bir kada bilen ýazmasak bolmaýar. Sebäbi bizde şiweleriň başga-başga ulanyşy bar (gapy-gafy) ýaly. Şolary tertibe salmak üçin ýazuw kadasy döredilen.
Men turkmen dilimizi gaty gowy goryan. Yone derdimi yada diyjek bolyan zadymy isleyshim yaly dushundirmek islan wagtym gaty kyncykyk cekyan, sho diymek isleyan, garshymdaka bermek isleyan duygymy taryp etjek sozi tapmakda. Onson garshyndaky orsca bilyan bolsa orscasyny aydyan, turkce bilyan bolsa turkcesini. Soz baylygymyz gaty az. Hany eger turkmen dilinden bashga dil bilmeyan bolsan onda kyn bolmaz. Yone bir bashga dilin soz baylygyny gorenden son kyn bolyan ekeni... Soz baylygymyy hem gineldip bilaysek turkmen dilinde.
Türkmen diliniň grammatikasyny düzenler bilen ylalaşmaýan ýerim gaty köp. Şony düzen alymlar oturyp, işsiz wagty düzüpdir öýdýän. Hatda, olaryň arasynda ruslar hem bar. Kim biler belki olar jöhitlerdir.
Ýönekeý mysal, dar çekimlileriň düşmek düzgüni. Kadadan çykma görnüşinde asyl, pasyl, ylym, nesil sözlerinde dar çekimliler düşürilip ýazylýar. Geliň şu ýerde şu söze seredeliň: ylym. Goşulma goşulsa ylmy bolýar. Ýöne bilim sözünde beýle däl. Bu sözde-de dar çekimli bar, l sesi bar, m bilen gutarýar, şol bir goşulma goşulýar. Ýöne bilimi bolýar.
Ýa-da halkymyzyň ulanýan şekliň, aklyň, pikriň ýaly sözlerde düşürilip aýdylýar. Hiç kim akylyň, pikiriň diýenok. Bu sözleri kadadan çykma görnüşinde alaýmandyrlar.
Söz goruňyzy artdyrmak üçin çeper eser köpräk okamaly. Biziň dil garyp dil däl. Baý dil. Kerbabaýewiň eserlerini okap görüň! Düşünmedik näçe sözüňiz çykar. Ýa bolmasa beýleki ýazyjylary. Onsoňam durnukly söz düzümlerini görüň! Ýöne häzir bolsa öz aralarynda rus dilinde gürleýän we türkmen diliniň ýokarsynda oturan käbir dilçiler dilimiziň has baýamagyna rugsat bermeýärler. Dile araçäk çekmek ýalňyşdyr. Täzeçe sözler, söz düzümleri döredilip bilner!
Muňa başga bir mysal bereýin: Türkiýe - şuň adyny Türkmenistan diýip hem ulanjak bolupdyrlar wagtynda, Osmanly döwleti ýykylanda Atatürk goýjak bolýar. Olar soň seň mysalyňdaky ýaly Türkiýa diýip goýýarlar. Başga bir mysal berjek bolsak: Türkiýede türkler ýaşaýa diýip, rusçadaky ýaly Turtsiýa diýmän, aslyndan alyp Türkiýe diýipdiris. Emma Gresiýada grekler ýaşaýa diýip bu döwlete Grekiýe diýemizok-da, rusçadan alyp Gresiýa diýýäs!
Munuň ýaly biderek sözler bizde-de kän. Olaryňky özlerinde galsyn!
Bidereklik däl. Hollywood sözüniň okalşy Holiwud. Menem şeý diýip alalyň diýýän!
Dilimiz bay diyyaniza. Onki eserleri okamda sho sozlere, dushunmesem, dushundim diyendede gundelik durmushda ulanan wagtym mana dushunmeseler yene peydasy yoga dusundirmek ucin basga soz gozlejek bolsam. Taze soz girizmanlerindede onki bar we ulanyshdan galan sozlerimizi bir gundelik durmushumyza girizseler. Sozlukler cykarsalar. Shu wagt TMda turkmence-turmence sozluk barmyka? Yada in sonky sozlukler in sonky sapar haysy yylda cap edilipdirka?
Bar, ýöne soýuz wagty çykan sözlük. Köne ulanyshdan galan Türkmen sözlerine düshündirish berýän kitap bolmaly. Eliñi dolduryp duran kitap, gaty kän Türkmen sözleri bar. Soñky ýyllarda olar ýaly kitap çykdymy-çykmadymy bilmedim ýöne!
biza Turkmenistan diyemizok. nireden diyseler turkmeniya diyyas. hemem dusunemok dowletlerin hemmesinde formal informal language bar. ikisinem ulansan bolyar
Hamburger - Gamburger 😆
Haiti - Gaiti 😆
:
Bedre sözi bizden geçen olara. Bizden olara entek geçen söz kän. Ýöne ýazuw başga gürrüň. Biz ony bir kada bilen ýazmasak bolmaýar. Sebäbi bizde şiweleriň başga-başga ulanyşy bar (gapy-gafy) ýaly. Şolary tertibe salmak üçin ýazuw kadasy döredilen.
Shiwa diller bular bizin baylygymyz,olae yitip gitmesine men garshy.Lebap welayatynda her etrabynda her durli biri birlerinka menzemeyan sozler bar edil sholar yalam hemme welayatda-da uytgeshik biri birine menzemeyan diller bar.Turkmenistanda hemme yerde-de shol bir haryplar,shol bir kitaplar dersler okadylyar ya-da birmenzesh yazuw owredilyar.Bu welayatyn dili uytgeshik diyip bashga tuysli sapak berenoklar ya-da shiwa dilde sapak okadonaklar
Bir dil stilini ýazuwda saklamak örän zerur! Mysal:
Türkmen ýazuwy.
Türkmön aýdylshy.
Bu taýda dilede üns bermeli welin, ýazuw stilinem ýatdan çykarmaly däl!
Hawa, siziň diýýän sözlügiňiz 1962-nji ýylda Magtymguly adyndaky Dil-Edebiýat instituty tarapyndan neşir edilipdi. Gowy sözlük, sözüm ýokar. Ýöne, ondan bäri 50 ýyla golaý wagt geçdi. Döwür bütünleýin üýtgedi. Ondan bäri sözlük babatda ymykly iş edilmedi. Häzir dil-edebiýat instituty täze bir sözlük çykarypdyr diýýärler. Ýöne, entek kitap görnüşinde doly neşir etmändirler. Emma, gazetde neşir edilipdir. Okasyňyz gelse, Türkmen dili gazetiniň şu ýylyň iýul-awgust aýlaryndan başlap, alyp okap başlaň. Ýazylsaňyz-a hasam gowy. Meniň-ä şol sözlüge göwnüm ýetdi. 1962-nji ýylda çykan sözlükdenem has baý, has döwrebap, mysallary hem giňişleýin berýän sözlük eken. Okamagy maslahat berýärin.
Zaman gazyetde-de berýän bolmaly bölegräk. Internetde shu sözlügiñ programmasy ýada online görnüshde okap bolsady. Shol diýän kitabyñ mende biri bar Sawyer ýöne ýylyna seretmändirin. Dashy gök, gaty galyñ kitap bolmaly, käwagt dil stilini öwrenmek üçin özümem okaýan. Türkmen sözleri babatda gaty kän maglumatlar bar!