Garybyň çerkeze gidişi (türkmen halk ertekisi)

Garybyň bu ýaldyraýan zada göwni
gidip, ba­ryp se­retse, el ýaly altyn bölegi ekeni. Ga­ryp muňa gaty begenip,
ep-esli wagt­lap özüne gelip
bilmändir. Garyp soňra özüne gelip, ol altyny alyp, güne seretse, iňrik garalyp gi­dipdir.

Ol: «Şu agşam şu taýda
bolsammykam ýa-da öýüme gaýt­sam­mykam?» diýip pikir edip­dir. Ahyry çölde gal­ma­gy
ýüre­gine dü­wüp, gije eşeginem ýanyna getirip, ýyganja odu­nyndan ot ýakynyp,
tapan altynyny hem
her daýym bir barlap,
gijesini çölde geçirip­dir. Er­tir irden eşegini çerkez­den ýükläp, günor­ta­nyň
öň ýanynda öýüne gelipdir. Odu­ny dü­şü­rip, eşegini daňyp, keýpi kökje
işiginden ätlese, öýün­de aýaly ýok.

Aýalynyň baýyň işiginde haly
dokaýany ýadyna düşüp, gyzyny derrew onuň yzyndan ýollapdyr. Aýaly ylgaşlap
gelen­den soň garyp:

— Keýwany maňa bir gök çaý ber,
bir azrak ajyrak edip demle özünem — diýip aýaly­na buýran.

Aýaly hem derrew onuň getiren
odunyndan çaý gaýna­dyp, ajy çaýy öňünde goýan. Garyp çaý-çöregini iýip-içip
oturşyna, aýaly­nyň ýüzüne bakyp, keýplije gülümsirän.

Aýaly:

— Ýeri, kakasy, saňa bu gün näme
boldy, se­­niň keýpiň kök? — diýen.

Onda garyp:

— Näme, meniň keýpim kök bolman,
ki­miň­ki bolsun, öňüm­de gök çaý, saçakda mele mys­syk ak çörek, gapda­lym­da
keýwanym — diýip jo­gap beren.

Aýaly ýene:

— Sen bu çaý bilen çöregi öňem
iýýädiň, onda-da mu­nuň ýaly keýpli bolmandyň — di­ýip aýdan. Soňam:

— Heý, Hudaý jan, bize-de bir
çallyjak ge­çi ýetir­mez­mikä? — diýip zeýrenen.

Onda garyp:

— Men oduna giden ýerimden bir
tokga al­tyn tapdym — diýen.

Aýaly:

— Hany, kakasy, getir göreýin — diýip, onuň elinden al­ty­ny alyp
görüp otyrka, işik­den bir doýar-dolmaz, açgöz goň­şusy ge­lip, içerik giren.

Garyp oňa:

— Töre geçiň — diýip, mürähet
eden. Ol öýüň törüne geçip oturan
hem saglyk-aman­lyk soraşylandan soň, özüne uzadylan çaýy iç­mä­ge başlan. Goňşusy çaýy içip otyrka, garyp
begenjine aýalyna:

— Hany, ýaňky altyny al, goňşam görsün — diýen. Gary­byň aýaly altyny bada
çykaryp be­ren.

Goňşusy görse, ynha, bir tokga altyn. Onuň gözleri
ýal­dyrap giden. Baýlygy dünýä sygmaýan
açgöz goňşusy:

— Beý, sen muny nireden tapdyň? —
diýip garypdan soran.

Garyp ilki dymyp oturan.Ol ýene soran. Garyp özüniň çer­keze gidişini
jikme-jik gür­rüň berenden soň: «gumda içim tow­lap çy­dat­mady, onsoň menem
şyrdagymy ýas­sa­nyp, bir düýp çer­keziň düýbünde gyşardym we­lin, birden uka
gidipdirin. Şol halatda düýş gördüm» diýip aýdan.

Onda goňşusy:

—         
Düýşüňde näme gördüň — diýip garyp­dan soran.

Garyp:

— Düýşümde ýygan çerkezimi otla­dy­lar
welin, menem «wah» diýip, ýerim­den tu­rup, ýyganja odunyma seretsem, odu­nym
dur eke­ni, güne seretsem, gün ýaşmaga az wagt galyp­dyr — diýen.

Garybyň goňşusynyň sabyr käsesi dolup:

— Men senden altyny nähili
tapanyňy so­raýan
— diýip azym­ly aýdan.

Onda garyp:

— Gün irmikä, ýa-da gijikdimikä
diýip, gü­ne seretsem, ýer­de günüň şöhlesi düşüp, bir zat ýaldyrap ýatyr
ekeni. Baryp görsem, şu al­tyn — diýip, garyp oňa aýdan.

Goňşusy uzak oturman gaýdan. Emma öýüne
ýetmän orta ýolda durup pikir eden: «Men şu­lar­dan bir azajyk al­tyn so­ra­sam,
bermezmi­kä­ler». Soň ol yzyna
gaýdyp gelip, garyba:

— Sen maňa ýaňkyja altynyňdan bir
aza­jyk döwüp ber — diýen.

Garyp:

— Şol altyna gözüňi dikmesene,
sen näme oňa mätäç­mi? — diýip gaharlanan. Malyň dün­­ýä syganok, gal­laň am­mara. Sen bolsaň, utanman, meň ýaly
pukaradan zat diläp dursuň!

Emma açgöz goňşusy:

— Sen maňa dynnym ýaljak beräý —
di­ýip, garybyň üstüne abanyp durşuna, onuň elin­den altyny alyp, esli dö­wüp: — Goç-goç ogluň
bolsun, her haýsyna peri ýaly gyz sataşsyn — diýip çykyp giden.

Garyp şol tapan altyny bilen
gurplanyp gidipdir. Goň­şu­sy bol­sa şol gün öýüne ba­ryp,
paltasyny, pilini alyp, eşe­gine mü­nüp guma çerkez ýygmaga gidipdir. Ol çöle baryp, iki düýp çerkezi
çapyp: «Içim tow­la­ýar» di­ýip, telpegini başynyň aşa­gy­na go­ýup, çer­ke­ziň düýbünde gyşaryp­dyr.
Gözü­ni pugta ýu­mup­­dyr. Emma uklap bilmändir. Turup ýene çerkez ýygmaga
başlapdyr.

Şeýlelikde, ol it ýaly ýadapdyr. Ol ýene çer­keziň düý­bünde gyşaryp: «Indä uklap, düýş
görerin» diýip pikirlenip ýatýar we­lin, ýaňy bir irkilip barýarka, ýakasyndan
ýylan girip başlaýar. Ol
begenip: «Düýş gördüm» di­ýip tursa, köýneginiň içinde ýylan gezip ýör diýýär.

Ol ýylandan:

— Sen näme üçin meniň içime
girýärsiň — diýip soran.

Ýylan hem oňa:

— Sen näme ýalandan «içim
towlaýar» di­ýip, düýş görjek bolýarsyň — diýip aý­dan.

Onda ol adam:

— Sen bilýärmiň ýylan! Düýn bir
garyp şunuň ýaly ýatyp düýş görüp, gyzyl tapan eke­ni — diýen.

Ýylan:

— Ol garyp, onuň içi towlany hak,
ukla­nam, düýş gö­renem çyn.
Sen bolsa ýalan sözle­ýär­siň. Onsaňam seniň näme altynyň ýokmy? Sen açgöz
adam. Sen tiz şu ýerden göte­ril, bol­masa işiňi gaýtararyn — diýip, ýy­lan ol adama aýdan.

Onda ol adam
ýylana şeýle diýen:

¾ Näme diýsene ýylan, men şu ýerden al­tyn alman
gitjek däl. Men näme şol garyp­ça ýokmy, artykdyryn hem. Onda ýy­lan:

¾ Sen gitmeseň, men seni çakaryn — diýen. Onda ol ýy­lany gorkuzjak bolýan ýaly
sesine bat berip:

¾ Synanyp göräý, eger çakaýsaň özüňe er­bet bolar, men seni edil
dünýä gelmedik ýaly ederin — diýen.

Ýylan onuň edil egninden jasladyp alan hem
ýakasyn­dan çykyp, arkaýyn süýnüp giden.

Betpäl baýyň ýylana eli degmän, şolbada
ýykylan.

Onuň bagtyna guma bulaşyp ýatanyny
çöl­de goýun ba­kyp ýören çopan gören. Huşuny ýi­ti­reň­kirlän açgöz baý, çopana özü­ni ýy­lan ça­kan­dygyny
zordan düşündiren hem eg­nini
gör­kezen.Çopan gyssagara oňa ýylan
çakanda edil­ýän ähli emi eden
we çäkmenine dolap,
eşegine ýükläp oba getiren.

Betpäl baý bu ýaradan ölmändir, ýöne gül­män­direm.
Ol yrgyldap ýören ysgynsyz mah­lu­ga öwrülipdir.

Bu waka uly il geň galyp, haýygyp gürrüň edip­dir.

Aý dost menä ýaltanýanlaý okamaga bir boşurak wagtym okarynda

Sag bol paýlaşanyň üçin manyly erteki eken.

Sagbol payla6anyña kisi malyna göz dikmeli dal eken.