Böken Biýiň öwütlerinden

1696 — 1789-njy ýyllar aralygynda Gazagystanyň häzirki Atyraw welaýatynyň Gyzylkoga etrabynyň Garabag giňişliginde ýerleşýän Ogaş kölüniň boýunda ýaşap öten Böken biý gazak halkynyň arasynda giňden tanalýan adam bolupdyr. Geljekki akyldar, il kethudasy öz göbek ganynyň daman ýeri bolan Ogaş kölüniň boýlaryny tä ömrüniň ahyryna çenli mekan edinipdir. Onuň ýazlagy bolsa, Ogaş kölünden on çakrym uzaklykda ýerleşýän Äžibaý, Karakudyk, Bürgendi ýaýlalary bolupdyr. Ol barada: Äžibaý Karakudyk ýazlag ýeri Bürgendi dört dürli sürüniň bakylan ýeri Hemişe gözüňe yssy görünýär Böken biýiň ak öküzini baglan ýeri — diýen bir bent halkyň dilinde saklanyp galypdyr. Böken biý diňe bir öwüt-ündew bermek bilen çäklenmändir, onuň öýi il-ulsuň gelim-gidimli ýeri bolupdyr. Ol hemişe garyp-gasarlaryň, ýetimýesirleriň aladasyny edipdir, azyrganman, elindäki bar zadyny garyp-gasarlara paýlapdyr we biregne ömrüniň ýetmiş alty ýylyny gazak il-ulsunyň kethudasy bolmak bilen geçiripdir. Öz manyly ömründe ençeme gezek ýüze çykan dawalarda araçylyk edipdir. Onuň özboluşly ýoly bolupdyr, hiç wagt halk köpçüliginiň öňünde gyňyr-gyşyk sözlemändir. Böken biý dawagärleriň arasyna yzyna birtopar adam tirkäp barman, diňe attutaryny alyp barýan eken. Şeýle pursatlarda eline ak ýüplükden işilen ýogyn duşak hem alýan eken. Onuň baran ýerinde dawanyň soňy bir karara gelnip, oňatlyk bilen soňlanypdyr. Biri-birine naýzasyny gezeşip, atyşypçapyşmaga taýýar dawagärler Böken biýi görenden ýaraglaryny bir gyra taşlap, onuň täzeje ak duşagy boýnuna atyp durşuna aýdan sözlerine gulak asýan ekenler. Şonuň üçin hem il arasynda: «Böken biýiň baran ýerinde dawanyň düwni gylyç bilen däl-de, duşak bilen kesilýär» diýen aýtgy galypdyr. Böken biýiň özi hem gepi-sözi dürs adamlara uly hormat goýupdyr we olaryň baý ýa-da ýoksullygyna garamazdan, toý-märekelerde gapdalyndan orun beripdir. Özünden maslahat sorap gelenlere: «Adam haçan-da, harsydünýä bolsa adamkärçiligini ýitirýändir. Henize çenli harsydünýälikden haýyr tapan ýokdur, tersine, ol adamy heläk edýändir» diýip, olara dogry ýol salgy beripdir. Böken biýiň il bähbitli öwüt-nesihatlary indi üç ýüz ýyldan bäri gazak halkynyň dilinden düşmän, nesilden-nesle geçip gelýär. Ol 1789-njy ýylyň awgust aýynda 93 ýaşyň içinde, Bürgendi ýaýlasynda dünýäden ötüpdir we Garabagdaky «Öteý» gonamçylygynda jaýlanypdyr.

ILKINJI ARAÇYLYK

Böken biý heniz on ýedi ýaşynda mahaly babasy Köpeý hajynyň ýanyna görme-görşe gelende, ilkinji gezek araçylyk edipdir we il-ulsuň öňüne çykyp söz sözläpdir. Şol ýyllar žagalbaýly taýpasynyň kethudasy bolan Köpeý hajynyň özi ýaşy ýetmişden geçeňkirlän goja bolupdyr we toý-märekä barmaga, il arasynda ýüze çykýan dawalarda töwellaçy bolmaga ragbaty galmandyr. Muňa garamazdan, günleriň birinde kerderi we kereý taýpalarynyň arasynda ullakan dawa ýüze çykypdyr we dawalaşýan taraplar žagalbaýly taýpasynyň garry kethudasynyň ýanyna gelip, bu dawada araçylyk etmegini haýyş edip, onuň ýanyna gatnap başlapdyrlar. Iki taýpanyň adamlarynyň dawalaşyp ýörmegine-de, gürüm-jürüm bolan ýekeje at sebäp bolupdyr. Ýaş Böken bu dawanyň üstüne gelipdir. Köpeý hajy agtygy geleninden bir günden soň, kerderi hem-de kereý taýpasynyň adamlarynyň ata atlanyp bilýän ähli erkek göbeklisini ýanyna çagyrdyp: — Halaýyk, men indi gojaldym. «Bitjek işiň başyna, ýagşy geler gaşyna» diýlişi ýaly, obamyzda bir myhman bar. Ol meniň Akkoýkyn atly gyzymyň ogly, ady Böken. Özem tutuş žetiruwa,1 onuň içinde-de žagalbaýlylara ýegen bolýar. Özem hemişe Zeňňi babanyň yhlasy siňen mala — öküze münmegi gowy görýär. Meniň pikirimçe, bu ýegeniňiz ýöne-möne adam bolmaly däl. Eger garşy bolmasaňyz, bu dawada araçylyk etmegi oňa ynansak nähili görýäňiz? — diýip, olara Bökeni görkezipdir. Muňa iki tarapyň hem ýaşululary: — Garşylygymyz ýok, myhman ýigit žagalbaýlylara ýegen bolýan bolsa, özem baba tarapyna çeken bolsa, osal däldir — diýşipdirler. Soňra Köpeý hajy agtygyna ýüzlenip: — Böken jan, babaň obasyna hal-ýagdaý soraşmaga geleniňe taňryýalkasyn! Biribaryň özi seni bu dawanyň üstünden getirdi. Ony çözmegi saňa tabşyrýan. Galanyny özüň bil — diýipdir. Böken babasynyň hem-de toplanyşyp duran adamlaryň öňünde baş egip: — Maňa ynam bildireniňiz üçin sag boluň! Şu güne çenli köpçüligiň öňüne çykyp, gürlän ýerim ýokdy. Dawada araçy bolmaklygyň ýoly agyr, emma şonda-da, owal Hudaýa, galyberse-de, ata-babalarymyň ruhuna sygynyp, ilkinji gezek araçy bolup göreýin. Maňa dawanyň sebäbini gysgajyk beýan edip beriň — diýipdir. Eşidip otursa, dawanyň sebäbi mundan üç ýyl öň kerderileriň gazykda daňylgy duran ýerinden gürüm-jürüm bolan «Akguş» atly alty ýaşar ak bedewi eken. Ak bedew tutuş žetiruwda öňüne bedew geçirmedik ýyndam at bolupdyr. Atyň reňki ak bolandygy üçin ony «Akguş» diýip atlandyrypdyrlar. Şol görmegeý bedew hem bir gije ýitirim bolupdyr we adamlar ony kimiň ogurlandygyny bilmän kösenipdirler. Aradan iki ýyl geçensoň, kerderi taýpasynyň adamlarynyň biri şol ýiten aty tama taýpasynyň obasynda tutulan toýuň at çapyşygynda görüpdir. Sorap-idäp görse, aty ýaryşa goşanlar kereý taýpasynyň adamlary bolup çykypdyr. Bu waka hem iki taýpanyň arasynda uzaga çeken dawanyň başlanmagyna sebäp bolupdyr. Ondan soň ýene bir ýyla çenli kereýler: «Bu at taýçanaklygyndan öz elimizde önüp-ösen malymyz» diýşip, kerderileri atyň golaýyna getirmändirler. Böken ak aty köpçüligiň öňüne getirdip görse, onuň burny bilen bir gulagy dilnip, tagma basylan eken. Kereýler: — Bu belgileri at heniz taýçanak wagty öz elimiz bilen basdyk — diýşipdirler. Kerderiler bolsa: — Bu at biziňki, ýiten wagty onuň hiç hili belgisi ýokdy, o belgiler soň peýda bolupdyr — diýşip janygypdyrlar. Böken özüne seredip duran kişilere birme-bir göz aýlap, kerderilerden: — Ak at ýiten wagty ýazlagyňyz şu ýerden näçe çakrym daşlykda ýerleşýärdi? — diýip sorapdyr. Olar: — Segsen çakrym daşlykda ýerleşýärdi, ol ýerde süýji suwly «Daş deşen» diýen guýyhem bar, at gyşy-ýazy şol guýudan suwarylýardy — diýip jogap beripdirler. Ol kereýlere-de hut şeýle sowal bilen ýüzlenipdir. Olar hem: — Biziň ýazlagymyz şu ýerden ýetmiş çakrym uzakdy. O ýerde «Şili bulak» diýen çeşme-de bar. Ak at gyşy-ýazy şol çeşmeden suwarylýardy. Kerderileriň ýerine heniz onuň toýnagy degenok. Olaryň: «At biziň ýerimizde önüp-ösdi» diýýänleri düýbünden ýalan — diýşipdirler. Iki tarapy hem diňländen soň, Böken olaryň gözüniň öňünde atyň kellesinden nogtasyny syryp alyp: — Bar, janawar, nirä gitseň şoňa git — diýip, gerşine kakyp goýberipdir. Soňra iki tarapdan üç-üçden, jemi alty adamy ýanyna çagyryp: — Siz ses ýetim aralykdan ak atyň yzyndan ýöräberiň. Ol ertir agşama çenli öz suw içen guýularynyň biriniň başyna barar. Ony şol ýerden tutup, meniň ýanyma getiriň. Emma ýol ugra aty saklap, barýan ugruny üýtgetjek bolaýmaň — diýip, berk tabşyrypdyr. Ak bedew giňişlige çykandan soň, öňüneardyna garaman şol ýortup barşyna, ertesi agşamara kerderileriň ýerindäki taýçanaklykdan öz suw içen guýusynyň başyna gelipdir. Atyň yzyndan syn edip gelýän adamlar ony şol ýerden tutup, alyp gelipdirler. Böken aty tutup, alyp gelen kişilerden: — Ak at nirä baryp durdy? — diýip sorapdyr. Aty getirenler: — Kerderileriň ýerindäki suwdan pürepür doly guýyň başyna baryp durdy — diýipdirler. Soňra Böken: — Dawaňyz çözüldi. Onuň çözgüdini ak bedewiň özi tapdy. Ak bedew taýçanaklykdan siziň eliňizde önüp-ösen malyňyz eken. Munuň şeýledigine hiç kim güman edip bilmez — diýip, atyň jylawyny kerderileriň eline beripdir. Kereýler bolsa eden işine utanyp, başyny ýerden galdyryp bilmändirler. Şol pursat Köpeý hajy agtygyna garap: — Oglum, ak reňkli malyň ýitmegi sebäp bolup, ilkinji gezek il-ulsuň öňüne çykyp, araçylyk etdiň. Şoňa görä-de, sözüň hak bolup çykdy. Sözläňde dogryňy sözleseň, hiç wagt ýamanlyk ýüzüni görmersiň. Indi haýsy işiň başyna barsaň hem, alnyň ak, ýoldaşyň hak bolsun! — diýip, ak pata beripdir. Şeýlelikde, babasy Köpeý hajynyň beren ak patasy onuň hemrasyna öwrülipdir we ol ömrüniň ahyryna çenli öz tutan hak ýolundan dänmändir.

ÇÖREGIŇ OWNUGY

Böken biý desterhanyň başynda hemişe öz öňüne dökülen çörek ownuklarydyr gyňagyny çöpleşdirip, iýip oturýan eken. Bir gün garyndaşlaryndan biri: — Çöregiň ownugy bilen gyňagyny çöpläp, iýip oturmagyňyzyň manysyny nähili düşündirýärsiňiz? — diýip sorapdyr. Böken biý oňa: — Allatagala bendesine ömründe on iki sany iman baýlygyny ýygnamagy buýrupdyr. Şol iman baýlyklarynyň altysy namaz okamak, oraza tutmak, haýyr-sogap etmek ýaly bu dünýäde eden gowy işleriňden ýygnanýar. Galan altysy bolsa, saçaga dökülen çörek ownujaklaryny we gyňagyny ýygnap iýmeklikden ýygnanýar. Durmuşda çörekden gowy tagam ýokdur. Seniň ownuk, gyňak diýip oturanyň hem çörek. Olary çöpleşdirip iýmek bilen, nesip bolsa, iman baýlygymy toplaryn. Ol meniň bu dünýäden alyp gitjek azygym bolar. Çöregiň ownugy ynsan saglygyna-da oňyn täsir edýändir. Saçak başynda her kim öz öňüne dökülen çörek ownujaklaryny çöpleşdirip iýse, sogaby kalbyna iman baýlygy bolup dolar — diýip jogap beripdir.

BAÝLYK ÖÝÜŇDE

Bir gezek Kazybek2 Böken biýden: — Baýlyk nirede bolýar? — diýip sorapdyr. Böken biý: — Baýlyk uzakda däl, ol her kimiň öz öýünde: gapysynyň öňünde hem-de ojagyň başynda bolýar — diýip, sözüni dowam edipdir. — Öý öýe meňzeş bolanda gapysynyň öňünde eýerlengi duran bir at, daňylgy ýatan bir sygyr, ojagynyň başynda bolsa karkara3 ýaly gelşikli, akylly-başly bir zenan bolmalydyr. Öýüň baýlygy diýýänlerim, ine, şulardan ybaratdyr. Şu üç zady dürs saklap, dürs ideden öýüň tüňçesi otdan, gazany ojakdan düşmez, öýi gelim-gidimli, töri hemişe myhmanly bolar. At bilen sygyr goşa baýlykdyr, emma öýüň iň esasy baýlygy arassaçyl, hoşgylaw, gaýratly zenandyr. Öýüň bereketi, esasan-da, aýala baglydyr. Ýaman aýalyň gap-gajy bulaşyp, gazany agyp, töri çalam-çaş bolup ýatýandyr. Bizden öňküler:
Düşegi törde ýygnalsa,
Çäýnegi bahym gaýnasa,
Mundan artyk bolarmy
Aýalyň görk-görmegi — diýen setirleri bize miras goýup gidipdirler. Özüm-ä şü üç zady öýüň baýlygy hasaplaýaryn.

NÄHILI ÖMÜR ÝARAŞYKLY?

Öz zamanynda tutuş žetiruwyň kethudasy bolmagy başaran Köpeý hajy bir gün ýanyna görme-görşe gelen agtygy Bökenden: — Böken jan, durmuşda nähili ömür ýaraşykly, nähili ömür ýaraşyksyz? — diýip sorapdyr. Böken: — Baba, ilki bilen, her bir adam öz deňduşy bilen ýaraşyklydyr. Has gojalan adamlaryň ömrüniň ýaraşygy ýok. Näme üçin diýeniňde, deň-duşy ýok gojalar duş gelen öýe baryp, gürrüňleşip oturyp bilmeýärler. Sebäbi ol ýerde onuň deň-duşlary ýok. Olar käte elleri işe barman diýseň ýekesireýärler. Olara baýlyk-da, wezipe-de gerek däl. Dünýäniň elpe-şelpelikleriniň hiç biri olaryň öz deň-duşunyň ornuny tutmaýar — diýip jogap beripdir. Agtygynyň sözlerini üns berip diňlän Köpeý hajy: — Onda deňi-duşy ýok adamlar nirä barmaly, nähili ömür sürmeli, günlerini nähili geçirmeli? — diýipdir. Böken: — Baba, men deň-duşy ýok adamlar ömründen bezigip gitsinler diýemok. Asla, beýle diýmek bolmaz — diýip, sözüni dowam edipdir. — Olar hem isleýişleri ýaly ömür sürübersinler. Emma ömrüň hem öz ýol-ýodalary, kadalary bolýar. Gojalar ýersiz-ýere duş gelen ýere barybermän, özüne erk etmelidirler. Barsalar-da, köp gürlemän, diline bek bolmalydyrlar. Gojalara agraslyk ýaraşýandyr! Ýuwaş ýöräp, az gürleýän adamlar ömürden horluk görmezler. Ömrüň talaby güýçlüdir, ol islän ýeriňde gezip, islän sözüňi diýip ýörmegi halaýan däldir. Gojalan adamlar muny ýatda saklamalydyrlar. Indi togsan agyz sözüň topukça düwnüne4 gelsek, aslyýetinde, ömrüň manysy — adamlaryň ömrüň gadyr-gymmatyny bilmeginde.

KANAGATLY ATLY TAGAM BAR

Bir gün Köpeý hajy agtygy Bökenden: — Nähili tagamy gowy görýäň, nähili tagam bilen naharlanýaň? — diýip sorapdyr. Böken: — Dünýäde kanagat atly tagam hem bar — diýip, sözüni dowam edipdir. — Ony özüňiz hem bilýänsiňiz. Meniň ilkinji höregim kanagat bolup, köplenç şonuň bilen naharlanýaryn. Kanagatly bolmaklyk adamyň dözümi bilen çydamyny bekedýän ruhy azykdyr. Onuň bilen naharlanan adam ýadamany-ýaltanmany bilmez. Ol hem siňňitli, hem ýokumly hörek bolup, hiç wagt adamy ajykdyrmaýar, howsala düşürmeýär, aljyratmaýar. Umuman aýdanyňda, höreklik tagam adamyň garnyny doýursa, ruhy tagam bolan kanagatlylyk onuň janyna aram berýär. Şonuň üçin men ruhy dünýämi ruhy azyk bilen naharlap gezýärin.

ATA — KÖL, BALA — ÇÖL

Bir gezek Böken biýden: «Bir ata otuz ogly ekläp-saklap biler, emma otuz ogul bir atany ekläp-saklap bilmez» diýýärler. Bu sözüň manysyny nähili düşündirýärsiňiz — diýip sorapdyrlar. Böken biý şeýle jogap beripdir: — Ata üçin perzentleriniň hemmesi hem deňdir — diýip, sözüni dowam edipdir. — Bir ata otuz oglunyň hemmesini birmeňzeş iýdirip-içirip, birmeňzeş geýindirýär. Olaryň birini beýlekisinden kem ýa-da artyk görmeýär. Olar üçin dilegleri-de, ýürek ýylysy-da birdir. Ata ýüregi ýeke-täk hem bolsa, ähli ogullary üçin deňlikdir. Gepiň gysgasy, atanyň güýçli, berk ýüregi otuz ogul üçin hem deň urýar. Onuň atalyk mähirinden kemlik görmedik perzentleri, onuň iýdiren çöreginden hem, geýdiren geýimlerinden hem kemçilik görmeýärler. Bir höwürtgede ösüp ulalan guş çagalary kimin, bir öýde önüp-ösüp, kemala gelýärler. Ählisi hem atanyň arkadaýanjy bolup ýetişýärler. Il-ulsuň: «Bir ata otuz ogly ekläp-saklap biler» diýmekliginiň manysy şulardan ybaratdyr. Emma: «Otuz ogul bir atany ekläp-saklap bilmez» diýlen söze ser salsak, otuz ogluň otuz ýüregi bolup, hersi bir tarapa garap urýar. Olar hiç wagt bir ýere birleşmeýärler: olaryň hem öz maşgalasy, oglan-uşagy bolýar. Ýeri gelende, olar atadan öz çagalaryny ýakyn tutýarlar. Gysgaça aýdanymyzda, otuz ogluň içinde atasyna mähiri üýtgeşik bir ogul bolýar. Owal-ahyr atasyny şol ogul eklär diýip düşünýärin.

ZAMANA GÜNÄKÄRMI ÝA-DA ADAM?!

Bir gürrüňçilikde garadangaýtmaz Kazybek: — Dünýä bir durkunda durubermän, kä düzelse, käte bulaşyberýär. Onuň bulaşmagyna zamana günäkärmi ýa-da adamlar? — diýip sorapdyr. Böken biý oňa: — Zamana ýer ýüzündäki ähli janly-jemendä deňlikdir — diýip, sözüni dowam edipdir. — Onuň wagtal-wagtal bulaşmagyna tebigatyň kanuny diýse-de boljak. Emma, meniňçe, dünýäniň bulaşmagyna adamlaryň özleri günäkär. Sebäbi adamlar bir-birine görübilmezlik edip, yrsaraşyp, gybat edip, birek-biregiň gözüne çöp atyp, agzalalyga çenli baryp ýetýärler. Olara näme ýetenok!? Biriniň güzerany beýlekisine garaşly däl. Muňa garamazdan, adaty bendeler bir-birine hyýanat edýärler. Bu ýerde zamananyň näme günäsi bar!? Niýeti-päli ýaman adamyň özi-de, işi-de erbetdir. Ýagşyzadalar: «Adamlar niýetini dürs tutsalar, gowulyk, rysgal-döwletlilik, parahatçylyk hemişe olaryň hemrasy bolar» diýip, wesýet edip gidipdirler. Zamana — bu öwsüp duran ýel mysaly. Şonuň üçinem adamlar zamananyň gara ýeliniň tersinden ýöremän, ýagny dünýäde bolup geçýän erbet zatlara ýykgyn etmän, gowulyga, ýagşylyga ymtylyp ýaşabermelidirler. Şeýtseler, zamana hem bulaşmaz, ýer-ýurtlar hem tozmaz.

GARGYŞYŇ GYLDAN INÇE DUZAGY

Bir gün Kazybek Böken biýden: — Gargyş näme? Onuň astynda nähili apat ýatyr? — diýip sorapdyr. Böken biý oňa: — Gargyş — oklangy duran tüpeň mysalydyr — diýip, sözüni dowam edipdir. — Ol bir kişini däl-de, müň kişini didiwanyna mündürer. Emma onuň oky duş gelen kişä däl-de, diňe öz degmeli kişisine degýär. Gargyş siňen adam owal-ahyr oňýan däldir. Il arasynda: «Gargyş uran, gargyş ursun» diýen aýtgylar hem şondan galypdyr. Gargyşyň iň ýamany günäsiz aýal maşgalanyň gözýaşlaryny döküp, eden gargyşydyr. Ondan gaçsaň hem gutulyp bilmersiň. Ol ýazykly adamyň yzyndan towşanyň yzyndan kowan ýyndam tazy kimin kowup ýetýändir. «Gargyş alan baýnamaz», «Gargyş siňen» diýen nakyllaryň biçäre eneleriň ajy gözýaşlaryny dökmäge sebäp bolan adamlar üçin aýdylan bolmagy-da mümkin. Aýal maşgalalar ejiz edip ýaradylypdyr. Emma ejiz hem bolsa, olaryň gargyşy örän güýçlüdir. Aýal maşgala ýersiz-ýere sütem eden, jebir çekdiren adamy öňde-soňda onuň gargyşy tutar. Gargyş adamyň boýnuna oralyp galýan gyldan işilen duzak bolup, onuň bir tary otdan, bir tary okdandyr. Ol ýazykly adamynyň boýny kesilip üzülýänçä ýazdyrmaýar.

TEBIGAT HEM ÖZ ÖÝÜŇ

Tebigat üçin jany agyrmaýan adam, adam adyna mynasyp däldir. Tebigata jany agyrýan bolsa, ol kimem bolsa, hakyky adamdyr. Tebigat — öz öýüňdir. Ony goramak öz öýüňi goramak bilen deňdir. Tebigata taý geljek gözellik ýokdur. Ýaşaýşa hemaýatçy hem tebigatdyr. Asmanyň asty bilen Ýeriň üstünde ýaşaýşa ukyply diri jan bolsa, olaryň bary tebigatyň saýasynda önüp-ösýär, ömür sürýär. Tebigatsyz ýaşaýyş ýokdur. Şonuň üçin hem tebigaty harlaman, ony goramalydyrys. Ölmejek-öçmejek ýaşaýyş ýokdur. Diňe tebigat bakydyr. Emma tebigata jany agyrmaýan päliýamanlar ony öldürmeseler-de ýaralap, çalajan edip taşlamaga çenli baryp ýetýärler. Şeýle-de bolsa, tebigat olardan öz rehim-şepagatyny, jomartlygyny aýamaýar. Käwagt «Daş bilen urany, aş bilen ur» diýlen nakylyň Ýeriň, tebigatyň şu häsiýetine berlen bahadyr diýesiň gelýär. Eý, adamlar, muny bilip hem, tebigata näme üçin beýle gaty daraýaňyz? Onuň näme ýazygy bar? Onuň ýazygy: biziň üçin daňy ataryp, Güni dogurýandygymy?! Ony halys edip ýadatmalyň, zabun darap tozdurmalyň. Tebigatyň hem soragy bardyr. Tebigata kast edilse, ol haçan-da bolsa, artygy bilen özüne ýetirilen zyýanyň öwezini dolar. Geliň, adam diýen adymyza ysnat getirmän, tebigaty goralyň! — diýip, Böken biý ömrüniň ahyryna çenli tebigaty goramaklygy ündäpdir.

ÖZ ILINIŇ HÄKIMI BOLMALYDYR

Bir gün Kazybek Böken biýden: — Ile ýolbaşçylyk edýän häkim nähili bolmaly? — diýip sorapdyr. Böken biý: — Häkim ile häkim bolman, öz iliniň häkimi bolmalydyr. Ile häkim boldum diýmeklik, barypýatan akmaklykdyr — diýip jogap beripdir.

TANAMA

Kazybek Böken biýden: — Iliň özboluşly aýratynlygyny, özbaşdak ildigini nädip tanap bolýar? — diýip sorapdyr. Böken biý oňa: — Her bir iliň dini, dili, hünäri, kesbi ýaly öz milli däp-dessurlary bolýar. Şol däp-dessurlaryny tutmadyk ile özboluşly aýratynlygy bolan özbaşdak il diýmek bolmaz — diýip jogap beripdir.

NÄME ARZAN, NÄME GYMMAT?

Bir gün Kazybek Böken biýden: — Näme arzan, näme gymmat? — diýip sorapdyr. Böken biý: — Arzan hem, gymmat hem sözdür. Arzany — diňlenmedigi, gymmady — diňleneni — diýip jogap beripdir.

ÖÝÜŇ DIREGI

Bir gün Kazybek Böken biýden: — Öýüň diregi aýalmy ýa-da erkek kişi — diýip sorapdyr. Böken biý: — Öýüň diregi aýal. Erkek kişisi ýok öýi aýal saklap biler, emma aýal maşgalasy ýok öýi erkek kişi saklap bilmez. Bularyň haýsynyň öýüň diregidigi şundan mälim dälmi, eýsem?! — diýip jogap beripdir.

KÖPE TOPRAK SAÇMA, ÇUKURA DÜŞME5

Bir gün Kazybek Böken biýden: — Il arasynda: «Köpe toprak saçma, çukura-da düşme» diýen nakyl bar. Eger kimdekim şeýle ýagdaýa düşse, ondan nädip gutulmak mümkin? — diýip sorapdyr. Böken biý oňa: — Beýle ýagdaýdan gutulmaklygyň ýeke-täk ýoly bar, ol hem köpe toprak saçmazlyk, çukura hem düşmezlik — diýip jogap beripdir.

1 Žetiruw — gazak urug-taýpa gurluşy
2 Kazybek — Böken biýiň zamandaşy
3 Karkara — gazak aýal-gyzlarynyň kellesine geýýän milli gupbasy
4 Düwün — bu ýerde: esasy mesele
5 Köpe toprak saçma, çukura-da düşme — köpüň garşysyna gitme diýmekligi aňladýar

K.TURDAGALYÝEW/gazaj ýazyjysy
Terjime eden Mamajan ARAZOWA