Amerikan Kapitalizminin cokusi

Shu wagta cenli dunyade birnace bazar sistemasy ulanildi. Olaryn arasyna Capitalism,
Mixed Capitalism, Socialism yali sistemalar bar. Her dowlet oz halkina
onayli sistemani saylap alyar. Arassa Capitalismde dowlet bazara hic hili
yagdayda gosulmayar. Olara gora Bazar oz ozuni dolandirya, oz yalnislarini
duzedya. Kabir alymlara gora hokumet finans we ykdysady sistemalaryn
durnuklylygy ucin bazara girip bu sistemalary regulate etmeli we gerekli yerlere
gosulmali. Bu sistema Mixed Capitalism diyilyar. Hazir dunyanin kop yerinde shu
sistema ulanilyar. Yakinda bolan ‘Made in America’ Finans krizisi Amerikan-stilbazar sistemasynyn bir topar yalnisinin
bardygyny gorkezdi. Amerikan Merkezi banki kopden bari Banklaryn erkinliginin
arkasynda boldy. Bu azatlyk sonki yillar hasam artdyryldy. Sheydip Wall Street
edenini edip bashlady. Wall Streetdaki finans karhanalary eger bankrupt bolan
yagdaylarynda hokumedin halas etjegini bilyadiler, sheydibem gaty riskli,
transparent bolmayan, dusunilmesi kyn finans onumlerini halka hodurlap bashladylar.
Bu yagday esasanam oy mortgaga-lerinde kop boldy. Bankirlere gora adaty
mashgala uly gowrumli oyleri alyp biljekdi. Olara gora interest rate hem
yokarlanmazdy. Sheydip arzan baha bilen oy eyeleri kopeldi. Birden interest
rate ler yokarlandy we oy eyelerinin installment (aylik tolemeli mukdary) mukdarlary kopeldi. Aylik tolegleri tolemekde
kyncylyk ceken mashgalalar mortagelerini default etdiler. Sheydibem oylerin
eyesi banklar boldy. Banklar oyleri satmak ucin auctiona cikardilar yone
interest ratein yokary bolan wagty kim bu oyleri aljak? Umuman birnace oy
satilsa real estate sektorda problema cikmaz yone birbada bir topar oy satiljak
bolsa problema cikar. Sheylelikde Real estate bubble boldy. Yone banklar
derrewjik Fed (Amerikan merkezi banky)e yuz tutdylar. Olar her hili yagdayda
ozlerinin halas ediljekdigini bilyadiler. Banklar kyncylyk ceken wagty Merkezi
Bankdan 1% interest rate bilen loan alyp bilyaler yone olar bail out dan
tamakin boldular. Sheylelikde ABS hokumedi tarapyndan USD 700 milliard bail out
kabul edildi. Dunyade tanalyan Citi Bank, AIG yali gigantlar halas edildi. Yone
banklar name etdi? Bu puly halka peydaly
ishler ucin ulanman shareholderlara bonus, dividend ucin ulandilar. Aslynda
banklaryn esasy wezipesi halkdan gelen depositleri kici we orta gowrumli karhanalar acmak ya da
olary ulaltmak ucin loan hokmunde yene de halka yetirmek. Bu bolsa ishsizligi
azaltyar, ish yerlerini kopeldyar we ekonomikany osduryar. Yone Amerikan
banklary bu asyl wezipesini goyup taze girdeyji yoluni tapdilar: Transaction Fees.
Garaz gepin gysgasy Market
Fundamentalism (market oz ozuni upjun edyar, hokumet gosulmali dal)i goldayan
Amerikan hokumedi bu finans karhanalaryny halas etmek bilen oz ynanyan teoriyasynyn
duybunden tersine hereket etdiler. Bazar gosulmagin babasini etdiler.

Bu krizis netijesinde Amerikan bazaryna bagly bir topar
dowlet ejir cekdi. Yone oz regulationlary bn bazary gozegcilik edyan dowletler
bu krizisden azrak tasir aldilar. Amerika bu bazar sistamasynda duypli
ozgerishlikler edermika diyyan.

Dunyade bolup gecyan fenomenalardan sapak almak gerek. Yazgidaki tehniki terminlere dusunmediklerden
otunc sorayan. Umuman bir zatlar owrenensiniz diyip umyt edyan. Pikirleriniz
bolsa sizem yazin.