Strukturasyz ýazgy, diňe içimden geçýänler…

Umuman aýdylanda, islendik jemgyýetiň galkynmagy üçin birinji bilen halkyň aň düşünjesi ösmeli. Halkyň aň-düşünjesi nähili ösýär? Öz özünden ösüp bilýärmi? Ýok, öz-özünden ösüp bilenok. Wagtyň geçmegi bilen ösüp bilýärmi? Ýok, wagtyň geçmegi bilen öz özünden ösenok, wagtyň geçmegi bilen maýmyn hem adama öwrülenok, Darwin hem ýalňyşýar (menin pikirim).
 
Aň-düşünje we mentalitet bilim bilen ösýär, kitaplar bilen ösýär, durmuş tejribeleri bilen ösýär, dünýäni synlamak bilen ösýär. Bilim bolanda diňe bir matematika, himiýa ýa fizika göz öňünde tutulanok. Gumanitar bilimleriň hem ähmiýeti juda ýokary: Taryh, edebiýat, filosofiýa, syýasy bilimler, ykdysady bilimler, sosiologiya we ş.m. Ýöne berilýän bu bilimlerde hemme zat obýektiw görnüşde aýdylman, kimdir biriniň subýektiw isleglerine görä aýdylýan bolsa, onda olam boş bilim.
 
Çykarylýan giň manyly kitaplaryň sanyny barmak basyp sanamaly bolsa, ýazyjylar kitaplaryny başga ýurtlarda başga dillerde çykarýan bolsalar, onda olam jemgyýetimize peýda getirenok, ýöne ondan başga ýolam ýok, olam bir hasap. Soňky 20 ýylda çykan romanlaryň, publisistik kitaplaryň sany 10-a ýetenok öýdýän. Aslynda her ýyl 100 sanysy hem çyksa az bolýar. Ýazyjy ýokmy? Ýok bar. Näme üçin çykarnoklar? Munuň jogaby belli, bu tema girjek däl.
 
Durmuş tejribeleri barada aýdylanda, hemme zat durmuşa girişeňde belli bolýar. Umuman syn edýän welin, işläp maşgala ekläp ýörenleriň dünýä garaýşy bir başga, talyplaryňky bir başga, ylmy işlerini gorap magistr, Ph.D edip ýörenleriňki hem bir başga. Şu ýerde şuňa göz ýetirmek kyn dal. Aýtmasa-da göni belli bolýar. Talyplaryňky biraz çig bolýar, bu gynansagam şeýle. Şu ýerde ýaşuly agzalarymyz bar, şolaryň pikirleri köp zatdan habar berýär, köplenç aýlawly aýdýarlar, ýöne muňa düşünip galýanlar hem az. Pikirlenmek häsiýeti az. Her kim öz gününe we öz ýaşaýşyna görä beýlekilere we döwre baha berýär.
 
Dünýäni synlamak barada, biz bir dünýeden gopan ýaly ýaşaýas umuman aýdylanda. Näme üçin? Bitarap bolanymyz üçinmi? Ýok, bigeleň bolanymyz üçin. Aýdaly Afrikada bir ýurtda üýtgeşik bir waka bolup geçse, biri şony gürrüň berse, “bize nämaý” diýilýär. Bu bigeleňligiň alamaty. Merkezi Aziýada ýaşaýas, ýöne Gazagystanyň ilat sanyny, Özbegistanyň ilat sanyny aýdyp bilmejekler kän. Näme üçin? Sebäbi “bize namaý”. Dünýäň başga bir ýerinde bolup duran waka bize-de degişlidir hem öýdemzok. Edil şolar ýaly, başga biriniň başyna gelen kyn ýagdaý ýa betbagtçlyk özümizde-de bir gün hiç bolup bilmejek ýaly garaýas.
 
Soňky döwür nähili hem bolsa, şu ýerde diskussiýalar bolýar. Gowy hem bolsa, erbet hem bolsa peýdaly. Sebäbi milli düşünje şeýdip ösýär. Işlemeýän we pikirlenmeýän beýin ösenok. Käbir adamlar bar, doglanda musulman bolup doglany üçin, özüni musulman hasaplaýar. Käbir adamlar akyl bilen göz ýetirip ynanýar. Birinji görnüşdäkiler köplenç ekstermist bolup ýetişýär. Biri dil ýetirse urmaly, basmaly we asmaly diýen ýaly…Ikinji görnüşdäkiler düýbünden başga bolýar. Subutlara we dellilere girýär.
 
Öýde nahar iýip otyrkaň, “Eje, nahar biraz ýuwan bolupdyr” diýmek, ejeňi ýa nahary halamaýandygyňy aňlatmaýar. “Duz gerek” diýmek ol. Şonuň üçin aýdylýan zatlara dogry düşünip başlanymyzda, biri birimize sögmäni hem goýarys, hiç kim özüni ýasama hem görkezjek bolmaz, jemgyýetde progres hem bolar, mentalitet hem öser. Bu zatlar ýuwaş-ýuwaşdan bolýar. Pikirleriň öňüne geçjek bolmaly däl. Ýogsam, soňabaka Ýer Günüň daşyndan däl-de, Gün Ýeriň daşyndan aýlanýandyr öýderis wagtyň geçmegi. Bir zada seredemizde ýokarrajykdan seretsek, hemme zat gowy görünýär. Beýleki planetalaryň hem görünmegi mümkin….