Mao'dan sonky Hytay ekonomikasy: 80-lerden şu güne...

 
Mundan önki açan mowzugymda (Hytayyn harby byujeti) Hytay ykdysadyyeti barada gapma-garşylykly pikir orta atlypdyr. Mesele şu: Hytay sosialist sistema arkaly ösdümi ya kapitalistik yörelga eyerdimi? Şu temam arkaly soraga jogap ginişleyin jogap bermane synanyşjak.

HHR 1949-da milletparaz Gomindan partiyasyndan üstün çykyp SSSR-in kömek bermeginde komunistik rezhim arkaly dolandyrylyp başlandy. Döwletin baştutany 20-nji asyryn in dali diktatorlaryndan Mao Szedun'dy. Munun döwründe Hytay hazirki owgan halkyndanam beter günleri başdan geçirse-de komunistik rejhim bu döwri ''bagtly döwür'' diyip taryh yazgylaryna geçirdi. Hytayyn ösüşi bolsa Maodan son gelen jüyje lakamly Den Siopin döwründe başlandy.

Özgertmeler ilki oba-hojalgynda hususy eyeçilik (kapitalistik düzgün) baradaky kanun arklay başlady. 1976-1984 yyllar aralygynda erkin ykdysady zolaklar (Awaza başda Free Economic Zone diylip taslamalaşdyrylypdy son Free Tourist Zone diylip üytgedildi. Peydalysy FTZ dal FEZ. Belki muny durmuşa geçirmezligimize daşarky güyçler tasir edendir) döredildi.

• 
  döwlet karhanalary we banklar hususlaşdyryldy
  
  
• 
  (sosialistik yurtda bazar ykdysadyeti gadagan) şol sebapli 14 sany FEZ döredildi. Bu zolaklarda daşary yurtly şereketlerin iş alyp barmagy üçin gerekli şertler döredildi
  
  
• 
  1992-den son dünya açylmak syyasaty hasam tizledirildi. Bazar ykdysadyyetine goldaw berildi

Ynha bellenmane mynasyp yeri! Bilermenler Hytayyn ösmeginin syry hhökmünde erkin ykdysady zolaklary görkezyarler (wahh Awazaaa..)

Yokardaky aydylanlar Hytayyn kapitalistik sistemada ösendigini görkezendir. Yöne hytaylylar muny kabul etmek islemeyarler. Olar öz sistemasyna Hytaya mahsus sosializm diyip at beryarler.

Yakynda The Economist-de China'a economy: Bamboo Capitalism (Hytay ykdysadyyeti: Bambuk kapitalizmi) atly makala çykypdy. Makalada Hytayyn ösüş matorunyn, Hytayly 43 million şereketin 90%- barabar bolan hususy şerketlerdigi aydylyar! Yeri gelende aydyp geçeyin, Hytayda 3 görnüşli şereketler bar:

Döwlet şereketleri

Döwletin gözegçiligindaki şereketler

Döwletin gözegçilik etmeyan şereketleri

Hytaydaky in üstünlikli firmalaram 3-nji topara degişli.

Jemlap aydanmyzda Hytay ykdysady taydan kapitalistik ösüşi saylapdyr. Elbetde başga ugurlarda kommunistik rejhim entegem dowam edyar. Mysal üçin, Pekinde olimpiada gurluşygy dowam edyarka ençeme köp gatly jaylar yykyldy, eyelerine jay hödürlenmedi. Başga bir mysal bolsa internet alemine goylan çaklendirmeler. Önürakler google bilen bagly meselelerem yüze çykyp yördi. Garaz Hytayda internede berk gözegçilik edilyar. Yalnyş sayta giraysen >> türme (köpisine-de çaklendirme girizilen)
Bellap alyn isleseniz, Hytay we Eyran internete gözegçilik etmekde öndaki hatarlarda. Berk jeza berilyar. (bilşime göra, yalnyş bilyan bolmagymam mümkin)🙂

peydaly bolandyr diyip umyt edyan🙂
 
______________________________________________________________________

Peydalanylan edebiyatlar
>> D.Çaryyew (dolandyryş ylymlarynyn magistri) Hytayyn ösüşlerdaki ykdysadyeti
>> The Economist // China's economy: Bamboo Capitalism (71-74 sahypalar)