Geliň dinimizi tanalyň (şu güne çenli)

şu güne çenli terjime eden ýerlerim. hemmesini goýýaryn, çünki öňküler pozulypdyr.
Sözbaşy

Meniň 'Risaleýi
dinigat' kitabymyň bu neşiri diňe bir täze terjime bolman, eýsem täzeden
işlenen ýagdaýydyr. Birinji neşir merhum doktor Abdul-Ganiý tarapyndan terjime
edilipdi. Emma ol gysga we ýüzleýdi. Gynansak-da, d-r AbdulGaniý bu kitaby terjime
edenden kä wagt geçmän aradan çykdy we täzeden işlenen ýagdaýyny ele alyp
ýetişmedi. Soň men originalynyň üstüne käbir zatlar girizdim we käbir zatlar
düzetdim. Hurşid Ahmed meniň bu eserimiň soňky ýagdaýyny kämil terjime edipdir
we munuň üçin oňa tüýs ýürekden minnetdarlygymy bildirýärin. Men bu kitabyň
indi has köp peýda getirjekdigine ynanýaryn.

Meniň bu kitaby
ýazmagymdan maksat, asyl çeşmelerden Islamy öwrenmäge mümkinçilikleri bolmadyk
musulmanlara we başga dinlilere, Hak dini gysgaça beýan etmekdir. Şol sebäpden
hem men ownuk aýratynlyklara girmekden saklandym we umumy düşünjäni bermäge
çalyşdym.

Men biz
musulmanlaryň ynanýan we üstünde durýan zatlarymyzy sanap geçmek bilen
çäklenmän, olaryň hikmetini düşündirmäge çalyşdym. Edil şonuň ýaly, men Islamyň
jemgyýetçilik ýaşaýyş kadalaryny sanamak bilen oňman, olaryň peýdalaryny-da
sanamaga çalyşdym. Men bu traktatyň ýaşlaryň soraglaryna jogap bermegini, başga
dinlileriň bolsa, biziň dinimiziň asyl poziciýasyna düşünmäge kömek etmegini
umyt edýärin.

Ebul A'lä

Lahor 11 Sentýabr
1960.

Redaktoryň sözbaşy

Biziň döwrümiz –
howsalalar döwri. Dünýe gaty tiz üýtgeýär. Köne düzgün ýykyldy, täzesi bolsa,
entek gurulanok. Munuň ýaly zamanalarda tzäe medeniýetleriň we täze
hereketleriň döreýändigine taryh şaýatlyk edýär. Dünýe häzir howsalada we
adamzat ruhynyň täzeden direlişine garaşýar.

Uzak wagt
hereketsizlikde soň, indi Islam dünýäsi ukydan oýanýar. Gözýetimde täze hereket
görünýär, Islam jemgyýetine täzeden jan girýär. Bu ýagdaý dünýäniň ähli ýurtlarynda
ýüze çykýar we bu täze zamananyň buşlykçysy bolup biler, ýöne bu diňe düşünje
rewolýusiýasy bilen, Islamyň boluşy ýaly şu günüň adamlaryna ýetirilmegi bilen
bolup biler. D-r Muhammed Ikbalyň we Mewlana Mewduldiniň bu Islam ummatynyň
oýanmagyndaky oýnan roly ägirtdir. Ustad Mewdudi segseden gowurak Islami kitap
we traktatlaryň awtorydyr, ol Islam medeniýetiniň her aspektine uly üns berýär.
Bu bolsa, şu günki Islami oýanyşda özüniň taýsyz rolyny oýnandyr. Eliňizdäki
eser esasan ýaş nesiller üçin niýetlenen we onuň dili sada we düşnüklidir. Ol
beýleki dini kitaplaryň köpüsinden tapawutlylykda, çylşyrymly meseleler bilen inçe
aýratynlyklary ele almaýar. Bu traktat Islamyň asyl ruhyny we missiýasyny, onuň
durmuşa garaýyşyny, iman esaslaryny, ybadatyny we ündeýän ýaşaýyş modelini ele
alýar. Kitabyň ýazylyş metody, Kur'anyň metodynyň çyzgysynda gidýär we awtor bu
eserde Islamy umumy nazarda ele almaga çalyşypdyr. Kitabyň owal başdan uly klas
okuwçylary we ýaşlar üçin niýetlenendigi sebäpli, onuň dili sada we onda
okyjyny ýadadýan filosofiki gürrüňler ýok.

Kitap 1932-nji
ýylda urdu dilinde çap edilipdir we ýokary klas okuwçylaryna okuw kitap halynda
okyjylara ýetirilipdir. Bu kitap Islamy terbiýedäki boşlugy doldurypdyr we
Indo-Pakistanyň köp okuw jaýlary ony öz Islamy okuw programmasyna
girizipdirler. Kitap arapça, hindiçä, bengalça, tamilçä, türkçä, ýaponça,
fransuzça we başga köp dillere terjime edilipdir. Onuň iňlis dilli köpçülik
üçin ähmiýetine düşünen merhum d-r AbdulGaniý ony 1940-njy ýylda iňlisçä terjime
edipdir. Ýöne kitabyň urduça halynyň soňky neşrinde awtor üýtgeşmeler
girizendigi sebäpli, täzeden iňlisçä terjime etmäge hajat ýüze çykdy. Men muny
etmäge çalyşdym. Bu terjimäniň esaslanýan teksti, kitabyň 16-njy neşridir.

Awtoryň özi
terjimäni gözden geçirip oňaýlady we okyjy terjimäniň dogrudygyna ygtybar edip
biler. Hurşid Ahmed

Nýu Kwinz Roud, Karaçi.
23 mart 1959

1-nji bölüm. Islamyň
manysy

Her dünýewi din,
özüniň gurujysynyň şanyna ýa-da dörän ýeriniň şanyna atlandyrylypdyr. Hristianlyk
öz adyny Isa Pygamberiň adyndan (hristos) alýar; buddizm öz gurujysy Gautam
Buddanyň adyndan; zarastrizm öz gurujysy Zaraostradan; ýahudylyk öz dörän ýurdy
Ýehudiýanyň adyndan we ş.m. Ýöne Islam beýle däl. Islam öz adynyň ne bir
şahsyýet bilen, ne-de bir halk bilen bagly dälligi bilen, beýleki dinlerden
düýpden tapawutlanýar. "Islam" sözi ne bir halka, ne bir adama, ne-de
bir ýurda degişli däldir. Ol bir adamyň aklyndan çykan zat däl we belli bir
jemgyýet bilen hem çäkli däl. Ol uniwersal din we onuň maksady adamda aýratyn
ruhy häsiýetleri döretmek we janlandyrmak. "Islam" sözüniň özi
aslynda bu diniň manysyny aňladýar. Kur'ana laýyklykda, ähli halklaryň arasynda
we ähli zamanalarda adalatly, ýagşy adamlar, hakykatdan iman eden adamlar
ýaşapdyrlar we olar musulman bolupdyrlar. Bu ýerden sorag ýüze çykýar: Islam
näme we musulman kim?

"Islam"
sözüniň manysy näme?

"Islam"
arapçada "boýun egmek", "ytagat etmek", "gulak asmak"
manylaryny aňladýar. Islam dini, Allaha doly boýun egmekde we ytagat etmekde
gurulýar. Şu ýerden hem onuň ady gelip çykýar. Biziň ýaşaýan älemimiziň
tertipli halynyň bardygyny hemmeler görýändir. Onuň her bir bölegi belli bir
kanuna uýýar. Her bir zada öz ýeri we wagty bellenipdir we ol takyk we dürs
işleýär. Gün, aý, ýyldyzlar, ähli älem jisimleri öz aralarynda baglanyşyklydyr.
Olaryň hereketi we tertibi asla bellenen ýoldan üýtgemeýär. Ýeriň öz okunyň
daşyndan aýlanmagy, günüň daşyndan aýlanmagy, kiçijik elektrondan başlap, ägirt
ýyldyz dumanlaryna çenli, hemmesi belli kanunlar esasynda hereket edýär, şol
kanuna görä üýtgeýär, şoňa görä dogýar we ölýär. Adamzat dünýäsinde-de bu
kanunlar äşgär görünýär. Adamyň dogulmagy, ýaşamagy we ölmegi biologiki
kanunalaýyklyk bilen dowam edýär. Onuň bedeniniň hemme organlarynyň gurluşy,
deri öýjüklerinden başlap, ýürek we bedene çenli belli kanunlara tabyndyr. Gepiň
keltesi, biziň ýaşaýan dünýämiz ýokary güýç tarapyndan belli kanuna goýulyp
dolandyrylýan sistemadyr. Dünýäniň iň kiçi bölejiklerinden başlap, tä
gallaktikalaryna çenli öz hökmüni ýöredýän bu kanun, älemiň ýaradyjysy we
hökümdary Allanyň kanunydyr. Bütin dünýä Allanyň kanunyna boýun egmek bilen, ol
hem Islama uýýar, çünki Islam diýmek – älemiň hökümdary Allanyň kanunyna uýmak
diýmekdir. Gün, aý, ýer we ähli beýleki asman jisimleri, gönüläp aýdanymyzda musulmandyrlar.
Howa, suw, daşlar, agaçlar we haýwanlar... hemmesi şonuň ýalydyr. Älemde hemme
zat musulmançylykdyr, çünki hemme zat Allanyň kanunlaryna boýun egýändir. Hatda
Allany inkär edýän adam hem, islese-islemese beden taýdan musulmandyr. Çünki
ene göwresindäki embriondan başlap, tä ölüp toprak bolup gidýänçä, onuň
bedeniniň her öýjügi, her agzasy Allanyň kanunlaryna boýun egýär. Hatda, onuň
nadanlygy sebäpli Allany inkär etmekde ýa-da köp hudaýlaryň bardygyny aýtmakda
ulanýan dili hem, öz tebigaty boýunça musulmandyr. Onuň Alladan başga hemme
kişiniň öňünde egilip ýören başy hem, doglan gününden bäri musulmandyr. Onuň
nadanlygy sebäpli, içine başga zatlaryň söýgüsini salan kalby hem, öz
tebigatynda musulmandyr. Olaryň hemmesi Allanyň kanunlaryna tabyndyrlar we
olaryň hereketleri we funksiýalary diňe Allanyň kanunlaryna görä dowam
edýändir. Indi bolsa, bu meseläni başga jähtden ele alalyň. Adam durmuşy iki
gatlakda ýaradylypdyr. Olaryň birinde ol doly Allanyň kanunlaryna boýun bolýar.
Ol bu kanundan bir millimetr hem gyşaryp bilenok we mejbur, islese-islemese şol
kanunlaryň çyzgysynda hereket edýär. Ýöne onuň durmuşynyň ýene bir tarapy bar.
Oňa akyl, pikirlenmek, karar almak, saýlamak mümkinçiligi berlipdir. Onda öz
durmuş ýaşaýyş şeklini saýlamaga mümkinçilik bar. Ol özi üçin düzgün düzüp, şol
boýunça ýaşap bilýär ýa-da başgalarynyň düzen düzgünlerini kabul edip bilýär.
Oňa erk berlipdir we durmuş çyzgysyny özi çyzyp bilýär. Bu planda, oňa beýleki
mahluklardan tapawutlylykda, erkinlik we ýol saýlama hukugy berlipdir.

Bu jähtleriň
ikisi-de adamyň durmuşynda äşgärdir. Birinji ýagdaýda adam hem edil beýleki
barlyklar ýaly musulmandyr we Allanyň kanunlaryna tabyndyr. Ikinji ýagdaýda
bolsa, ol islän ýolyny saýlaýar we islese dogry ýoldan, islese ters ýoldan ýöräp
bilýär. Onuň bu saýlawy adamlaryň ählisini iki topara bölýär: mu'minler we
kapyrlar. Kim hak Ýaradana ynanmagy, onuň şahsy we jemgyýet ýaşaýyşy üçin goýan
kodeksine ýürekden boýun bolmagy saýlan bolsa, onda ol musulman hasaplanýar. Ol
özüne berlen erk bilen Alla boýun bolmaklygy saýlamak bilen, özüniň Islamyny
tamamladygy bolýar. Indi onuň tutuş ömri Alla boýun egmeklige we oňa gulluk
etmeklige bagyşlanan, we onuň şahsyýeti ikilenmeýär. Çünki özüňdäki ''Men''
diýlen zady Alla boýun egdirmek – Islamdyr.

Adam öň özüniň
mejbur boýun egip ýören Hudaýyna indi öz erki bilen boýun egdi. Ol indi özüniň
Ýaradyjysyna öz erki bilen gulluk edýär. Ol indi özüne töwerege seredip,
dünýäni öwrenmek mümkinçiligini beren Allaha boýun bolýar. Onuň indi akyly we
bedeni sazlaşyga geldiler, çünki ol özüne akyl beren Hudaýyna boýun bolmak
bilen, dogry karara geldi. Onuň dili hem, indi dogruçyl dildir, çünki ol özüne
geplemek mümkinçiligini beren Allany ykrar edýär; indi onuň durmuşy tutuşlygyna
dogrydyr. Çünki ol hem öz erki bilen, hem mejbur bolup, älemleriň hökümdarynyň
kanunlaryna boýun bolýar. Indi ol tutuş dünýe bilen arasyny sazlady, çünki ol
indi tutuş dünýäniň boýun egýän zadyna boýun egdi, hemme zadyň sylaýan zadyny
ol hem indi sylaýar. Munuň ýaly adam, ýeriň ýüzüznde Allanyň aýratyn ygtyýarly
adamydyr. Indi tutuş dünýe onuň üçin, ol bolsa, Alla üçin.

Küfrüň tebigaty

Hakyky musulmana
garşylyk, tebigatda özüne berlen akyl nygmatyny dogry ýolda ulanmaýan, özüne
berlen erk bilen Alla gulluk etmegi saýlamaýan adam hem bar. Bu adam imansyz,
ýagny kapyr adam bolýar.

Küfr sözüniň
arapçadan göni terjimesi ''örtmek'', ''gizlemek'' manylaryna gelýär. Kapyr
diýmek bolsa, örtüji, gizleýiji diýmekdir. Allany inkär edýän adam hem, özüniň
musulman tebigatyny gizleýändigi üçin, özüniň tebigatynda doga bar bolan zadyň
üstüni örtüp-gizleýändigi üçin kapyr diýip atlandyrylýar. Älemde her bir zadyň
Yslama görä hereket edýändigini we özüne ýüklenen wezipäni ýerine
ýetirýändigini biz eýýäm aýdypdyk. Ýöne kapyryň gözi äşgär zady hem görmeýär.
Çünki onuň akyly bulaşan. Onuň öz tebigaty oňa gizli bolup galýar we ol özüniň
doga häsiýetlerine ters hereket edýär. Hakykat ondan uzak we ol tümlükde
ýaşaýar – ynha küfrüň tebigaty.

Küfr – bu
nadanlygyň bir görnüşi, has takygy bolsa, bu nadanlygyň aňry çetidir. Älemleriň
ýaradyjysy we hökümdary bolan Allanyň barlygynh bilmekden beter nadanlyk bolup
bilermi? Adam tebigatyň kämil sistemasyny, onuň planyny, onuň durman, bozulman,
säginmän işläp durandygyny görýär. Adam bu sistemanyň kämilligini hiç inkär
etmeýär, ýöne onuň ýaradyjysynyň we dolandyryjysynyň bardygyny inkär edip
bilýär. Ol özüniň bedenine, gudratdan doly organizmine seredýär, akyl ýetirip
bolmajak derejede kämil işleýändigini görýär, ony öz islegine ýetmek üçin
ulanýar, ýöne özüne şol bedeni beren güýji, öz bedeniniň proýektini çyzan we
ony herekete geçiren inženeri, jansyz jisimlerden: kömürden, kalciýden,
natriýden we ş.m. janly bedeni ýaradan Ýaradyjysyny tanamaýar. Adam älemiň
ajaýyp planynyň şaýadydyr, ýöne ol planlaýyjydan bihabar. Tebigatyň gözelligini
we sazlaşygyny görýär, emma ýaradyjyny görmeýär, ajaýyp kompoziciýany görýär,
emma onuň awtoryny görmeýär! Ol bu ajaýyp älemiň ýaradyjysyny göresi gelmeýär.
Hakykata gözüni ýumýan adam nädip ylmyň çeşmesine ýakynlaşyp bilsin? Ýolyň
başyny ýalňyş başlap, soňunda dogry ýere gelip bolarmy? Ol hakykatyň açaryny
tapyp bilmez. Hak ýol onuň üçin ýapyk bolar we ol ylym ugrunda näme iş etse-de,
hakykatyň we paýhasyň nuryndan peýdalanyp bilmez. Ol nadanlygyň garaňkysynda
büdräp-ýykylyp ýörär. Ýöne bu entek hemmesi däl, küfr zulumdyr, zulumlaryň iň
beteridir, ýagny öz güýjiňi adalatsyz ulanmakdyr. Biz ähli barlygyň öz tebigaty
boýunça Ýaradana boýun bolýandygyny, ýagny musulmandygyny gördük. Alla adama
daş-töweregindäki barlyklaryň üstünden höküm etmek hukugyny beripdir we ol
kapyr bolmak bilen, uly zulum edýär we adalatsyz hereket edýär, çünki hemme
zady tebigata ters ýöredýär. Bu zatlar Allaha garşy gitmekde gural hökmünde
adam tarapyndan ulanylýar. Ol öz başyny Allanyň öňünde egmäge derek, başgalaryň
öňünde egýär. Ol öz kalby bilen Allany söýmäge derek, başgalaryny söýýär,
Alladan gorkmaga derek, başgalaryndan gorkýar. Ol öz güýjini we öz eline berlen
zatlary Allanyň görkezen ugruna ters ugurda ulanýar, ýagny zulum edýär. Özüne
ynanylan zatlar Alla öz tebigatynda Alla gulluk etmek üçin ýaradylan halynda,
olary ters ýolda ulanýar. Barlyklaryň üstünden öz hukugyny, olary ters ýolda
ýöretmek üçin ulanýan adamyň zulmundan uly zulum bolup bilermi?

Küfr – diňe bir zulum,
diktatura däl-de, eýsem gozgalaňdyr, fitnedir. Adamyň tebigaty näme, onuň güýji
nämede? Ol öz akylyny, ýüregini, ruhyny we organlaryny özi ýaratdymy ýa-da
bular oňa Ýaradyjy tarapyndan bagyş edildimi? Älemi ol ýaratdymy ýa-da Alla
ýaratdymy? Bu zatlaryň ählisini adamyň hyzmatyna kim berdi, adamyň özimi ýa-da
Allamy? Eger hemme zat diňe Alla tarapyndan ýaradylan bolsa, onda bular kimiňki?
Hakyky hojaýyn kim? Kanuny hojaýyn kim? Elbetde, bu Alla we diňe Alla! Eger
Alla Ýaradyjy bolsa, Hojaýyn bolsa, Hökümdar bolsa, onda Onuň ýaradan
zatlaryny, onuň mülküni Onuň kadalaryna garşy ulanýan, öz aklyny Alla garşy
işledýän, öz kalbynda Oňa garşy planlar saklaýan, özüne berlen ukyplary öz
Taňrysyna garşy ulanýan adamdan beter topalaňçy, fitneçi kim bolup biler? Eger
hyzmatçy öz hojaýynyny satsa, oňa haýyn diýýärler. Eger oficer watanyny satsa,
oňa dönük diýýärler. Eger biri özüne ýagşylyk eden adamy aldasa, oňa
gadyrbilmez diýýärler. Ýöne bu hyýanatlary kapyryň küfri bilen asla deňeşdirip
bolmaz. Ähli güýjiň we hökümdarlygyň çeşmesi kim? Adama tebigata höküm etmek
güýjini beren kim? Adamlara akyl we güýç beren kim? Adamyň elindäki hemme zat,
onuň başgalaryň peýdasyna ulanýan zatlarynyň ählisi Allanyň nygmatlarydyr. Adamyň
ýer ýüzündäki iň uly borjy – ene-atanyň öňündäki borjydyr. Emma ene-atanyň
kalbynda çagasyna bolan söýgini, mähri ýerleşdiren kim? Enäni öz çagalaryny
terbiýelemek, goldamak we eklemek arzuwy bilen joşdyran kim? Ene-atalara öz
çagalary üçin ähli zady pida etmek arzuwyny beren kim? Eger sähel pikirlenseň,
onda adama iň köp ýagşylyk edeniň Alladygy belli bolýar. Ol onuň ýaradyjysy,
ekleýjisi, daýanjy, eýesi we hökümdary. Şonuň üçin, küfrden uly hyýanat we
küfrden uly gadyrbilmezlik ýok. Kapyr öz ýaradyjysyny, hökümdaryny inkär edýär
ahyryn. Ýöne küfr etmek bilen adam, elbetde, Allaha hiç hili zyýan edip bilmez.
Adam diýilýän zat, bu tükeniksiz älemiň içinde, kiçijik şaryň ýüzündäki kiçijik
tegmiljik. Ol milliardlarça ýer, aý, gün ýaly asman jisimlerini içine alýan
älemiň hökmürowanyna nädip zyýan ýetirsin? Onuň häkimiýeti tükeniksiz, ol milliardlarça
asman jisimleri Onuň emrinden çykyp bilmän, Onuň kanuny boýunça hereket edýär,
Onuň baýlygy tükeniksiz, Ol hemmeleri üpjün edýär, Özi bolsa, hiz zada mätäç
däl. Indi adam oňa nädip zyýan ýetirsin. Adamyň gozgalaňy Oňa hiç hili zyýan
edip bilmez, ýöne başga tarapdan, bu topalaň bilen ynsan öz ketjallygy bilen,
özüne masgaraçylyk we heläkçilik ýolyny taýýarlaýar.

Alla garşy
gozgalaň etmegiň we hakykaty inkär etmegiň netijesi – durmuşyň ähli
ýagşylyklarynyň ýok bolmagydyr. Bu zeýilli gozgalaň hiç haçan hakykata ýol
tapmaz. Çünki öz Ýaradyjysyna alyp barmaýan ylym hakykata barmaz. Bu zeýilli
adamlaryň akyly zol büdrär, adamy diňe azaşdyrar, şowsyzlyga uçradar. Onuň
ýaşaýyş obrazy ahlaksyz, onuň raýat we jemgyýetçilik poziciýalary ýalan, onuň
abraýy we maşgala durmuşy ýykyljakdyr. Ol diňe bidüzgünlik we fitne eker. Ol
hiç ikirjiňlenmän, ýakynlarynyň ganyny döker, adamlaryň hakyny iýer, sabyrsyz
we ýowuz bolar.

Onuň bozuk
dünýägaraýyşy hem özi üçin, hem töweregindäkiler üçin ýaşaýyşy zäher eder. Bu
zeýilli adam jemgyýetiň rahatyny bozýar we durmuşyny zäherleýär. O dünýäde-de,
ol öz tebigatyna, öz güýjine, öz mümkinçiligine garşy eden jenaýatlary üçin
jezasyny alar. Onuň bedeniniň her agzasy – beýnisi, gözleri, burny, elleri we
aýaklary onuň olary zor edip, olaryň tebigatyna garşy ulanandygy üçin şikaýat
ederler. Onuň barlygynyň her bir kletkasy ony Allanyň öňünde şikaýat eder. Ol
bolsa, oňa mynasyp jezasyny berer. Heläkçiligiň ýolynda ýöredýän küfrüň
netijeleri ynha şeýle.

Islamyň getirýän
haýyrlary

Küfrüň getirýän
zyýanlaryny düşündirenimizden soň, indi geliň, Islamyň getirýän haýyrlarynyň
üstünde duralyň. Sizi gurşap alan dünýede we siziň öz kalbyňyzda Allanyň
tükeniksiz gudratyny görmek mümkin. Bu aňrysy-bärisi bolmadyk älemiň, berk
kadalara görä bozulman işläp durmagynyň özi, ähli zada güýji ýetýän, paýhasy
hemme zady gurşap alan ýaradyjysynyň bardygyna we oňa hemmeleriň tabyn
bolmalydygyna yşarat hökmünde ýeterlikdir. Oňa ähli älemiň gyşarnyksyz tabyn
boluşy ýaly, adam hem boýun bolmalydyr. Aslynda, adam özi islemese-de, bir
tarapdan Alla boýun bolýar, çünki adamyň ölüminiň özi hem Allanyň kanunlaryna
laýyklykda bolup geçýär. Adama ylym almak mümkinçiligini, pikir etmek we
aňşyrmak ukybyny, dogryny nädogrydan parhlandyrma mümkinçiligi bermek bilen,
Alla oňa belli bir derejede saýlamak erkinligini beripdir we şonluk bilen ony
uly synaga duçar edipdir. Synagda ol zor edip bir ugurda ýöredilmeýär, çünki ol
zor edilsedi, onda ekzamende mugallymyň soraglary jogaplary bilen bile beren
ýagdaýynda, ekzameniň manysynyň galmaýyşy ýaly, adamyň hem dünýede synag
edilmeginiň bir manysy galmazdy. Size, diňe öz pikiriňiz bilen jogap beren
ýagdaýyňyzda dogry baha bermek mümkindir. Eger siziň jogabyňyz dogry bolsa,
onda siziň işiňiz şowuna we siz öňe gitmäge mümkinçilik gazanýarsyňyz. Eger siz
ýalňyş jogap berseňiz, onda siz öňe gidip bilmeýärsiňiz. Bu ýagdaýa adam
gündelik durmuşynda-da gabat gelýär. Alla oňa Islamy ýa-da küfri saýlamakda
erkinlik beripdir. Geliň, ne öz tebigatyna, ne-de daş-töweregindäki zatlaryň
manysyna düşünmeýän adamy alyp göreliň. Ol öz Ýaradyjysyna ynananok, özüniň
ýaradylandygyna ynananok, özüne berlen erkinlik bilen öz Ýaradyjysyna baş
galdyrýar. Bu adam synagdan geçip bilmez. Ol kämillige ýetip bilmez we onuň
gazanaýjak bahasy, göni Jähenneme barýan ýoldyr. Ýöne hemme synaglardan
üstünlikli geçýän başga adam bar. Ol özüne berlen akyly dogry ugurda ulanýar we
öz islegi bilen Allaha doly boýun bolýar. Ol dogryny we nädogryny biri-birinden
parhlandyryp bilýär we Haka uýýar. Ol hem öz tebigatyny, hem daş-töweregindäki
zatlaryň manysyna düşünýär we özüne islän zadyny etmekde erkinlik berilmegine
garamazdan, öz islegi bilen öz Ýaradyjysyna boýun synýar we ytagat edýär. Ol
özüniň aklyny we beýleki nygmatlaryny dogry ulanýandygy üçin synaglara döz
gelýär. Ol gözüni – dogryny görmek üçin, gulagyny – dogryny eşitmek üçin,
aklyny – dogry düşünjä eýe bolmak üçin ulanýar. Öz ýüregini, öz saýlan ýolyndan
soňuna çenli gitmeklige bagyş edýär. Ol haky saýlaýar, haky görýär we höwes
bilen öz taňrysyna boýun synýar. Bu adam akylly, wepaly, jogapkärçilik duýgysy
bilen doly adamdyr, çünki ol tümlügi taşlady we ýagtylygy saýlap aldy,
hakykatyň nuryny görüp, onuň çakylygyna höwes bilen jogap berdi. Ol öz hereketi
bilen özüniň diňe bir hakykatyň gözlegçisi däl-de, eýsem hakykaty bilýän we oňa
hormat goýýan adamdygyny subut etdi. Şeksiz, bu adam dogry ýoldadyr we oňa hem
bu dünýäde, hem ol dünýäde üstünlik garaşýandyr. Munuň ýaly adam işinde-de,
ylymda-da mydama hak ýoly saýlap alýar. Allany tanan adam hakykatyň
başlangyjyny hem, ahyryny hem bilýär. Ony bu ýoldan azdyryp bolmaýar, çünki ol
ýöremeli ýoly we ýolyň ony alyp barjak ýerini bilýär. Älemiň syrlary barada
oýlanyp, ol tebigatyň syrlaryna ýetjek bolar, ýöne ol kapyr filosof ýaly,
şübheleriň labirintinde azaşyp gitmez. Çünki onuň ýoly ylahy nazar bilen
nurlandyrylandyr we ol dogry ugurda ädimlär. Ylymda ol tebigatyň syrlaryny
açar, ýeriň gizli hazynalaryny tapar we özüniň akyl güýjiniň barysyny, älemdäki
ähli zady adamlaryň haýryna ulanmaklyga gönükdirer. Onuň derňewleriniň her
ädiminde onuň imany ony ýalňyş hereket etmekden we ylmy ters ýolda ulanmakdan
saklar. Ol hiç haçan dünýäniň eýesi bolmaklyga dalaş etmez. Ony eýeländigini,
özüniň uly ukyp-mümkinçilikleriniň bardygyny aýtmaz. Ony eýelemek üçin elinde
baryny edip, planlar gurup ýörmez. Bu zeýilli topalaňçylyk we ytagatsyzlyk hiç
haçan ylymly musulman tarapyndan kabul edilmez. Diňe kapyr bu arzuwlaryň pidasy
bolup, adamzady howpa salýar

Ylymly musulman
özüni düýbinden başgaça alyp barar. Ol töweregindäki jisimleriň manysyna näçe
köp düşündigiçe, şonça-da onuň Allaha imany artar. Onuň başy Allanyň öňünde
minnetdarlyk bilen egiler. Ol Allanyň özüne ylym we zehin berendigini duýar we
şol sebäpli ol özüniň we ähli ynsanlaryň haýryna işlemäge jogapkärçilik duýar.
Tekepbirlige derek, onda ytagat bolar, häkimiýet söýgüsine derek, ynsanlara
hyzmat etmek arzuwy bolar. Onuň erkinligi ony azdyrmaz, çünki ol ahlak
kadalaryna we ylahy wahýa laýyk hereket eder. Şeýlelikde, ylym onuň elinde
weýrançylyk serişdesi bolman, adamzadyň ösmegine we ruhy galkynyşa alyp barýan
ýol bolar. Şeýdip ol özüne soňsuz nygmatlar beren Rebbine minnetdarlygyny
bildirer.

Edil şonuň ýaly
hem, taryhda, ekonomikada, syýasatda, hukukşynaslykda we ylmyň, sungatyň
beýleki ugurlarynda musulman hiç haçan kapyryň yzyna düşmez. Çünki olaryň dünýä
garaýyşlary we alyp barýan metodlary biri-birine doly tersdir. Musulman ylmyň
her pudagynda dogry ugurdan gitmäge çalyşar, hak maksada ymtylar we hak netijä
geler. Ol taryhdan dogry netije çykarar we siwilizasiýalaryň çöküşinden we
beýgelişinden dogry netije çykarar. Ol ähli ýagşylyklaryň galmagyna çalyşar we
adamlary çökerýän ähli erbetlikleriň öňüni almaga çalyşar. Syýasatda bolsa, ol
şeýle döwlet gurmaga çalyşar, ol döwletde parahatçylyk, adalat, doganlyk,
ýagşylyk häkim bolar, ol ýerde adam adamyň doganydyr, zulum we ezýet ýokdyr,
şahsy hukuklar gorag astyndadyr, döwletiň hökümeti bolsa, Allanyň mukaddes
ynamyndan peýdalanýandyr we ähliumumy adamzat üçin ulanylýandyr.
Musulman-ýurist, hakyky adalaty janlandyrýan, hakykatdan hem adamlaryň, hususan
ejizleriň hukuklaryny goraýan kanunlaryň kabul edilmegine çalyşar. Ol her kimiň
öz hakyny almagynyň aladasyny eder we zulum-süteme ýol bermez. Ol kanuny sylar
we başgalara-da syladar, onuň hemmelere deň höküm etmegi üçin barça güýjini
sarp eder. Hakyky musulman mydama akýüreklidir, ene-atasyna mähirlidir, mydama
adalatlydyr. Ol özüniň ähli zadynyň Alla tarapyndan berlen nygmatdygyna, özüne
berlen erki başgalaryň zyýanyna ulanmaly däldigine, ony Allanyň diýenine görä
ulanmaklygyň özi üçin haýyrdygyna ynanyp ýaşar. Ol özüniň bir gün Ýaradyjysynyň
öňünde durup, eden işleri üçin hasap berjekdigini mydama ýatlap gezer.
Jogapkärçilik duýgysy ony hiç wagt terk etmez we ol asla ýeňilkellelik we
geleňsizlik etmez.

Bu adamyň diňe
ruhy taýdan kapyrdan nä dereje üstündigine serediň. Musulmanyň ýaşaýyşy
söýginiň we mähriň janly nusgasy ahyryn. Onuň düşünjesi azatdyr, her hili
ýalan, zalym pikir-düşünjelerden arassadyr. Ol ýamana seretmez, ony diňlemez we
özi hem ýamanlyk etmez. Ol mydama hakyň yzyna eýerer we asla ýalan sözlemez. Ol
öz iýjek çöregini diňe halal we päk ýollar bilen gazanar we adamlary aldap,
olara zulum edilip gazanylan çöregi iýeninden, aç ölenini gowy görer. Ol adamyň
janyna we namysyna edilýän zulumlara garşy mydama göreşer we ol göreşini bes
etmez. Ol her nämeden geçmeli bolsa geçer, ýöne zalyma asla boýun egmez. Ol
ýagşylygyň we merhemetiň janly nusgasy bolar we haky we hakykaty öz janyny orta
goýup goramaly bolsa-da, gorar. Ol adalatsyzlygy ýigrener we hakykaty berk
gorar. Bu adam güýçli bolar. Onuň işi şowly boljakdyr. Dünýede hiç zat ony
gorkuzyp ýa-da yza ätdirip bilmez. Ol hemmeler tarapyndan sylanar-hormatlanar,
çünki hemmeler onuň hiç kimiň öňünde boýun egmeýändigini, älemleriň Rebbi
Alladan başga hiç kime elini sermeýändigini bilerler. Hiç kim musulmandan
güýçli bolup bilmez, çünki musulman Alladan başga hiç kimden gorkmaýar, Alladan
başga hiç kimden merhemet soramaýar. Haýsy güýç ony dogry ýoldan sowup biler?
Haýsy baýlyk bilen onuň imanyny satyn alyp bolar? Haýsy wadalar bilen ony aldap
bolar, nädip oňa Allaha imanyna dönüklik etdirip bolar? Ol iň baý adamdyr,
çünki ol berkarardyr we ony hiç bir geçiji pany baýlyk özüne çekmeýär. Ol
özüniň agyr, emma ruhy taýdan baý durmuşyndan razydyr. Ol wezipeparaz däl,
gysganç däl, betnebis näl. Onuň öňünde haram ýol bilen gazanylan dag ýaly
baýlyk dursa-da, olary almak aňryda dursun, olara seretmezem. Onuň ruhy şat we
rahat, mundan uly baýlyk bolup bilermi? Ol adamlar tarapyndan iň sylanýan,
söýülýän we hormatlanýan adam bolar, çünki onuň durmuşy durşyna halallygyň we
merhemetiň janly nusgasydyr. Ol hemmelere umumylykda we her kime aýratynlykda
mynasyp baha berýär, özüniň başgalaryň öňündäki wezipelerini ak ýürekden ýerine
ýetirýär we ynsanlaryň bähbidi üçin arman-ýadaman gaýrat edýär. Adamlaryň göwni
oňa ýykgyn eder. Hiç kim ondan artyk ynamy gazanyp bilmez, çünki ol asla
imanyna dönüklik etmez, hak ýoldan sowulmaz. Ol ähli işlerinde batyrdyr,
dogruçyldyr we adalatlydyr, çünki ol Allanyň hemme zady görýändigine we hemme
zady eşidýändigine ynanýar. Beýle adamyň halallygyny we akýürekliligini söz
bilen aňladyp bolmaz. Ony hormatlamaýan adam tapylarmyka? Musulmanyň ýaşaýyşy
we häsiýeti şeýle.

Eger siz
musulmanyň hakyky häsiýetine düşünip bilseňiz, onda onuň aýak astynda we
gulçylykda ýaşap bilmejekdigine düşünersiňiz. Ýeriň ýüzündäki hiç bir güýç ony
boýun egdirip, dyza çökerip bilmez, çünki Yslam adamda hiç güýç bilen döwüp
bolmajak häsiýetleri emele getirýär.

Ýeriň ýüzündäki
päk ýaşaýyşyndan soň musulman Rebbiniň ýanyna gaýdyp barar. Ol ony Özüniň iň
lezzetli nygmatlary bilen sylaglandyrar. Çünki ol özüniň wezipesini mynasyp
ýerine ýetirdi. Bu dünýede onuň işi şowly bolar, ol dünýede-de oňa baky bagt,
eşret we lezzetli ýaşaýyş hemra bolar. Ynha şu Yslam, hiç bir ýere, hiç bir
şahsa, hiç bir halka we hiç bir ýere bagly bolmadyk Hak din. Bu din – tebigat
dinidir. Ähli zamanalarda, ähli ýurtlarda Allaha ynanýan dogruçyl adamlaryň
hemmesi, öz dinlerini nähili atlandyrandyklaryna garamazdan, hemmesi
musulmandylar. Olaryň dini Yslamdy.

2-nji bölüm. Iman
we ytagat

Islam diýmek,
Allaha ytagat etmek we boýun egmek diýmekdir. Adam hakykatdan ytagat etmelisi
ýaly ytagat etmek üçin, ilki bilen hakykatyň esaslaryny öwrenip, olaryň üstünde
özüniň berk imanyny gurmalydyr. Bu esaslar haýsylar? Adamyň durmuşynyň Allanyň
islän ugry boýunça dowam etmegi üçin hökmany uýmaly baş principleri haýsylar?
Biz şol barada gürrüň etmekçi. Ilkinji nobatda adam Allanyň barlygyna
ikirjiňlenmän iman etmeli. Çünki ol Allanyň barlygyna doly ynanmasa, Oňa ytagat
edip bilmez. Soň Allaha mahsus sypatlary bilmek gerek. Adamyny päk ýaşadýan zat
şol sypatlary bilmegidir. Eger Ýeketäk Taňrynyň we Hökmürowanyň bardygyny we
Onuň älemleri dolandyrýandygyny, Onuň häkimligine şärik bolup biljek başga
güýjiň ýokdygyny bilmeseň, onda ýalan taňrylara ýaranmak üçin olara sarpa
goýup, butparazlygyň we şirkiň pidasy bolmagyň mümkin. Emma eger adam tewhydyň
(Allahyň birligi) ylahy manysyna düşünen bolsa, onda oňa bu uly günä işe
düşmeklik howpy abanmaýar. Adam eger Allanyň ähli ýerde hökmüniň ýöreýändigini,
Onuň ähli zady, ýekelikde we köpçülikde edýän ähli zadyny görýän we
eşidýändigini bilse, ol nädip öz Ýaradyjysynyň diýeninden çyksyn? Ýöne Allanyň
bu wasplaryny bilmeýän adam özüniň ylymsyzlygy sebäpli azaşyp biler. Allanyň beýleki ähli wasplary hem şeýle. Hakyky musulman häsiýetlerine
eýe bolmak üçin, ilki bilen adamy ähli şübhelerden we ýalňyş düşünjelerden
goraýan, Allanyň wasplary baradaky ylmy edinmek gerek.

Mundan başga-da,
nähili durmuşy alyp baranyňda Allany razy edip boljakdygyny hökman bilmek
gerek. Adam eger nämäniň rugsat edilen, nämäniň gadagan edilendigini bilmese,
ol nädip şuny ýa-da muny saýlasyn? Eger adam Allanyň kanuny bilmeýän bolsa,
onda ol nädip oňa uýsun, nädip berjaý etsin? Şeýlelikde, Allanyň kanunyny we
bizden talap edýän ýaşaýyş obrazyny hökman bilmelidir. Ýöne bu ýerde-de
ýönekeýje ylym ýeterlikli däl. Adam özi üçin halas boluş ýolynyň diňe Allaha
ytagat etmekde, Oňa boýun bolmakdadygyna çyn ýürekden ynanmalydyr. Çünki
imansyz ylym ony dogry ýoldan sowup biler we ol ytagatsyzlygyň tümlüginde
azaşyp gidip biler. Şeýle hem, imanyň we ytagatyň netijesini, küfür we isýanyň

Iman näme?

Arapça „iman“
sözi „bilmek“ „ynanmak“ we „hiç şübhe etmezden bir zada ynanmak“ manylaryny
aňladýar. Şeýlelikde, iman – ylmyň we düşünjäniň netijesinde bir zada hiç şübhe
etmezden ynanmakdyr. Allanyň birligine, Onuň wasplaryna, Onuň kanunlaryna, Onuň
häkimligine we sylaglandyrma we jezalandyrma kanunyna şübhelenmän ynanýan adama
mu'min (iman eden) diýilýär. Mu'min adam Allanyň emrine gulluk ýolyna düşýär.
Bu gulluk ýolyny ýaşaýyşa geçirip, amala aşyrýan adama bolsa, musulman
diýilýär. Iman bolmasa, adam hakyky musulman bolup bilmez. Yslam bilen imanyň
baglanyşygy, edil agaç bilen onuň tohumynyň baglanyşygy ýalydyr. Tohum
bolmazdan agajyň bolmaýyşy ýaly, başda iman etmedik adam hem musulman bolup
bilmez. Ýöne tohum ekileninden soň hem, käbir sebäpler bilen ol ösüp bilmän
gurap galmaklygy ahmal. Adam hem edil şonuň ýaly, hakykaty bilip hem, özüniň
ejizligi sebäpli hakyky musulman bolman biler. Netije, iman adamyny Allaha
gulluga alyp barýan başlangyç nokatdyr. Adam iman bolmazdan musulman bolup
bilmeýär. Adam iman barada düşünje edinip hem, özüniň gowşak erkliligi, gowy
taýýarlanmandygy ýa-da erbet ýoldaşlary sebäpli musulmança ýaşamaýan bolmagy
mümkin. Bu hususda, Yslam we iman babatda adamlar 4 topara bölünýärler.

1. Eýesine Allaha
gyşarnyksyz ytagat etdirýän pugta imana eýe bolan adamlar. Olar Allanyň
ýolyndan ýöreýärler we Onuň söýen işlerini etmek, söýmedik işlerinden
gaçadurmak bilen, özlerini onuň rahmetini gözlemeklige bagyş edýärler.
Özleriniň Allaha wepalylyklarynda bular ýönekeý adamlaryň şöhrat we baýlyga
bolan höweslerinden has höweslidirler. Bular hakyky musulmanlardyr.

2. Allaha we
ahyret gününe iman eden, ýöne imanlary eýesini Allaha doly ytagat etdirjek
derejede güýçli bolmadyk adamlar. Olar hakyky musulmanlardan dereje taýdan gaty
pesdirler, emma şonda-da olar musulmandyrlar. Olar günäkärdirler, fasykdyrlar,
emma baş götermezler. Olar Allaha we Onuň kanunyna ynanýarlar, ol kanunlara
boýun bolmasalar-da, oňa garşy baş götermeýärler. Olar Allahyň beýikligini,
kanunyň bolsa öz boýunlarynyň borjydygyny boýun alýarlar we günäkärdiklerini
boýun alýarlar. Şeýlelikde, olar fasyk-günäkärdirler we jeza mynasypdyrlar,
emma musulmandyrlar.

3. Hiç hili imany
bolmadyk adamlar. Bular Allahyň häkimligini we kanunlaryny boýun almaýarlar,
Ony inkär edýärler. Bular fitneçiler, öz Ýaradyjylaryna garşy baş
galdyranlardyr. Hatda eger olardan töweregine açyk zyýan bolmasa hem, olar
fasyk-günäkärdirler, asydyrlar

4. Ne imany,
ne-de ýagşy amaly bolan adamlar. Olar dünýäde bozgakçylyk we weýrançylyk
edýärler. Olar töwerege zulum we sütem ýaýýarlar. Bular adamlaryň iň
ýamanydyrlar. Bular asydyrlar, fasyk-günäkärdirler, jenaýatkärdirler.

Şeýlelikde,
adamyň baky durmuşda üstünligi we halas bolmaklygy imana bagly zatdyr. Ytagatly
ýaşaýyş (Yslam) iman tohumyndan gögerýändir. Iman bolmadyk ýerde Yslam hem
ýokdyr. Yslam bolmadyk ýerde küfür höküm sürýändir. Küfrüň görnüşi we häsiýetleri
dürli-dürli bolup biler. Emma islendik ýagdaýda-da, küfür küfür bolmaklygyna
galýar.

Bularyň hemmesi
imanyň, Allaha doly ytagat edip ýaşamak üçin ähmiýetini görkezýär.

Allany nädip
tanamaly?

Bu ýerde bir
sorag ýüze çykýar: Allany, Oňa imany, Onuň wasplaryny, Onuň kanunlaryny we
ahyret gününi nädip öwrenmeli?

Biziň
töweregimizde we biziň özümizde, ähli älemi diňe bir Ýaradyjynyň ýaradandygyny,
diňe bir Häkimiň dolandyrýandygyny görkezýän tükeniksiz delilleriň bardygyny
biz aýdypdyk. Bu deliller Ýaradyjynyň ylahy wasplaryny, Onuň beýik hikmetini,
Onuň ähli zady gurşap alan ylmyny, Onuň güýjini, Onuň merhemetini, hemme zady
saz tutýan güýjini görkezýär. Iki sözbilen aýdanymyzda, Onuň wasplaryny ähli
zada seredeniňde görseň bolýar. Ýöne adamyň akyly, hakykaty gözlemekde käte
ýalňyşlyk hem goýberip bilýär. Kä adamlar iki taňrynyň bardygyna ynandylar,
käsi üç taňra, käsi bolsa, şirkiň we butparazlygyň duzagyna düşdüler, käsi
tebigatyň hadysalaryny: ýagyşy, ýeli, ýyldyrymy özlerine ylah edindiler we ş.m.
Şeýlelikde, Allahyň wasplaryny ähli zadyň görkezip durandygyna garamazdan,
adamyň düşünjesi bulardan dogry netije çykaryp bilmändir, ol hakykaty boluşy
ýaly görüp başarmandyr we ol doly ýoldan azypdyr. Ýöne biz bu ýerde adamyň azan
ýalňyş ýollarynyň üstünde durmaklygy ýerlikli görmeýäris.

Edil şonuň ýaly,
adam gabyrdan ötedäki ýaşaýyş barada-da ençeme ýalňyş garaýyşlary öňe sürüpdir (meselem,
adamyň öleninden soň çüýräp, toprak bolup gidýändigini we gaýdyp
direlmejekdigini aýdanlar bolupdyr; ýa-da adamyň tükeniksiz ýaňadan täze keşbe
girip, täzeden ýeriň ýüzüne gelýändigini aýdanlar bolupdyr; edil şonuň ýaly,
indiki durmuşynda jeza ýa-da sylag aljakdygyna ynanypdyrlar we ş.m.) Ýaşaýyş
obrazynyň nähili bolmlydygy baradaky meselede-de biz ýene-de ullakan kynçylyk
bilen ýüzbe-ýüz bolýarys. Adam akyly bilen Allanyň razy bolaýjak ýaşaýyş
obrazyny işläp düzmek gaty kyndyr. Hatda adam kämil zehine eýe bolanda-da,
paýhasly bolup, ençeme ýyllaryň tejribesine eýe bolanda-da, şonda-da onuň
durmuşa hakyky bahasyny berip bilmek mümkinçiligi gaty pesdir. Hatda ol ençeme
ýyllaryň dowamynda derňäp dogry ýoly tapsa-da, onuň dogry ýoldygyna we ýeketäk
dogry ýoldygyna ynamy bolmaz. Alla elbetde, adama kämil akyl-paýhas berenden
soň, dogry ýoly tapmagy onuň özüne galdyryp, dogry ýoly tapan adamy
sylaglandyryp, dogry ýoly tapyp bilmedik adama jeza berip bilerdi. Emma Alla
adamzady bu agyr synagdan boşadypdyr. Alla Özüniň merhemeti bilen, adamlaryň
içinden käbirlerini saýlap-seçipdir we olaryň üsti bilen adamlary baky bagta
ýetirjek hak ýoly, Özüni wasplaryny, Öz kanunyny, dumuşyň manysyny we ölümden
soňky ýaşaýyşyň ylmyny öwredipdir. Bu saýlanan bendeler – Allanyň ilçileri,
Onuň Pygamberleridir. Alla olara wahýyň üsti bilen ylym we hikmet öwredipdir,
şeýle hem Allanyň emrlerini beýan edýän kitaby – Kelamyllany beripdir. Bu gün
adamyň aň-düşünjesiniň we hikmet-paýhasynyň synagy, onuň Alla tarapyndan
iberilen Pygamberleriň päk ýaşaýyşyny we ylahy taglymatyny öwrenenden soň,
olary tassyklap-tassyklamazlygyndan ybaratdyr. Päk düşünjä we hakyky paýhasa
eýe bolan adam hakykaty kabul eder we Pygamberleriň öwreden ýolyny saýlap alar.
Eger ol Allanyň ilçilerini inkär edýän bolsa, onda onuň hakykaty we adalaty
aňşyryp biljek düşünjesiniň ýoklygydyr. Şol sebäpden hem, ol synagdan geçip
bilmez. Beýle adam hiç mahal Alla we Onuň kanuny barada, ölümdeb soňky ýaşaýyş
barada hakykaty görüp bilmez.