AÝAL-ERKEK DEŇLIGI

Sowal: Häzirki günlerimizde aýal-erkek deňligi barada köp zatlar aýdylýar. Bu meselä nähili garamaly?

Jogap: Aýal-erkek deňligi mowzugyna girmezden ozal “deň” we “deňlik” sözleriniň manylaryny kesgitläliň.

„Deň“ diýilende hiç hili tapawudy bolmadyk, tebigaty, hili, gymmaty, ölçegleri taýyndan deň bolan diýmekdir. „Deňlik“ bolsa hak-hukuk taýyndan ynsanlar arasynda hiç hili tapawut goýmazlyk diýen manyny aňladýar.

Aýalyň ýaradylyş we wezipe taýyndan erkekden tapawutlydyr.
 

Ýaradylyşda tapawutlylyk

Allahutagala älemde her bir zady jübüt ýaradandyr. Bu jübütlerden her biriniň beýlekisine, ähli

ugurlary taýyndan deňdigini aýtmak mümkin däldir.

“Düşünip ybrat alarsyňyz diýip her bir zady jübüt görnüşde ýaratdyk,” (Zariýat, 49).

Kurany Kerim bu aýatynda zerrelerden ösümliklere, haýwanlar we ynsanlar arasyndaky erkek-urkaçy bolşyna çenli hemme zadyň jübütdigini we biri-birine mätäçdigini nygtaýar. Pozitiw negatiwe, elektron protona, gije gündize, ýaz gyşa, ýerýüzi asmana, erkek aýala, aýal hem erkege mätäçdir. Bulardan başga-da häzirki wagtda bilinmeýän, ýöne ylym we tehnikanyň ösmegi bilen ögrenilip bilinjek ençeme jübütler bolup biler.

Ynha, Allah jelle jelaluhu aýaly ýaradanda, elektronyň garşysyna protony, pozitiwiň garşysyna

negatiwi, erkek tohumyň garşysyna urkaçy tohumy ýaradypdyr we bu jübütlerden bir birlik emele getiripdir. Ýöne elekron protona, pozitiw negatiwe deň bolmaýşy ýaly, aýal hem erkege deň däldir. Bu ýaradylyşyň üýtgemeýän kanunlaryndandyr. Çünki ýeke-täk Allahdan başga hemme zat egsik, nogsanly bolşy ýaly, öz durmuşlaryny dowam etdirip bilmek üçin hem hiç biri öz başyna ýeterlik däldir. Şol sebäpli egsik we nogsanly bolan erkek bilen aýal biri-birleriniň

üstüni ýetirmek bilen bir birlik emele getirerler. Hakykat bolmalysy hem şeýledir.

Şonuň üçin aýal we erkek biri-biriniň deňi däl, biri beýlekiniň üstüni ýetirýändir. Allahyň

Resuly Hezreti Muhammet sallallahu aleýhi wesellem bir hadysynda bu hakykaty şeýle beýan edýär: „Innema’n-nisa şekaiku‘r-rijal = Aýallar erkekleriň deň ýarysydyr“.

Hadysda geçen „şakyk“ sözi, ortadan doly ikä bölünen bir bitiniň deň ýarysyny aňladýar. Ýagny, bir bitini emele getiren iki bölekden her biri, beýlekisiniň „şakykydyr“. Emma hiç wagt biri beýlekisiniň meňzeşi däldir.Ýagny bularyň ýaradylyşlary ruhy we psihiki gurlyşlary düýp göter tapawutlydyr. Aýal-da, erkek-de hiç wagt beden we ruhy taýdan deň däldir. Ne erkek biýologiki taýdan aýalyň ösen görnüşi ne-de aýal erkegiň az ösen görnüşidir. Gyz-oglan bolmagyna ynsanyň hiç hili täsiriniň ýokdygyna görä, ynanan-ynanmaýan her kim, deňlik ham-hyýallaryny taşlap erkegi we aýaly özboluşly kabul etmelidir.

Galyberse-de diňe tapawutly jynslar arasynda däl, şol bir jynslaryň arasynda hem doly deňligiň

bardygyny aýtmak mümkin däldir. Şeýle bir ham hyýaly hakykata öwürjek bolmak, ýaradylyş kanunlaryny üýtgetmäge synanyşmak diýmekdir. Ýeri gelende şu hakykaty hem berk bilmelidiris. Aýallaryň ýaradylyşynyň tapawutlylygy olaryň hor we pes görülmegini aňlatmaz. Gaýta tersine Halyky Züljelal, „her bir zada takdyr eden şeklini berip, soňra-da olary dogry ýola gönükdirendir,“ (Ala, 3). Aýaly-da erkegi-de „iň kämil we ajaýyp görnüşde“ ýaradyp, olara beýgälmegiň, kämilleşmegiň ýollaryny öwredendir. Olary biri-biriniň üstüni ýetiriji, örtgüsi

we penakäri edendir.

Wezipe tapawutlylygy

Aýalyň beden we ruhy gurlyşy taýyndan inkär edip bolmajak derejede erkekden tapawutlydygy aýdyn görünýär. Bu tapawutlylyk hasaba alynmazdan erkege degişli wezipeler aýaldan talap edilen ýagdaýynda oňa zulum edildigi bolar. Şol sebäpli aýal bilen erkegiň ýaradylyşynyň tapawutly bolanlygy üçin käbir hak-hukuk we wezipeleriň tapawutly bolmagy adaty zat. Mysal üçin, erkek aýala garanyňda has güýçli-kuwwatlydyr. Güýç-kuwwat gerek bolan işlerde aýalyň erkek bilen deň bolmagy örän kyndyr. Bu ýagdaý aýal üçin asla bir egsiklik we nogsanlyk däldir.

Muňa derek aýal erkege garanda, has rehim-şepagatly, merhemetli, inçe, näzik we duýguçyldyr. Bu babatda hem erkek aýal bilen boý ölçeşip bilmez. Her iki jynsa-da durmuşdaky wezipelerine laýyklykda zerur ukyplar, sypatlar berlendir. Hakyky hak-hukuk we adalat, ynha, budur. Şonuň üçin, aýaly-erkegi deň etmek däl-de, aýala we erkege ýaradylyş aýratynlyklaryna görä baha bermek iň dogrusy we iň laýygydyr.

Nesiller aýal tarapyndan dünýä indirilýär we terbiýe edilip ýetişdrilýär. Adamzada arassa, kämil şahsyýetler onuň bereketli eli bilen gazandyrylýar. Şonuň üçin nesliň ýetişdirilmegi meselesinde aýala mähir we rehim-şepagatlylyk berilmegi bahasyna ýetip bolmajak bir peşgäşdir. Bu tarapy bilen aýal, ähli maşgala agzalarynyň hormat goýjagy iň eziz barlykdyr. Ol öýün terbiýeçisi, mugallymasy we bagt çeşmesidir. Erkek onda karar tapar. Çaga onyň mähirli synasynda ösüp ulalar we rehim-şepagatly, duýguçyl we arassa pikirli bolup ýetişer. Eger ol edep-haýaly, namysjan ýaşan bolsa, çaga biedep bolmakdan daş we şeýle çagalaryň ýaşaýan jemgyýeti-de kiçelip ýok bolmakdan halas bolar.

Allahutagalanyň oňa eçilen kemsiz nygmatlarynyň ýanynda, käbirleriniň deňlik ady bilen oňa

mynasyp gören zatlary örän ujypsyz galar.

Allah her hak eýesine doly hak-hukugyny berendir. Berende-de ony ne eýmenç, göz gyny hala

salypdyr, ne-de gülkünç edip goýupdyr. Aýal bir iş etjek bolsa, bu hökman onuň beden we ruhy ýaradylyşyna laýyk bolmalydyr. Oňa göterip bolmajak agyr ýük urmagyň we ýaradylyşyna ters işlerde işletmegiň deňlik hem-de adamkärçilik bilen hiç hili baglaşygy ýokdyr. Gaýta tersine, beýle hereketleriň hemmesi aýalyň hak-hukugyny kemsitmekdir.

Pygamber Serwerimiziň şu hadysy bu meseläni iň görnükli şekilde suratlandyrýar:

„Bir sygyry boýundyryga goşupdyrlar. Ol yzyna aýlanyp eýesine şeýle diýdi, ‚Men bu işler üçin ýaradylan däldirin‘“. Ýagny bu iş üçin öküz ýaradylandyr.

Jemläp aýtjak bolsak, her bir zat bir maksada görä ýaradylandyr. Her bir barlyk ýaradylyş

maksadyna we ukyplaryna laýyklykda ulanylmalydyr, şonda hakyky manyda adalat we deňlik ýüze çykar.

Aýalayň miras hukugy

Yslamdan öň aýal ähli hukuklaryndan mahrum edilmek bilen birlikde erkek tarapyndan miras

hökmünde bir serişde ýaly kabul ediler eken. Yslam aýaly hukuk taýyndan deň kabul edip ýan ýoldaş, eje, ene, aýal dogan ýa-da gyz çagasy hökmünde merhum bilen arasyndaky ýakynlyk derejesine görä mirastan hak paý almaga hukuk gazanandyr. Ýöne miras paýlaşylanda erkegiň paýy aýalyň paýyndan iki esse artykdyr. Şol sebäpli yslam aýalyň hukugyny kemsidendigi, erkegi aýaldan üstün tutandygy şeklinde kabul edilipdir. Aýalyň erkekden ýarym paý egsik almagy meselesi, umuman alanyňda deňsizlik, hukugynyň kemsidilmegi ýaly görünse-de,

ynsap bilen seljerilende doly adalatdygy belli bolar.

Terekede aýalyň paýy hemişe erkegiň paýynyň ýarysy bolmaz. Aýalyň paýy beýleki miras düşerler bilen arasyndaky ýakynlyk derejesine görä üýtgär. Mysal üçin:

a)    Ýogalanyň ogly bolman, yzyna ýeke gyz galsa, ol terekäniň ýarysyny alýar.

b)      Ýogalanyň ogly bolman, yzynda iki ýa-da ikiden köp gyzy galsa, olar terekäniň 2/3-sini alýar.

c)      Ýogalanyň ogly bar bolsa, oglan iki, gyzlar bir paý alýarlar.

Şeýle hem terekeden ýogalanyň aýaly, ejesi, kakasy, enesi, atasy, agtyklary hem ýagdaýyna göre paý alýarlar. Miras düşerleriň paýy zerurlyk we jogapkärçiligine görä kesgitlenendir. Yslamda ejäniň, ýanýoldaşyň, gyz çaganyň, ýa-da aýal doganyň we jigileriň eklenji özlerine degişli bolman

ogul, är, kaka ýa-da erkek doganyň jogapkärçiligindedir. Erkek maşgalanyň hemaýatçysydyr. Şol sebäpli „nygmat jogapkärçilige görädir“ kadasyna laýyklykda aýalynyň, gyzlarynyň, ejesiniň, zerur halatda aýal doganlarynyň eklenjini gazanmak erkegiň borjydyr. Şonuň üçin erkege şeýle jogapkärçiligi bolmadyk aýalyň paýyndan iki esse artyk mirasdan paý berlipdir. Meselä bu nokdaýynazardan seredilende eklenç bilen baglanşykly hiç hili jogapkärçiligi

bolmadyk aýala erkek bilen deň derejede mirasdan paý berlen bolsady, ynha, şol wagt erkegiň hukugy kemsidilerdi we bu adalatsyzlyk bolardy.

Şeýle hem meseläni ruhy-psihiki taýdan seljereniňde-de erkegiň mirasdan paýynyň aýaldan

iki esse artyk bolmagy ene-atasynyň we erkek doganlarynyň rehim-şepagatynyň, merhemetiniň we hemaýatynyň dowamlylygyny gazanmak üçindir. Sebäbi aýal maşgala gursa-da, çagalary bolsa-da ene-atasynyň we erkek doganlarynyň merhemetine, rehim-şepagatyna we hemaýatyna hemişe mätäçdir. Onuň maşgalasyndan görjegi merhemet, rehim-şepagat, mirasdan aljak paýyndan has gymmatlydyr. Eger terekeden erkek bilen aýal deň paý alan bolsady bu rehim-şepagatlylyk we merhemete zeper ýeterdi. Çünki aýal eklenç bilen baglanşykly hiç hili

jogapkärçiligi ýokka erkek dogany bilen deň paý alsa, onda gyz çagalaryna umuman öýüň malyny, baýlygyny kesekä ekiden kişi hökmünde serediler. Diýmek aýalyň mirasdaky paýy meselesine bu nukdaýnazardan seredeniňde bu ýagdaý aýal üçin hemişe ýokary derejede rehim-şepagatlylyk, merhemetlilik we hemaýatkärçilikdir. Ýogsa gyz bilen erkek dogan miras sebäpli biri-birine rakyp bolar, maşgala agzalarynyň arasynda yzy üzülmeýän bulaşyklyklar, zulumlar dowam edip gider. Belkäm jahylyýet döwründäki ýaly harsydünýälik, bahylçylyk sebäpli ýaradylyş taýdan näzik, inçe we hemaýata mäteç bolan gyz çagalarynyň diriligine topraga duwlamak ýaly zulumlary netije berer.

Jemläp aýtjak bolsak yslamyň bu hökümi gadymy döwürlerden günümize çenli dowam edip gelýän aýalyň hukugynyň kemsidilmeginiň we abraýynyň peseldilmeginiň öňüni alandyr. Aýala jemgyýetdäki wezipesine laýyklykda gerekli orny berlipdir.

Yslamyň aýal baradaky hökümlerinden bolan şaýatlyk, örtünmek, namazda hatara durmak ýaly

meselelere-de aýalyň ýaradylyş aýratynlygyna we wezipe tapawutlylygyna görä baha berilmelidir.

Muňa garamazdan yslam aýala şu meselelerde erkekden artyk hukuk berendir. Olar:

Çile we aýbaşy döwründe aýal namaz, oraza ýaly dini parzlardan boşadylandyr. Eklenç bilen

baglanşykly hiç hili jogapkärçiligi ýokdyr. Pygamberimiziň „Jennet eneleriň dabanynyň aşagyndayr,“ hadyslary bilen, ene hökmünde Allahutagalanyň ýanynda uly mertebä eýedir we çagalarynyň söýgüsiniň we hormatynyň dörten üçüsine mynasyp görlendir. Özüne ýanýoldaş saýlamkda erkin bolup, mihir-galyn almak we şahsy mülk edinmek hukygy berlendir. Gyz çagasy ýa-da aýal dogan hökmünde kakasy we ýagdaýa görä erkek dogan tarapyndan hemaýat we zerurlyklarynyň üpjün edilmek hukugyna eýedir. Öz zerurlyklaryny üpjün etmek we maşgala

jogapkärçiligini ýerine ýetirmek maksady bilen islese, abraýyny goramak şerti bilen işlemäge ygtyýarlydyr.

HOW ENE

Günbatarda ylym we tähnikanyň ösmegi bilen günbatar medeniýetiniň mirasy beýleki ähli halklara täsir edendir. Din, ilkinji ynsan, aýalyň orny ýaly bir giden meselelere günbataryň dini we ynanç-ygtykatynyň esasy çeşmesi bolan Kitaby Mukaddese (Towrat, Zebur we Injiliň jemi) görä baha berlipdir. Biz bu ýazgymyzda dürlü sebäpler bilen adamzadyň ilkinji enesi bolan How ene hakkyndaky Kuranyň garaýşyny sizlere ýetirmegi makul bildik. Bu meselede asyl maksadymyz bir dini beýlekisinden has beýgeltmek ýa-da kiçeltmek däldir. Aslyýetinde beýik we belent bolan hakykatlar hemişe beýik we belentdir. Asyl mesele häzirki günlerimizde nesillerimize dogry bolan hakykatlary ýetirmekdir.

Kitaby Mukaddesin Tekwin babynda Allahyň Adam ata we How enä bir agajyň miwesini gadagan edenligi, ýöne has soňra ýylanyň How enäni, How enäniň bolsa Adam atany aldandygy aňladylýar. Allahutagalanyň ýazgarmagy sebäpli Adam ata How enäni günäkerleýär. Ol: “Ýanyma iberilen şol aýal, meni aldap agajyň miwesinden berdi, menem iýdim”. Allahutagala bolsa How enä şeýle ýüzlenýär: “Azabyny we göwreliligini artykmajy bilen köpeltjekdirin, güýçli

agry we sanjy bilen çaga dogurarsyň, sen äriňe bagly bolarsyň we ol seniň hojaýynyň bolar.”  Adam ata bolsa: “Aýalyň sözüni diňläniň we ondan iýme diýip buýuran agajymyň miwesinden

iýändigiň üçin toprak seniň ýüzünden lagnata galdy, mundan beýläk ömrüniň dowamynda ondan diňe zähmet we azap çäkip iýersiň,” diýýär.

Kuranda bolsa hadysa şeýle düşündirilmeýär. Kurany Kerim gadagan agaçdan datmak günäsini Adam ata degişli aňladýar (Bakara, 37). Hatda, How enäni şol günä işe itekleýäniň Adam atadygy nygtalýar (Taha, 117-120). Bu ýagdaý degişli aýatlardan How enäniň şol bir günäni edenligi mälim bolýar (Taha, 121). Şonuň üçin bilelikde toba edýärler (Araf, 19-23). Galyberse-de yslam “ilkinji günä” ýaly bir günäni aýala ýönkemeýär, şol sebäpli ony ýazgarmaýar we adamzady jennetden ýere indiren bir sebäp hökmünde hem görmeýär.

How enäniň aldawçy we mäkir suratlandyrylyşy, asyrlaryň dowamynda aýal hakynda ýalňyş pikirleriň döremegine täsir edendir. Şol sebäpli köplenç aýala ynanylmaýar we pes derejedäki bir barlyk hökmünde seredilýär. Hatda aýalyň aýbaşy haly, göwreli bolmagy we çaga dogurmagy onuň eden günäsiniň ebedi jezasy hökmünde kabul edilipdir.

Aldan we adamzady jennetden kowdyran How ene düşünjesi aýaly tutuş adamzadyň günälerinden jogapkär hasaplapdyr. Çünki ilkinji günä ynanjyna görä, öňe sürülen How enäniň sebäp bolup Adam ata bilen birlikde eden günäsi, nesilden nesile geçýär we her dogulan çaga bu günä bilen dünýä inýär. Isa Mesih hem, bu günäni ýuwmak üçin özüni gurban edýär. Şol

sebäpli How ene, ýagny aýal Isa aleýhissalamyň ölümine hem jogapkär.

Geliň indi bolsa Kuranyň aýala goýýan hormaty we berýän bahasyna göz aýlalyň.

“Ynanan erkekler bilen aýallar biri-birleriniň welisi, ýagny, hossary, dost-ýarydyr. Olar, ýagşylygy emr eder, erbetlikden sägindirer, namaz okar, zekat berer, Allaha we onyň resulyna tagat kylarlar. Ynha olara Allah rahmet eder, Allah elbetde ýeňiji we her bir zady hikmet bilen

ýaradandyr.” (Toba,71)

“Erkek ýa-da aýallardan her biri ýürekden ynanyp ýagşy bir iş etse, oňa iň gözel bir durmuşy ýaşadarys we oňy iň ajaýyp görnüşde sylaglarys” (Nahl, 97)

Hawa, bu barada ençeme aýat getirmek mümkin. Jemläp aýtjak bolsak, Kuran erkek bilen aýaly biri-birinden tapawutlandyrmaýar. Aýaly hiç wagt şeýtanyň adamlary aldamak üçin bir serişdesi hökmünde görmeýär. Aýalyň wezipesi diňe çaga dogurmak däldir. Aýal hem erkekler ýaly salyh amal etmek bilen jogapkärdir. Kuran aýallaryň hemmesiniň namysyny goramanlygy ýaly meseleden söz açmaýar. Gaýta tersine Paragunyň aýaly we Bibi Merýem ýaly ençeme

aýalyň namysyny goraýandygyny buýsanmak bilen aňladýar.

Hawa, gyz-oglan çagasynyň tapawudy, aýalyň bilim-terbiýesi, şaýatlygy, kasam edişi, şertnama baglaşmagy, mülk edinme hukugy, nika-talak haky, enelik sypaty, miras hukugy, ýapynmak ýaly ençeme meselede yslamyň aýala berýän hak-hukuklary häzirki günlerimizde bütin dünýäde täze gürrüň edilip başlandy. Ylymlar ösdigiçe yslamyň aýala goýýan hormaty we berýän bahasy gün geçdigiçe has aýdyn görünýär.