şu barada menem doly bilemyok beyleki teswirçiler name diyyake olary bir dinlali...

SALAM AMANETI yzyna gatarmali bolya yone onU donyaden geceb geden ynsanin perzentleri hem gaytarip biler.alah tebarek ve taala aydipder men oz hakamdan gecerin ema bendamin hakindan gecmen diyipdir

googleon:

SALAM AMANETI yzyna gatarmali bolya yone onU donyaden geceb geden ynsanin perzentleri hem gaytarip biler.alah tebarek ve taala aydipder men oz hakamdan gecerin ema bendamin hakindan gecmen diyipdir

menin mamam yogolanda, yorite soralyan eken kime bergisinin bardygyny merhumun. Bir iki kisha az - owlak bar eken, olar aytdylar, shonda ejem dagy yagny chagalary bergisini berdiler. 
menche algyn bar bolsa chekinman aytmaly oydyan soralanda. galan zatlar menem gyzyklandyryar, bilyan bolsa dolu yazayynda.

Karzy hasen
 
Karzy hasen – yzyna gaýtarmak şerti bilen belli bir möhletlik bir zady ulanmaga almakdyr. Karzy hasene halk arasynda karz diýilýär. Allah Tagala yzyna gaýtarmak şerti bilen alnan karzy «Ýükrizullahe» sözi bilen düşündirýär. Ýagny, bu söz: karz mätäç kişä berilse-de, hamala Allaha berilýän ýalydyr – diýen manyny özünde jemleýär. Bu şol amal üçin sogabyň diňe Allah (j.j.) tarapyndan beriljekdigine hem yşarat edýär. Bakara suresiniň 245-nji aýatynda bu anyk beýan edilýär:
«Berýäniňden gat-gat artygyny ödemegi üçin Allaha kim karzy hasen (ýagşy karz) berjek?». Aýatyň dowamynda karz almaga ýa-da gözlemäge mejbur bolan şahsyň ýagdaýyna bir gün hemmeleriň düşüp biljekdigi ýatladylýar.
«Gytlygy beren-de, bollugy beren-de Allahdyr. Hemmäňiz diňe Oňa dolanyp bararsyňyz».
 
Hadysy şeriflerde bolsa: «Dünýä muşakgatlaryndan birini bir musulmandan aýran kişiniň muşakgatlaryndan birini Allah hem aýrar. Kyn ýagdaýa düşen birine ýeňillik döredene, Allah bu dünýäde-de, ahyretde-de ýeňillik döreder. Gul doganyna ýardamyny dowam etdirdigiçe, Allah guluna ýardam eder», (Buhary, Müslim, Ebu Dawud). Başga bir hadysda bolsa, Allahyň Resuly magraçda gören bir hadysasy bilen baglanyşykly: «Magraja göterilen gijäm jennetiň gapysynda şeýle ýazgyny gördüm: «Sadaka on esse sylag berler, karza bolsa on sekiz esse». Men:
– Eý, Jebrail, näme üçin karz sadakadan has fazyletli – diýip soradym. Ol şeýle diýdi:
– Çünki gedaý öz islegi bilen gedaýçylyk edýär. Karz soraýan bolsa, mätäçligi sebäpli karz soraýar. (Ibni Maje).
 
Karzy hasen – zerurlyk, aktlaşmak, yzyna gaýtaryp bermek we ýardamlaşmak ýaly dört esasa daýanýar.
 
Zerurlyk. Adamlaryň zerurlygy dürli-dürli bolanlygy üçin, karz meselesinde kesgitli bir ölçeg aýtmak kyn. Şonuň üçin karz almak – başga çykalga galmadyk ýagdaýda saýlanýan ýoldur. Çünki hezreti Äşäniň gürrüň beren bir hadysynda, karzy wagtynda töläp bilmezligiň ynsany heläkçilige eltip biljekdigini Pygamberimiz aýdypdyr. Allahyň Resuly: «Allahym, günäden we bergiden Saňa sygynýaryn» diýen dogasyny hemişe gaýtalaýanlygy üçin, sahabalardan biri bir gün: «Eý, Resulallah, bergi zerarly näme üçin beýle Allaha köp  sygynýarsyň?» diýip sorapdyr. Nebiler Serweri: «Kişi bergä batanda, ony wagtynda yzyna töläp bilmese, ýalan sözlär. Söz berer, sözünde tapylmaz», (Buhary) diýipdir. Ýalan sözlemek we sözüňde tapylmazlyk bolsa, mynapygyň alamatydyr.
 
Aktlaşmak. Kurany Kerimiň Bakara suresiniň 282-nji aýatynda:
«Belli bir wagt aralygy özara karz alanyňyzda, ony hökman ýazyň», diýilýär. Aýatyň dowamynda:
«Isle uly bolsun, isle kiçi bolsun, şol bergini ýa-da onuň yzyna bermeli gününiň iň soňky wagtyna çenli ýazmaga ýaltanmaň» diýilýär. Diýmek, karz alnanda  adyl şaýat bilen birlikde ýazmak iň dogrusydyr. Çünki aýatyň beýanyna görä, Allahyň huzurynda iň dogrusynyň we adalatlysynyň şeýledigi bellenýär. Şeýle edilse özara agzalalyk döremez.
 
Yzyna gaýtaryp bermek. Pygamberimiz bir hadysynda: «Kim yzyna gaýtaryp bermek niýeti bilen başga biriniň malyny alsa, Allah Tagala oňa bu bergini üzdürer. Kimde-kim  başganyň malyny oňa zyýan ýetirmek niýeti bilen alsa, Allah Tagala bu malyň bereketini giderer. Oňa bu bergini üzdürmez», (Buhary, Ibni Maje). Diýmek, yzyna gaýtaryp bermek niýeti bilen alnan karza bereket yhsan eder. Başga bir hadysynda bolsa: «Bir kişi yzyna gaýtaryp bermek niýeti bilen karz alyp, ony üzmän ölse, Allah Tagala onuň bergisini öz üstüne alar we kyýamat güni islänini bermek bilen algydary razy eder. Muňa garamazdan, yzyna bermek niýeti bolman karz alan kişi ony üzmän ölse, Allah ondan algydaryň hakyny alar» (Kamil Miras, Tejridi Saryh).
 
Karzyň gaýtarylmaly  wagty gelende bergidar aktdaky şertlere laýyklykda hökman tölemelidir. Karz yzyna berlende aktdaky şerte baglanmaly däldir. Algydar talap etse, ony wagtyndan öň hem bolsa bermelidir. Ýöne bu edebe gelişmez. Eger karzda akt esasy şert hökmünde görülse, algydaryň ýa-da bergidaryň zyýan çekýändigi sebäpli süýthorlyk bolýar. Munuň nesýe ribasyndan tapawudy bolmaz.
 
Bergidaryň borjy bergisini doly we wagtynda ýa-da eli giňänden soň öňünden üzlişmelidir. Şeýle etse mätäç güni edilen kömegiň gaýtargysyny şeýdip yzyna gaýtarýar. Pygamberimiz (s.a.w.) «Ýagdaýy bolan kişiniň bergisini gijikdirip, wagtynda üzmezligi – zulumdyr», (Buhary, Müslim, Ebu Dawud, Tirmizi) diýipdir. Bergidaryň bergisini wagtynda bermegi ýa-da alan zadyndan has ýokary hillisini gaýtaryp bermegi adamkärçilik we musulman sypatydyr. Meselem, Allahyň Resuly bir çarwadan üç ýaşyndaky düýäni karz alypdyr. Yzyna gaýtarmaly wagty gelende, şol düýä deň mal tapylmany üçin, Nebiler Soltany has gowy düýäniň berilmegini emr etdi. Mundan hoşal bolan çarwa: «Sen maňa hakymy iň ajaýyp şekilde gaýtaryp berdiň. Allah hem saňa sylagyňy artykmajy bilen bersin» diýip, Nebiler Serwerine doga etdi, (Buhary, Müslim).
 
Algydaryň borjy bolsa, bergidarynyň bergisini üzmeli wagty gelende, eger onuň bergisini üzmäge ýagdaýy ýok bolsa, oňa ýeňillik döretmelidir. Bu mesele bilen baglanyşykly Allah Tagala:
«Eger bergidar kyn ýagdaýda bolsa, ony gyssaman, wagtyny süýşürmelidir. Bilseňiz, algyňyzy geçmegiňiz siziň üçin has haýyrlydyr», (Bakara, 280) diýýär. Bu mesele bilen baglanyşykly Pygamberimiz (s.a.w.) bir hadysynda şeýle buýurýar: «Kimde-kim bir garyba bergisini üzmek meselesinde möhlet berse, ýa-da algysynyň bir bölegini, ýa-da, hemmesini geçse, Allah (j.j.) ony öz saýasyndan başga saýanyň ýok güni– kyýamat güni arşynyň kölegesinde saýaladar», (Tirmizi).
 
Şu döwrüň gaýtalanyp duran nogsanlaryndan biri bolan inflýasiýa ykdysady ýagdaýy pes ýurtlarda adamlaryň biri-birinden karz alyp-bermegine erbet täsir edýär. Çünki milli walýutada karz berlen ýagdaýynda algydar zyýana galýar. Hümmeti pese gaçmaýan daşary ýurt walýutasy ýa-da  altynyň gymmatyndan karz alnan ýagdaýynda bolsa, bergidar zyýan çekýär. Bu mesele taryhyň dowamynda hemişe şeýle bolupdyr. Ymam Ebu Ýusufa görä, inflýasiýa sebäpli döreýän zyýany bergidar tölemelidir. Häzirki döwrüň alymlary hem şu pikirdedir. Käbir alymlar muňa nesýe ribasy diýipdirler. Şeýle bolansoň, mümkingadar karz alman günüňi dolamaga çalyşjak bolmalydyr.
 
Ýardamlaşmak. Karzy hasende iň esasy mesele ýardamlaşmakdyr. Karzy haseniň ýardamlaşmaga berýän täsiriniň akyl we mantykdan başga aýat we hadyslarda birnäçe delili bardyr. Şeýle hem karzy hasen durmuşda diňe maddy taýdan däl-de ruhy taýdan hem ýörgünlidir. Ýöne bu kitabyň çäginde temany giňişleýin işlemäge mümkinçilik bolmansoň, bir aýaty we hadysy mysal getirmek bilen, karzy haseniň ykdysady peýdalaryny gysgaça düşündirmegi makul gördük.
 
«Ýagşylyk we takwa (Allahyň gadagan edenlerinden saklanmak) barada biri-biriňize ýardam ediň. Günä we duşmançylykda ýardamlaşmaň», (Maide, 2).
 
«Biri-biriňize göriplik etmäň, müşderini gyzyşdyrmaň, biri-biriňizden kine saklamaň, ýüzüňizi sowmaň, söwdanyň arasyna girmäň, dogan boluň, eý, Allahyň gullary! Musulman-musulmanyň doganydyr, oňa zulum etmez, ony ýardamsyz goýmaz, ony kemsitmez (üç gezek ýüregini görkezip) takwalyk şu taýdadyr. Kişiniň musulman doganyny kemsitmegi – oňa günä hökmünde ýeterlikdir. Musulmanyň her bir zady: gany, maly we namysy musulmana haramdyr», (Müslim).
Aýat we hadyslaryň beýanyna görä, ýardamlaşmak, agzybir ýaşamak, olara zyýan berjek zatlary ýok etmek – bu zatlaryň peýdasy kişiniň ölüminden soň hem dowam edýän zatlardyr. Yslamyň maslahat berýän düzgünleri durmuşda berjaý edilen wagty, adamzat jemgyýetinde täzeden asry-sagadat döwründäki ýaly parahat we bagtyýar jemgyýet dörär.

Allah razy bolsun Sirat dost. Shol akylashmak meselesini menem goldayan.Ynsan yalngyshyp biler,alan zadyny yadyndan chykaryp biler. Eger alan,ya-da beren zadyny yazyp goysa  has gowusy!!!

1. Riba (süýthorlyk)
 
Riba – iki tarapyň ylalaşygy esasynda karz berlen pul üçin şol puluň üstüne prosent goşup almakdyr. Kredit ulanylan wagty arassa peýdany ýa-da çekiljek zyýany öňünden kesgitlemek mümkin däldir. Emma   ribanyň mukdarynyň öňünden kesgitlenýändigi üçin karz alan ýa-da beren hökman adalatsyzlyga uçraýar. Şol sebäpden hem  Kuranda riba gadagan edilipdir. Pygamberimiz hem weda hutbesinde ribanyň ähli görnüşini ýatyrandygyny aýdyp, onuň gadagan edilmeginiň esasy sebäbi hökmünde Kuranyň aýatlaryny gaýtalap, «Baş maýa siziňkidir. Şeýlelikde ne zulum edersiňiz, ne-de zuluma uçrarsyňyz» (Müslim, Ebu Dawud, Ibn Maje) diýip nygtaýar.

Süýthorlygyň gadagan edilmeginiň sebäpleri, esasan, şulardyr:
 
1) Zähmet çekmezden, bikanun gazanç edilýänligi.
 
2) Söwda, senagat we oba hojalygy ýaly ýaşaýşyň esasyny düzýän pudaklarda maýa goýulmagynyň öňüni alýanlygy.
 
3) Bergidarlaryň şahsy erkinliginiň çäklendirýänligi.
 
4) Ynsany harsydünýä, diňe öz bähbidini bilýän egoist edýändigi.
 
5) Baý bilen garybyň arasynda çaknyşyk döredýänligi.
 
6) Döwleti ykdysady taýdan pese gaçyrýan iň esasy sebäplerden biriligi.
 
Jemgyýete uly zyýan ýetirýän içgi, humar ýaly, süýthorlygyň gadagan edilmegi barada Kurany Kerimde birnäçe gezek aýdylýar:
«Ynsanyň maly, baýlygy köpelsin diýip, berýän prosentiňiz Allahyň ýanynda köpelmez. Ýöne Allahyň razylygyny isläp berýän zekadyňyz beýle däldir. Ony berenleriň sogaby hem maly esse-esse artar», (Rum, 39).
 
Süýthorlyk bilen sadaka biri-birine gapma-garşydyr. Allah Tagala olaryň birini höweslendirse, beýlekisini gadagan edipdir. Halal gazanjyny harama öwürýän süýthoryň adamlaryň arasyndaky abraýy pesdir. Pygamberimiz hem «Ribadan gelen baýlyk köp bolsa-da, akybeti azalmakdyr» (Ahmet b. Hanbel, «Müsnet», Ibni Maje).
«Eý, iman edenler, esse-esse prosent iýmäň, Allahdan gorksaňyz – halas bolarsyňyz», (Äli Imran, 130).
 
Ribany gadagan edýän ilkinji aýat bu bolup, häzirki döwrüň  alymlaryndan biri Seýit Kutub bu aýat barada şeýle diýýär:
 
«Häzirki döwürde käbir adamlar bu aýatyň hökümine salgylanyp «Haram diňe esse-esse prosentdir, 3-4-7-9 prosent esseläp almak ýa bermek däldir» diýýärler. Emma prosentiň mukdary näçe bolsa-da, netijesi ribadyr. Riba bolsa haramdyr».
 
«Süýthorlyk edýänler kyýamat güni edil şeýtanyň tisgindirişi ýaly, tisginip turar. Bu olaryň: «Süýthorlyk hem edil söwda ýalydyr» diýýänleri üçindir. Ýöne Allah söwdany halal, süýthorlygy bolsa haram edipdir. Mundan soň kim Rabbiniň bu buýrugyna tagat kylyp, süýthorlygy taşlasa, öňki edenleri bagyşlanar. Onuň hasabyny diňe Allah biler. Ýöne kim süýthorlygy dowam etdirse, ol jähennemidir we o ýerde ebedi galar», (Bakara, 275).
 
Süýthorlyk söwda ýaly däldir. Çünki söwda jemgyti ösüşe iterse, süýthorlyk ony diňe dargadýandyr. Söwda-da zähmet, maýa goýum, önüm öndürmek bardyr. Söwdadan ediljek gazanç hem anyk belli däldir. Emma süýthorlykda zähmet hem ýokdur, önüm öndürmek hem. Üstesine-de ediljek gazanç öňünden bellidir. Şonuň üçin Allah Tagala söwdany halal, ribany bolsa haram edipdir.
 
Pygamberimiz bolsa ymmatyny habardar edip, süýthorlyk barada şulary aýdypdyr:
«Ýedi sany heläk ediji zatdan daş duruň. Olar: Allaha şärik goşmak,  jady (sihir)  etmek, nähak ýere biriniň ganyna galmak, süýthorlyk etmek, ýetimiň malyny iýmek, söweş wagty yza gaçmak, namysly aýala zyna töhmetini ýapmakdyr», (Müslim).
 
Hezreti Jabiriň gürrüň beren bir hadysynda Resulullah süýthorlyk edeni we etdireni, ony ýazany we şaýatlaryny näletläpdir. Pygamberimiz: «Olar günäde biri-birine deňdir» diýipdir.
 
Süýthorlygyň görnüşleri
 
a) Berginiň üstünden edilýän süýthorlyk.
Süýthorlygyň bu görnüşi yslamdan öň giň ýaýrapdyr. Bu usulda algydar berginiň tölenmeli güni gelende: «Bergiňi ber, ýogsa-da üstüne şunça berseň, möhletini süýşüreýin» diýýär. Käwagt şeýle teklip bergidardan hem çykyp bilýär. Kurany Kerim bu işi – Allaha we Onuň Resulyna garşy söweş yglan etmek ýaly görüpdir.
«Eý, iman edenler, Allahdan gorkuň. Eger siz hakyky mü'min bolsaňyz, algyňyzdan artyk almaň. Eger-de süýthorlygy terk etmeseňiz, Allaha we Onuň Resulyna garşy söweşe girenlerden bolarsyňyz. Eger toba etseňiz, esasy almaly algyňyz siziňkidir. Netijede ne zulum edersiňiz, ne-de size zulum ediler», (Bakara, 278-279). Pygamberimiz weda hutbesinde şeýle diýýär: «Jahyliýet döwrüniň däbi bolan süýthorlygy ýatyrdym. Ilki ýatyranym Abdulmuttalibiň ogly Abbasyň süýthorlygydyr», (Müslim, Ebu Dawud, Ibni Maje).
 
b) Söwdadan görülýän süýthorlyk.
Hanefi alymlaryna görä, munuň hem iki görnüşi bardyr:
 
1. Artykmaçlyk ribasy (ribel fadl) –  şol bir görnüşdäki hili meňzeş iki  mal çalşylan wagty deň çalşylmazlyk. Eger hilleri tapawutly bolup, bazar nyrhy belli bolmadyk ýagdaýynda birini beýlekisinden artykmaç edilip çalşylsa hem süýthorlyk saýylýar. Mysal üçin, Pygamberimiz iki ölçeg hili pes hurmany ýokary hilli bir ölçeg hurma bilen çalşan hezreti Bilala şeýle diýipdir: «Bu süýthorlygyň hut özüdir. Eger gowy hilli hurma aljak bolsaň, git, ýaramaz hurmaňy sat, şonuň puluna-da gowusyny al», (Buhary).
 
2. Nesýe ribasy. Iki haryt çalşylanda biriniň nagt, beýlekisiniň nesýe bolan mahalynda döreýär. Iki sany dürli haryt nagt çalşylanda, şeýle hem karz alynsa süýthorlyk ýüze çykmaýar.
Pygamberimiz bir hadysynda: «Birmeňzeş hilli altyn altyn bilen, kümüş kümüş bilen, bugdaý bugdaý bilen, arpa arpa bilen, hurma hurma bilen, duz duz bilen nagt hem deňe-deň çalşylýar. Bularyň görnüşleri tapawutly bolanda (altyn – kümüş, bugdaý – arpa), nagt bolmak şerti bilen isleýşiňiz ýaly satyp bilersiňiz», (Müslim, Ebu Dawud, Ahmet b. Hanbel) diýipdir.
 
Altyn ýa-da kümüş pul öz jynsyndaky magdan bilen çalşylanda, nagt we deň agramda bolmagynyň talap edilmegi, puluň magdan gymmatynyň ýokary ýa-da pes baha gazanmagynyň öňüni almak üçindir. Altyn we kümşüň çalşylmagynda döreýän artykmaçlygyň süýthorlyk saýylmagynyň sebäbi, bu ýerde puluň hümmeti goralýar.
 
Kagyz pullar hem ilki çykanda altyn pula deň gymmatlylykda çykarylypdyr. Ýöne dürli ülkelerde puluň  altyn bilen gatnaşygy kesilip, onuň hümmeti döwletiň ykdysady güýjüne daýandyrylypdyr. Şol sebäpli ykdysady ýagdaýy güýçli ülkeler satyn almakda uly güýje eýe bolupdyr. 
 
Süýthorlyk bilen peýdanyň arasyndaky tapawut
Peýda – zähmetiň, maýanyň, töwekgelligiň we synanyşygyň netijesinde gazanylýar. Peýdanyň aňyrsynda zyýana galmak we esasy maýany ýitirmek howpy bardyr. Süýthorlykda bolsa, kişiniň kyn ýagdaýyndan peýdalanmak arkaly zähmetsiz, howpsuz gazanç bardyr. Süýthorlykda maýa howp astyna düşmeýär.
Söwdada peýda bir gezek gazanylýar, süýthorlykda bolsa, gazanç gat-gat artýar. Söwdada hemişe maýa goýmak we öndürmek ýa-da täze haryt tapmak zerurlygy bar, süýthorlykda bolsa bular ýokdur. Şonuň üçin Allah Tagala Kurany Kerim-de söwdany halal, süýthorlygy haram edipdir.

Borç
 
Tejhizden soň, ýogalanyň galan terekesinden borjy tölenýär. Kişiniň boýnunda şu borçlar bardyr:
 
Aýni borç – kişiniň borjuna derek bir zady girewine bermegidir. Käbir müjtehid alymlara görä, borjuny üzmän ýogalan kişiniň girewine beren malyndan algydaryň haky tejhizden öňde durýar.
 
Gul borjy – ýogalan kişiniň karz alan puly, mehir borjy we ş.m. bergileridir. 
 
Allahyň öňündäki gulluk borjy. Bular zekat, keffaret, nezir ýaly borçlardyr. Hanefi mezhebine görä, kişiniň ýogalmagy bilen bu borçlar aýrylýar. Ýöne wesýet eden bolsa, mirasdarlary terekesiniň üçden birinden ony töleýär. Beýleki üç mezhebe görä, kişiniň bu borçlaryny ýogalanyň terekesinden tölemek mirasdarlara wajypdyr. Çünki ýogalany borçdan halas etmek iň laýygydyr.
 
Eger tereke ýogalanyň ähli bergisini üzmäge ýetmedik ýagdaýynda, ýogalanyň wesýeti bar bolsa, terekesiniň üçden biri bergisi üçin harçlanýar. Galan bergisi üzülmeýär.

Syrat aytmaga zat goymandyr .