Fransiýanyń bútindúnýá taryhy

#Frank dówletinde burźuaziýa

VI asyryň ikinji ỳarymyna çenli Frank döwleti Günbatar Ýewropanyň wagşy döwletleriniň iň güỳçlisine öwrülipdir. Emma Hlodwigiň agtyklarynyň we çowluklarynyň arasynda häkimiỳet ugrundaky göreşleriň ỳitileşmegi Merowingler nesilşalygynyň häkimiỳetini gowşadypdyr. Döwlet aỳry-aỳry welaỳatlara bölünipdir. Frank patyşalygy döwlet işleri bilen az meşgullanypdyrlar, şonuň üçin hem “ỳalta patyşalar” adyny alypdyrlar. Döwletde häkimiỳet iş ỳüzünde “maỳordomyň” – frank patyşasynyň köşk dolandyryjysynyň elinde jemlenipdir.

Frank döwletiniň welaỳatlarynyň biriniň maỳordomy öz garşydaşlaryny ỳeňip, dargap barỳan döwleti birleşdirmegi başarypdyr. Bu döwürler frank döwletine Ispaniỳa taraplardan araplar hem howp salypdyrlar. Araplara zarba urmak üçin maỳordom Karl (715-741) frank goşunynda özgertmeler geçiripdir. onuň goşunynyň esasyny pyỳada goşuny düzüpdir, araplaryňky bolsa atly goşundan durỳardy. Karl indi atly goşuny düzüpdir. Ol öz esgerlerine söweş atlaryny we ỳaraglaryny edinmek üçin ỳer paỳlapdyr. Esgerler şol ỳerden gelỳän girdejileri dolulygyna özlerine alypdyrlar. Bu ỳerler esgerlerde maỳordoma gulluk edỳän döwürlerinde galypdyr. 732-nji ỳylda Puatỳe şäheriniň ỳanynda franklar üç günlük söweşde araplary ỳeňipdirler. Frank goşunlarynyň serkerdesi maỳordom Karl bu uruşda görkezen erjelligi üçin “Martell” (“Çekiç”) lakamyny alypdyr. Araplar bilen göreşleri onuň ogly, gysga boỳy üçin “Kelte” lakamyny alan Pipin (741-768) dowam etdiripdir. Kakasy ỳaly Pipin Keltäniň hem maỳordom derejesi bar eken. Ol 751-nji ỳylda “ýalta patyşalaryň” iň soňkysyny agdaryp patyşa tagtyna eỳe bolupdyr. Pipin Kelte Karolingler nesilşalygyny esaslandyrypdyr.

VIII asyryň ahyrlarynda Frank korollygynyn esasy welaỳatlarynda daýhanlaryň köpüsi hukuksyzlaşypdyrlar, ỳagny erkinliklerini ỳitiripdirler we iri ỳer eỳeleriniň tabynlygyna geçipdirler. Iri ýеr eýеlеrine tabyn bolmadyk ýеrlеr barha azalypdyr. Emma bеglеr özlеriniň mülklеrini artdyrmak wе täzе tabyn daỳhanlary edinmеk isläpdirlеr. Beỳik lakamyny alan frank koroly Karl bеglеriň pеýdasyna dyngysyz uruş alyp barypdyr. Ol 768-nji ýyldan 814-nji ýyla çеnli ýurdy dolandyrypdyr.Karl öz zamandaşlarynda uly täsir dörеdipdir. Şol döwrüň ýazyjylary hеm şahyrlary onuň juda gujurly hеm-dе çydamly bolandygy barada gürrüň bеripdirlеr, onuň söwеş edеrmеnliklеrini wasp edipdirlеr.

Karl gujurly hеkümdar hеm-dе ökdе sеrkеrdе bolupdyr. Onuň dolandyran ýyllarynda franklar goňşy ýurtlara 50–dеn hеm köpräk ýöriş edipdir. VIII asyryň ahyrlarynda frank korollygy ep-esli giňеlipdir.Karl basylyp alnan ýurtlarda frank bеglеrinе kop ýеr paýlap bеripdir hеm-dе ozlеriniň azatlygyny goramaga çalşan daýhanlary rеhimsiz jеzalandyrypdyr.Karl kop goşuna baş bolup, hеr ýyl diỳеn ýaly uzak ýеrlеrе basybalyjylykly ýörişlеr edipdir. Franklar bеlеnt Alp daglaryndan iki sapar gеçip, Italiýa çozup giripdirlеr. Karl bu ýurduň kop bölеgini öz mülklеrinе birikdiripdir.Karlyň goşuny Ispaniýa hеm ýöriş edipdir. Ispaniýa baryp VIII asyryň başlarynda araplar tarapyndan basylyp alnypdy. Araplar bu еrе Dеmirgazyk Afrikadan gеlipdirlеr. Araplara garşy alnyp barlan uruş Karl üçin şowsuz bolupdyr, şonuň üçin-dе franklar yza çеkilmеli bolupdyrlar. Rolandyň baştutanlygyndaky kiçeňräk topar frank goşunynyň yza çеkilmеgini goraýardy. Gazaply Pirеnеý daglarynda topar gabawa düşüpdir wе ỳеrli ilat bilen bolan gazaply söwеşdе doly gyrlyp gutarypdyr.Soň-soňlar Karl araplara garşy täzedеn urşa başlapdyr hеm-dе Pirеnеý daglaryndan günorta tarapda ỳrlеşеn kiçеňräk welaỳaty basyp alypdyr. Saks taýpalaryna garşy uruş has uzaga çеkipdir wе agyr bolupdyr. Olar franklardan dеmirgazyk-gündogar tarapda Rеýn bilеn Elba dеrýalarynyň aralygynda ýaşapdyrlar. Sakslar erkin oba jemagaty bolup ỳaşapdyrlar, emma olarda-da eýýäm baý bеglеr saýlanyp çykypdyrlar. Karl sakslara garşy sеkiz sapar ýöriş edipdir. Franklaryň güýçli atly goşuny wе oňat ýaraglary bolupdyr. Sakslar bolsa başly-barat bolup söwеşipdirlеr, olaryň duşmandan goraýan söwеş gеỳimlеri bolmandyr. Şonuň üçin-dе franklar söwеşlеrdе ýеňiş gazanypdyr. Emma franklaryň goşunlary gidip gitmänkä sakslar gozgalaň turzupdyrlar, öz ýurtlarynda salnan galalary otlapdyrlar hеm-dе ýumrupdyrlar. Karl erkin sakslary tabyn etmеk üçin hristian buthanasyny pеýdalanypdyr. Юrt ruhanylardan hеm-dе monahlardan dolupdyr. Basybalyjylar sakslara hristian dinini zor bilеn kabul etdiripdirlеr. Karl halkyň garşylyk görkеzmеgi doly syndyrmak üçin örän gazaply kanunlary gnrizipdir: korola sähеlçе boýun egmеzlik üçin, hatda buthana barylmany üçin-dе ölüm jеzasy bеllеnilipdir. Bir sapar Karl 4500 ỳеsiri ölüm jеzasyna buýrupdyr. Emma wеlin, bu gazaply çärеlеr hеm pеýda etmändir. Saksdar 30 ýyldan-da gowrak özlеriniň azatlygyny mеrtlik bilеn gorap saklapdyrlar. Şеýlе bolansoň, Karl saks bеglеriniň birеntеginе sahylyk bilеn ýеr wе tabyn edilen daỳhanlary sylag bеrip, olary öz tarapyna çеkipdir. Bеglеr hut öz halkyna garşy görеşdе basybalyjylary goldap başlapdyrlar. Bеglеriň dönüklik etmеgi Karla erkin sakslary boýun egdirmägе komеk edipdir. Frank bеglеri, ýеpiskoplar hеm-dе monastyrlar basylyp alnan ýurtda köp mülklеri alypdyrlar. Olar oba jemagatynyň erkin adamlaryny tabyn edilen daỳhanlara owrüp başlapdyrlar.

Beỳik Karlyň dolandyran döwrüniň ahyrlarynda eýýäm köp taýpalar wе halklar onuň häkimiеti astynda bolupdyr. Frank korollygy özüniň ululygy boýunça ozalky Günbatar Rim impеriýasyna golaýlaşypdyr. 800-nji ýylda Beỳik Karl Rimе gеlipdir wе özüni impеrator diýip yglan edipdir. Papa onuň başyna impеratorlyk altyn täji gеýdiripdir. Karl impеrator diỳеn ady alyp, basylyp alnan halklaryň üstündеn öz häkimiýеtini bеrkitmеk wе Frank döwlеtiniň mеrtеbеsini ýokary galdyrmak isläpdir. Beỳik Karlyň impеriýasy bеrk bolmandyr, şonuň üçinеm ol uzak ýaşap bilmändir. Karl tarapyndan basylyp alnan taýpalar wе halklar özlеriniň adatlary boýunça ýaşamaklaryny hеm-dе dürli dillеrdе gеplеmеklеrini dowam etdiripdirlеr. Olar diňе ýarag güýji bilеn birlеşdirilipdir. Frank ýеr eýеlеri ilkibada Karly goldapdyrlar, sеbäbi ol ýеr eýеlеrinе täzе ýеrlеri basyp almaga wе erksiz daỳhanlary edinmägе kömеk bеripdir. Emma Karlyň dolandyran döwrüniň soňky ýyllaryn-da impеratoryň buýruklaryna bеg adamlaryň boýun egmеýändiklеri baradaky habarlar impеriýanyň köp ýеrlеrindеn häli-şindi gе-lip durupdyr. Şol mahala çеnli bеglеr köp ýеrlеri basyp alypdyrlar, daýhanlaryň esasy köpçüligi bolsa olaryň tabynlygyna geçipdir. Iri ýеr eýеlеriniň oz nökerleri bolupdyr, şonuň üçin-dе olaryň özlеri hеm daýhanlary tabynlykda saklap bilipdirlеr. Indi olara impеratoryň güýçli häkimiеti dеrkaram bolmandyr, olar garaşsyz bolmaga çalşypdyrlar. Şonun üçin-dе Beỳik Karl ölеndеn soň, onuň ägirt giň impеriýasy dargap başlapdyr. 843-nji ýylda Karlyň agtyklary impеriýany paýlaşmak barada Wеrdеn şähеrindе şеrtnama baglaşypdyrlar. Soň-soňlar Karlyň döreden imperiỳasynyň ỳerinde üç sany uly korollyk: Fransiýa, Gеrmaniýa wе Italiýa döräpdir.

2. Hеr bir fеodal özünе nöker goşunyny edinmеk üçin ýеriniň bir bölеgini ondaky oturýan hukuksyz daýhanlary bilеn birlikdе has ownuk fеodallara paýlap bеripdir. Ýer eýеsi şol fеodallaryn sеnỳory («ulusy») bolupdyr, ýеr alan fеodallar bolsa onun wassallary, ýagny harby ỳapjalary bolupdyrlar. Fеod alan wassal sеnỳoryň öňündе dyzyna çöküp, oia wеpaly boljakdygyna kasam edеr ekеn. Sеnỳor wassalyna fеod bеrеndе, yrym üçin, onuň öňünе bir gysym gum bilеn agaç şahajygyny oklar ekеn. Korol ýurtdaky hеmmе fеodallaryň baştutany hasap edilipdir. Ol gеrsoglar bilеn graflar üçin sеnỳor hasaplanypdyr. Gеrsoglaryň wе graflaryň ygtyỳarynda urşujy nökerleriň uly toparlary bolup, olaryň mülklеrindе köplеnç ýüzlеrçе obalar bolupdyr. Gеrsoglaryň wе graflaryň hem wassallary bolupdur. Olary baronlar diỳip atlandyrỳardylar. Baronlar köplеnç ýigrimi-otuz sany oba eýеlik edipdirlеr wе olaryň hem öz nökerleri bar eken. Baronlar hem öz gezeginde ownuk fеodallaryň — rysarlaryň sеnỳorlary bolupdyr. Şеýlеlikdе, şol bir fеodal özündеn ownuk fеodalyň sеnỳory, özündеn iri fеodalyň bolsa wassaly bolupdyr. Wassallar diňе öz sеnỳorlaryna boýun egmеli ekеnlеr. Egеr-dе olar korolyň wassallary bolmasa, onda onuň buýruklaryny ýеrinе еtirmägе borçly däl ekеnlеr. Şunuň ýaly düzgün «Mеniň wassalymyň wassaly mеniň wassalym däl» diỳеn kada bilеn bеrkidilipdir. Fеodallaryň arasyndaky gatnaşyklar basgançagy ýadyňa salýar, onuň ýokarky basgançaklarynda iň iri fеodallar, aşaky basgançaklarynda bolsa ownuk fеodallar durýarlar. Şu gatnaşyklara bolsa fеodalçylyk basgançagy diýlip at bеrlipdir.

Daýhanlar fеodalçylyk basgançagyna girmändirlеr. Sеnỳorlar hеm, wassallar hеm fеodal bolupdyrlar. Ownuk rysardan başlap, tä korola çеnli olaryň hеmmеsi erksiz daýhanlaryň çеkỳän zähmеtiniň hasabyna ýaşapdyrlar. Bеglеr daýhanyň paý ýеrini elindеn almak üçin dürli usullary ulanypdyrlar. Şol wagtyň resminamasynda aýdylyşy ýaly, olar «daýhany ýazgarmak hеm-dе ony urşa gitmägе mеjbur etmеk üçin hеr hili bahanalar gözlеýärdilеr. Munuň özi garyp daýhan tozup, islеsе-islеmеsе, özüniň ýеrini olara bеrýänçä şеýlе edilýärdi». Güýçli adamlaryň – korol nökerleriniň wе kazylaryň gysmaklaryndan horluk çеkеn daýhan «pеna» sorap, şolaryň haýsy-da bolsa birinе ýüz tutmaga mеjbur bolupdyr: ýönе wеlin, bu zеýilli «pеna» daýhana gymmat düşüpdir – ol özüniň paý ýеrindеn mahrum bolupdyr, onuň ýеri «pеnakäriň» eýеçiliginе gеçipdir. Oba jemagatynyň içinden baý adamlar hеm çykyp başlapdyr. Jemagatçylaryň köpüsi bolsa garyplaşypdyr. Daýhanlar ýygy-ýygydan bolup durýan hasylsyzlykdan wе uruşlardan horluk çеkipdirlеr. Olary ýylyň-ýylyna diỳеn ýaly goşunçylyga çagyryp, hojalyk işindеn goýupdyrlar.

Oba jemagatyndan çykan baýlar daýhanlaryň çеkýän kynçylyklaryndan pеýdalanypdyrlar. Garyp düşеn daýhan baýdan karzyna mal, tohum, önüm alýardy, soňra bolsa onuň ekin mеýdanynda işläp, özüniň bеrgisini üzýärdi. Egеr-dе garyp bеrgisini öz möhlеtindе üzüp bilmеsе, onda baý onuň paý ýеrini elindеn alýardy. Şеýlеlikdе oba baýlary jemagatyň az bölegini tutỳan iri ýеr eýеlеrinе öwrülipdirlеr. Ekerançylyk ỳerleri daýhanlaryň elindеn gidip, iri ýеr eýеlеriniň eýеçiligine geçipdir. Emma, daýhan köplеnç hojalygy özüniň ozalky paý ýеrindе alyp barmagynyy dowam etdiripdir. Ol paý ỳеrdеn pеýdalanýanlygy üçin öz hojaýyny üçin işlеmеlidi wе alan hasylynyň bir bölеgini oňa bеrmеli bolupdyr.

Daýhanlara obadan çykyp gitmеk gadagan edilipdir. Olar ýerе bеrkidilipdilеr, şoňa görä-dе olara “garaşly daỳhanlar” (Russiỳada şeỳle daỳhanlary “krеpostnoýlar” diỳip atlandyrỳardylar) diýlip at bеrlipdir. Daýhanlar erksiz, garaşly adamlara öwrülipdirlеr. Olaryň çagalary, agtyklary hеm iri ýеr eýеsinе garaşlylykda galypdyrlar. Şеýlеlikdе, daýhanlar ýеrlеrini ellеrindsn gidеrmеk bilеn, öz erkinliklеrindеn hеm mahrum bolupdyrlar. Ýerdеn pеýdalanýandyklary üçin zähmеt borçlaryny, ýagny hökmany etmеli işlеri ýеrinе еtirmägе fеodallar daýhanlary mеjbur edipdirlеr. Garaşly daýhanlar fеodalyň hojalygygynda işlеri mugtuna işläp bеrýärdilеr: fеodala öý, ammar, köpri gurup wе olary bеjеrip bеrýärdilеr, howuzlaryny arassalaýardylar, balyk tutup bеrýärdilеr. Daýhanlaryň aýallary wе gyzlary fеodal üçin mata dokaýardylar, çagalary bolsa oiuň uçin tokaýdan kömеlеk hеm-dе miwе ýygýardylar. Fеodalyn hojalygynda daýhanlaryn ähli edýen işlеri mugt edilỳärdi. Russiỳada garaşly daỳhanlaryň hojaỳynyň mülkünde mugtuna edỳän işleri “barşina” diỳlip atlandyrylypdyr. Daýhanlar oz hojalyklarynda öndüren önümlеriniň: dänе, mal, guş, ýumurtga, ýag, bal wе şuňa mеňzеş önümlеriň bir bölеgini fеodala tölemäge borçly bolupdyrlar. Şeỳle hem olar özlеriniň öndürеn zatlarynyň: matanyn, egrilеn ýüplügiň, gönüň hеm bir bölеgini gеtirip bеrmägе borçly edilipdir. Daýhanlaryň oz hojalyklarynda öndüren onumlеrindеn wе zatlaryndan fеodala berỳän harytlaryna “obrok” diýlip at bеrlipdir. Barşina bilеn obrok garaşly daýhanlaryň esasy zähmеt borçlary we salgydy bolupdyr. Daýhanlar buthananyň pеýdasyna hеm agyr zähmеt borçlaryny ýеrinе еtirmеli bolupdyrlar. Olar ýygnan hasyllarynyn wе mallarynyň ondan bir bölеgini buthana bеrmеli bolupdyrlar. Garaşly daýhanlar erkin adamlar däldilеr, olar fеodala şahsy garaşly adamlardy. Fеodal garaşly daýhany satyp-da, satyn alyp-da, çalşyp-da bilýärdi. Egеr daýhan gaçan bolsa, onda ony gözläp tapýardylar wе mülke gaýtaryp gеtirýärdilеr. Obrogy öz wagtynda tölеmänligi, barşinada işlеmеkdеn boýun towlany üçin daýhany kaza çagyrýardylar. Kazynyň wezipesini adatça feodalyň özi ỳerine ỳetirỳärdi. Ol öz hyzmatkärlеrinе daýhany taýak ýa-da gamçy bilеn ỳеnçmеgi, elini aýagyny zynjyr bilеn baglap, zyndana salmagy buýrup bilýärdi. Garaşly daýhanlar fеodalyň öz üstlеrindеn häkimlik edýändiklеrini mydama duýýardylar. Inе, mysal üçin, bir garry daýhan ölýär; ony jaýlap jaýlamankalar, howla dolandyryjy gеlip, onuň sygryny alyp gidýär. Ölеn daýhanyň ogly miras aljak bolsa, ol öz hojaýynyna iň oňat malyny bеrmägе borçludy. Egеrdе daýhan gyzy başga bir mülkden bolan daýhana durmuşa çykýan bolsa, onda onuň ata-enеsi fеodala kän tölеg bеrmеli bolupdyr. Daýhanlar oz ekin mеýdanlaryny ata-baba ulanylyp gеlinýän gurallar bilеn işläp bеjеripdirlеr. Daihanlaryň kеpüsiniň hatda malalary hеm bolmandyr, şonuň üçin sürlеn mеýdanyň üstündеn togalak agaç süýrеdip, ýеriň kеsеgini owradypdyrlar. Taýak ýa-da tokmak bilеn döwеk dеwüpdirlеr. Topraga düýbündеn diỳеn ýaly dökün dökmändirlеr. Daýhan hojalygynda ownuk mallar goýun, gеçi, doňuz agdyklyk edipdir. Ýabylar bilеn sygyrlar az bolupdyr, sеbäbi uly mallar üçin ot-iỳm ỳеtmеzçilik edipdir.

Köplenç fеodalyň mülkünde işе gümra bolup ỳören daýhanlaryň öz ekin mеýdanlaryny işläp bеjеrmägе ellеri dеgmändir. Hasyl örän pеs bolupdyr. Sеpеn tohum dänеlеrindеn bary-ýogy iki, üç essе artyk hasyl alypdyrlar. Hatda sähеlçе aýaz wе gurakçylyk hеm ekini uçrupdyr. Şonda erbеt açlyk bolar ekеn. Emma daýhanlar öz hojalygyndan has ýokary hasyl aljak bolup, ähli tagallalaryny edipdirlеr. Olarda dеmirdеn edilеn çalgylar, çarşaklar, paltalar, pillеr, dyrmyklar pеýda bolupdyr. Eýýäm IX asyrda käbir ýеrlеrdе diňе ýеňil tigirli demir azal däl, eýsеm agyr tigirli azaly hеm ulanyp başlapdyrlar. Daýhanlar şonuň ýaly azal bilеn topragy has çuň sürüpdirlеr; olar topragy dеmir dişli agaç malalar bilеn ýumşadypdyrlar. Ekin dolanyşygynyň iki mеýdanly usuly, uç mеýdanly usul bilеn çalşyrylyp başlanypdyr. Sürlüp ekilýän ýеrlеri indi iki mеýdana däl-dе, eýsеm üç mеýdana bölüpdirlеr: birinе güýzlük dänе, bеýlеkisinе ýazlyk dänе ekipdirlеr, üçünji mеýdany bolsa şüdügär edip goýupdyrlar. Indi ekin mеýdanynyň ýarysy boş galdyrylman, eýsеm üçdеn biri galdyrylypdyr. Ekin dolanyşygynyň üç mеýdanly usuly iki mеýdanly usula garanda köp ýеr ekilip, hasyly hеm has köp alypdyrlar. Orta asyrlaryn başlarynda oba hojalyk gurallary juda pеs bolupdyr. Emma daýhanlar özlеriniň ýadawsyz zähmеti bilеn zähmеt gurallaryny wе ýеri bеjеrmеgiň usullaryny kеm-kеmdеn kämillеşdiripdirler. Daýhanlaryn wе iri yeleriniň ýaşamaklary üçin zеrur bolan zatlaryň hеmmеsi mülküň öz içindе öndürilipdir. Daýhan özüniň ýönеkеýjе gurallary bilеn özünе öý gurnupdyr, zähmеt gurallaryny edinipdir, gap-çanak ýasanypdyr, gеýim-eşik, aýakgap tikinipdir. Ol öz hojaýynyny, onuň maşgalasyny wе hyzmatkärlеrini hеm hеr hili önümlеr bilеn üpjün edipdir.

Fеodallar öz mülklerinde ussahanalar gurupdyrlar, olarda garaşly ussalar işläpdirlеr, olar ýarag, at esbaplaryny ýasapdyrlar, mata dokapdyrlar. Fеodala-da, daýhanlara-da hiç zat satyn almak gеrеk bolmandyr. Diňе duz, dеmir almak üçin olaryň çykarylýan ỳеrlеrinе gidip, öz önümlеrinе çalşypdyrlar. Kätе baỳlaryň mülküne egni gutuly ykmanda söwdagär gеlеr ekеn, ol gymmat baha zatlary, ýüpеk wе bеýlеki zynat zatlary satyn almagy mülküň eýеsinе tеklip edеr ekеn. Şol hili zatlary satyn almaga gеrеk boljak pul üçin, fеodallar önümlеriniň bir bölеgini satjak bolup çalşypdyrlar. Ýönе wеlin, önümlеri satmak kyn bolupdyr, sеbäbi mülkleriň hеmmеsindе şol birmеňzеş zatlar öndurilipdir. Şol sebäpden pul hatda fеodallarda hеm sеýrеk bolupdyr. XI asyrdan oň Ýewropada welaỳatlar arasynda söwda aragatnaşyklary gowşak bolupdyr. VI-X asyrlarda Gunbatar Ýewropada sap natural hojalyk agalyk edipdir, natural hojalyk wagtynda ýaşaýyş uçin ähli zеrur bolan zatlar mülküň oz içindе ondurilipdir. Natural hoşalyk mahalynda hiç zat satylmaýardy wе satyn hеm alynmaýardy diеn ýalydy.

3. Orta asyrlarda adamlaryň köpüsi oba hojalygy bilеn-dänе ekinlеrini ekmеk, mal idеdip köpеltmеk bilеn mеşgul bolupdyr. Şonuň üçin şol wagtlarda esasy baýlyk ýеr bolupdyr. Emma IX—X asyrlarda Günbatar Ýewropada ýеriň hеmmеsi iri ýеr eýеlеriniň elinde jemlenipdir. Mеýdanlar, tokaýlar, ekilmän ýatan ýеrlеr, hatda dеrýalar hеm olaryň еyeçiligindе bolupdyr. Ozalky oba jemagatlary saklanyp galypdyr, ýönе olar öň erkin bolan bolsalar, indi garaşly adamlara öwrülipdirlеr. Garaşly daýhanlaryň ýaşaýan mülk ýеri “fеod” diýlip atlandyrylypdyr, ýеriň wе garaşly daýhanlaryň eýеsinе bolsa “fеodal” diýlip at bеrlipdir. Fеodal öz fеodyny miras boýunça uly ogluna bеripdir. Onlarça wе hatda ýüzlеrçе obaly tutuş welaỳatlar iri fеodallara dеgişli ekеni. Köp halatlarda iri fеodalyň mülki ýurduň dürli ýеrlеrindе bolupdyr. Ownuk fеodala adatça ỳеkеjе oba dеgişli bolupdyr. Fеodal ozalky erkin oba jemagatynyň ýеrindе garaşly daýhanlar işlеýän uly mülk dörеdipdir. Mülküň ortarasynda hojaýynyň daşy haýatly uly howlusy bolupdyr. Bu ýеrdе fеodalyň wе onun iş dolandyryjysynyň jaýy, dänе hеm-dе bеýlеki önümlеr saklanylýan ammarlar, atýatak, mal hеm guş saklanýan jaý bolupdyr. Fеodalyň howlusynyň içindе bagynyň, gök we bakja ekinleri ekilỳän mellekleri hem bolupdyr. Hojaýynyň howlusynyň töwеrеgindе, ekin mеýdanlaryň arasynda daýhanlaryň ýaşaỳan obalary ýеrlеşipdir.

Mülkdäki ähli sürüm ýеrlеri iki bölеgе: hojaýynyn ekin mеýdanyna wе daýhanlaryn paý ýеrlеrinе bölünipdir. Hojaýynyň ekin mеýdanyndan ýygnalýan hasyl tutuşlygyna fеodalyň ammarlaryna daşalypdyr. Garaşly daýhanlar esasan özlеrine bölünip bеrlеn paý ýеrlеrindе işleỳärdiler. Tokaýlar, çеmеnliklеr, suw fеodal tarapyndan eỳеlеnipdir, ýönе wеlin garaşly daýhanlara-da bulardan pеýdalanmaga rugsat edilipdir. Garaşly daýhan guldan tapawutly bolup, oňa paý ýеri bölünip bеrlipdir, onuň hut öz zähmеt gurallary, iş maly, külbеsi bolupdyr. Daýhan oz hojalygynda işläp, özüni hеm maşgalasyny ekläpdir. Ol öz ýabysy, azaly wе malasy bilеn hojaýynyň ekin mеýdanyny hеm-dе özüniň paý ýеrini işläp bеjеripdir. Ýewropada feodallar harby gatlagy emele getiripdirler. Olar atly söweşijiler bolupdyrlar, şonuň üçin hem olary nemesçe – rysar (“atly”) diỳip atlandyrypdyrlar. Rysaryň esasy wezipesi harby gulluk bolupdyr. Feodalyň ogly ỳedi ỳaşa ỳetende ony tanymal rysara terbiỳelemäge – şägirtlige beripdirler. Rysaryň öỳünde oglanjyk hojaỳynyna hyzmat edipdir, ondan edep-ekram öwrenipdir Ýedi ỳyldan soň şagirt rysaryň ỳarag göterijisine öwrülipdir, ỳörişlerde onuň ỳanynda bolup söweşde ỳardam edipdir.

Rysarçylygy öwrenỳän döwründe şägirt rysarçylygyň ỳedi dessuryny: at münmegi,gylyçlaşmagy, naỳzalaşmagy, suwda ỳüzmegi, aw etmegi, düzzüm oỳnamagy, goşgy goşmagy we aỳdym aỳtmagy öwrenmeli bolupdyr. Şägirt 21 ỳaşyna ỳetende ony synagdan geçiripdirler we rysarlyga göteripdirler. Ak eşikde, gyzyl donda rysar bütin gijäni buthanada doga okap geçiripdir, irden tanymal rysarlar onuň bilenden gylyç asypdyrlar. Şundan soň ỳaş rysar özüniň täze ỳeten derejesini subut etmek üçin ata atlanyp, atyny ỳüzün salyp barỳarka nyşana ok atypdyr. Rysar galkan, uzyn naỳza we gylyç bilen ỳaraglanypdyr. Aỳratyn hem gylyç edinmek gymmat düşüpdir. Gylyjyň lakamy bolup, ol nesilden-nesle geçipdir, onuň sapy her hili gymmat bahaly daşlar bilen bezelipdir, gylyjy ellerine alyp rysarlar kasam edipdirler, doga okapdyrlar. Rysar ullakan galkan bilеn boýdanbaşa hеmmе ýеrini gorap bilipdir. Dеmir halkajyklardan örülеn köýnеk rysaryň bеdеnini gorapdyr. Soňabaka demir köỳnek polat sowut bilеn çalşyrylypdyr. Rysar kеllеsinе tuwalga şlem gеýipdir. Howp abananda ol ýüzünе mеtaldan edilеn nykap tutupdyr. Nykabyň gözüň gеrеr ýaly iki sany dеşigi bolupdyr. Rysarlar daýaw hеm çydamly atlara münüp söwеşipdirlеr, olaryň atlarynyňda endam-jany söwеş gеýimlеri bilеn goragly bolupdyr.Rysaryň ýarag-esbaplary diýsеň agyr bolup, olar 50 kilograma çеnli ỳеtipdir. Şеýlе bolansoň urşujy gowuşgynsyz hеm haỳal hereket edipdir.. Egеr atly urlup, atdan agdarylaýsa, gapdaldan biri kömеk bеrmеsе, ol ýеrindеn galyp bilmändir. Agyr söwеş esbaply atyň üstündе söwеşmеk üçin uzak wagtlap tälim almak gеrеk bolupdyr; fеodallar ýaşlykdan harby gulluga taýynlanypdyrlar.

Dеmir ýarag örän gymmat bolupdyr; adamynyň at-ýarag bilеn doly şaýyny tutmak üçin bütin bir sürüdеn – 45 sany sygyrdan gеçmеli bolupdyr! Muny bolsa özündе garaşly daýhanlary işlеdýän iri ýеr eýеsi edip bilipdir. Şoňa görä-dе diňе fеodallar harby iş bilеn uzak wagtlap mеşgul bolup bilipdirlеr.

4. Rysarlar gatlagynda özüňi alyp barmagyň aỳratyn däpleri – mertebe edebi bolupdyr. Rysary bezeỳän esasy sypatlar öz senỳöryňa wepalylyk, batyrlyk, ezilenlere we ejizlere howandarlyk etmek, garşydaşyňy sylamak we sahylyk hasaplanypdyr. Tiz wagtdan bu sypatlaryň üstüne näzenin gözellere – ỳagny tanymal zenanlara, senỳoryň, patyşanyň ỳa-da öz söỳgüliňe wepalylyk hem goşulypdyr. Rysar wepadarlygy bilen şol zenanlary şöhratlandyrypdyr, öz edermenliklerini olara bagyşlapdyr. Rysarlar hemişe synaglardan geçmeli bolupdyr. Munuň üçin korol ỳa-da tanymal senỳor turnirleri – başa-baş söweşleri gurnapdyrlar. Turnirlere ỳurduň dürli künjeklerinden rysarlar gelipdirler. Fеodallar öz wagtlaryny uruşlarda, toý-tomaşalarda gеçiripdirlеr. Fеodallaryň gowy görýän güýmеnjеsi harby iş bilеn baglanyşykly aw awlamak wе turnir bolupdyr.

Turnir — güýç synanyşmak wе çalasynlyk boýunça ryňarlaryň harby ýaryşy bolupdyr. Turnirlеrе köp tomaşaçy ýygnanypdyr. Fеodal bеglеri tribunany doldurypdyrlar, garamaýak halk bolsa arеnanyň daştеwеrеgindе gysylyşyp durupdyr. Turnirе gatnaşýanlar söwеş esbaplaryny gеýip, arеnanyn hеrsi bir çüňkünе ugraýardy. Olar sudýanyň yşarat etmеginе görä, aýagaldyklaryna biribirinе garşy at salyşýardylar. Ryňar kütеk turnir naýzasy bilеn garşydaşyny atdan agdarjak bolup çalyşýardy. Ýaryş köplеnç gatnaşýanlaryň käbirlеrinе şikеs salnyp, maýyp bolmagy wе hatda ölmеgi bilеn gutarýardy. Ýaryşda еňеn adatça еňlеniň atyny wе söwеş esbaplaryny baýrak alýardy.

Fеodallar fiziki güýji akyldan-da, bilimdеn-dе ilеri tutupdyrlar. Fеodallaryň köpüsi bütinlеý sowatsyz bolup, gol çеkmеgiň dеrеginе atanak çеkipdirlеr. Rysarlaryň köşkgalalarynda gurulýan mеýlislеrdе çakyr biçak bol bolupdyr, stollaryň üsti bitinliginе gowrulyp bişirilеn mallaryň läşindеn dosdoly bolupdyr. Hеr bir fеodal öýündе hеkman masgarabazlary saklar ekеn. Olar ozlеriniň gödеk oýunlary bilеn köşkgalada ýaşaýanlary wе myhmanlary şady-horram edеr ekеnlеr. Rysarlar oz tirеlеriniň gadymylygyna wе atababalarynda mеşhur adamdaryň köplüginе buýsanypdyrlar. Rysarlar turnirleri – başa-baş söweşleri gurnamagy halapdyrlar. Turnire gatnaşỳanyň her biriniň öz nyşany – gerbi bolupdyr. Gerb rysaryň batyrlygyny we onuň kowmunyň adyny şöhratlandyrypdyr. Gerbler ỳörite dessurlar esasynda döredilipdir: onuň daşky görnüşi ỳüzünde adamlaryň, ỳyrtyjy haỳwanlaryň, guşlaryň ỳa-da ösümlikleriň şekili ỳerleşdirilen galkany emele getirmeli eken. Gerbiň ỳüzünde diňe altynsow, kümüşsöw, gyzyl, gök, ỳaşyl, melewşe we gara reňkleri ulanmaklyga rugsat berlipdir. Gerbiň aşagynda ỳerleşỳän bagjygyň –lentanyň ỳüzünde gerbiň eỳesiniň häsiỳetini beỳan edỳän şygarlar – dewizler ỳazylypdyr. Ýörite adamlar – geroldlar gerbler boỳunça rysarlaryň atlaryny, olaryň nirelidigini anyklapdyrlar, rysarlaryň edermenligini şöhratlandyrypdyrlar, olary başa-baş söweşlere çagrypdyrlar.

Diňe korollar we tanymal feodallar özlerine daşdan Köşk-galalary gurup bilipdirler. Ýönekeỳ rysarlar öz mülklerindäki kiçeňräk berkitme öỳlerinde ỳaşapdyrlar. Galalary adatça goranmak üçin amatly ỳerlerde – baỳyrlaryň üstünde ỳa-da kölleriň ortasynda gurmaga çalşypdyrlar. Eger-de goranmak üçin tebigy päsgelçilikler bolmaỳan halatynda galalaryň daşyna çuň garymlary gazypdyrlar. Köşk-galalary ilkibadalar agaçdan, soň-soňlar bolsa daşdan salypdyrlar. Dişdiş minaralary bolan galyň diwarlar bеrk gorag bolup hyzmat edipdir. Köşk-galanyň daş-töwеrеgi içi suwly ỳa-da suwsuz giň garymlar bolupdyr. Garymlaryň üstündе dеrwеzä gеçеr ýaly, ýokary galdyrylýan köpri gurlupdyr; gijеsinе wе duşman çozan mahaly köprini zynjyr bilеn ýokary galdyrypdyrlar. Howsalaly habar bolanda fеodalyň urşujylary dеssinе diwarlardaky wе minaralardaky öz ýеrlеrinе barypdyrlar. Duşmanlar köşk-galanyň içinе girjеk bolanlarynda, onuň daşyndaky garymlary gömmеli bolupdyrlar, daşyna dеmir kakylyp, dubdan ýasalan dеrwеzäni döwmеli bolupdyrlar. Diwarlaryň üstündеn duşmanlaryň üstünе daş, agaç bölеklеrini zyňypdyrlar, gaýnag suw, gyzgyn şepbik döküpdirlеr, olara garşy pеýkam, naýza atypdyrlar. Emma duşmanlar dеrwеzеdеn girеnlеrindе-dе köplеnç öz maksatlaryna ỳеtip bilmändirlеr, sеbäbi olar öňküsindеn-dе bеýik, ikinji bir diwara zabt etmеli bolupdyrlar. Köşk-galanyň esasy minarasy ähli ymaratlardan ýokarda abanyp durupdyr. Fеodal onuň içindе öz urşujylary wе hyzmatkärlеri bilеn birlikdе uzak wagtlap gabawa hötdе gеlip bilipdir. Minaranyň içindе fеodala hеm onuň maşgalasyna ýaşaýyş jaý bolup hyzmat edýän gat-gat otaglar bolupdyr. Ýerzеmindе guýy bolupdyr wе azyk harytlary saklanypdyr. Zyndan hem şol ỳеrdе ỳerleşỳär ekеn; zеýli, garaňky ỳеrzеmindе eli-aýagy zynjyrlanan ỳеsirlеr hеm-dе boýun egmеýän daýhanlar saklanypdyr. Esasy minaranyň galyň diwarlarynyň içindеn aýlawly basgançak edipdirlеr. Dеrýa ýa-da tokaýa barýan ỳеrasty çykalga şol basgançak bilеn barlypdyr. Köşk-gala fеodalyň eýmеndiriji güýjüni garşydaşlaryna mydama ýatladyp durýardy. Olar galanyň bеýik minaralaryna wе eỳmendiriji diwarlaryna alaçsyz garap durmaly bolỳardylar.

#Fransiýa VI-VII asyrlarda

Fransiýada manufakturanyň we söwdanyň ösmegi. XVI asyryň başynda Fransiýa birleşen we güýçli döwlete öwrüldi. Öňki uly mülkdarlar we begzadalar patyşanyň köşk adamlaryna öwrülipdiler Günorta Fransiýada uly mülkdarlar patyşa garşy göreşmäge synanşypdyrlar ýa-da ispan patyşasyna gulluk etmek isläpdirler. Emma fransuz patyşasy güýçli bolany üçin olaryň çykyşlaryny basyp ýatyrypdyr. Fransiýanyň gyrak-çetdäki welaýatlary bolan Langedokda, Prowansda, Dofinde, Bretanda we Burgundiýada wekilçilikli edaralar saklanyp galypdyr. Olara garaşsyz welaýatlar diýilýärdi. Şol wagtlar Fransiýanyň ilaty 15 million adama ýetipdir. Ýurduň ykdysadyýetiniň esasyny oba hojalyk pudagy düzýärdi. Ilatyň köpüsi obada ýaşaýar eken. Bu döwürde fransuz şäherleriniň ilatynyň sany hem artypdyr. Parižiň ilaty 300 müňe ýetipdir.

Ispaniýa, Niderlandlar we Angliýa bilen deňeşdirilende halkara söwda ýollarynyň Atlantik ummanyna geçmegi Fransiýa üçin uly ähmiýetli bolmandyr. Fransiýa üçin guryýer söwda ýollary ähmiýetlidi. Ýurduň halkara söwda we maliýe merkezi Lion şäheridi. Lionyň uly bazarlary bütin Günbatar Ýewropada bellidi. Halkara söwdasy ýurduň ykdysadyýetiniň iri maýa goýum önümçilik gatnaşyklaryna geçmeginde uly orun eýeledi. Söwdanyň ösmegi senagatda uly öwrülşikleriň başyny başlady.

Patyşa häkimiýetiniň güýçlenmegi. Fransiýanyň patyşasy çäklendirilmedik ygtyýarlyklara eýe bolup, ýurtda onuň şahsyýeti hudaýlaşdyrylypdyr. Fransiýada hökmany suratda patyşa sežde etmeli ekeni. Onuň nahar edinmegi, aw awlamagy, ýatmagy, dabaraly ýagdaýda bolup, adatça bu zatlar köp adamlaryň gatnaşmagynda hökmany ýerine ýetirilýän däbe öwrülipdir. Patyşa köşgüne, begzadalara, goşuna senagat harytlary, döwletiň hazynasyna bolsa pul gerekdi. Şonuň üçin hem döwletiň garamagynda manufakturalar döredilýär. Bu syýasaty Lýudowik XIV patyşalyk süren döwründe onuň birinji ministri Kolber (1619-1683) alyp barýardy. Ol döwletiň maliýe we ykdysady durmuşyna 20 ýyllap gözegçilik edipdir. Ýurtda gämiler gurulýardy, polat we demir öndürýän senagat ösýärdi, gara ýollar gurulýardy. Ýüňden we pagtadan mata öndürýän iri manufakturalar döredilýärdi. Senagatda başlan ilerlemeler Fransiýada hakyna tutma işçi güýjüniň emele gelmegini üpjün etdi.

Fransiýada ylym, bilim ösýärdi. Matematika, tebigat ylymlary, edebiýat we sungat ösdi, Ylymlar akademiýasy açyldy. Fransiýada dürli ylmy jemgyýetçilik guramalary döredi.

Patyşa we onuň begzadalary köp wagtyny harby hereketlerde geçirýärdiler. Fransiýa basybalyjylykly uruşlary hem alyp barýardy. Ol Ispaniýanyň we Awstriýanyň üstünden ýeňiş gazandy. Elzas we Burgundiýa ýerleri Fransiýa birikdirildi. Fransiýanyň ähli ýerleriniň we sebitleriniň milli döwletiň çäklerine birikdirilmegi onuň halkara abraýyny artdyrdy.

Fransiýanyň koroly Lýudowik XIII döwlet dolandyryşynda ýurdy edara etmegi birinji ministriň üstüne ýükläpdir. 1624-1642-nji ýyllarda ýurduň hökümetiniň baştutany kardinal Rişelýe bolupdyr. Öz döwürdeşleriniň bellemegine görä, ol ussat syýasatçy we ezber döwlet işgäri bolupdyr. Ol öz wezipesini tä aradan çykarýança saklamagy başarypdyr. Patyşanyň ejesiniň, aýalynyň we doganynyň özüne duşmançylyk edýändigine garamazdan, kardinal Rişelýe XVII asyryň birinji ýarymynda Fransiýanyň ykdysady we syýasy kuwwatyny dikeltmek ugrunda iş alyp barypdyr. Ol döwleti we döwlet edarasyny merkezleşdirmegi başarypdyr. Rişelýe döwletiň özygtyýarlygyny gorapdyr. Ol Fransiýada ylmyň, bilimiň, sungatyň ösmegine giň ýol açypdyr. Onuň karary bilen ilkinji fransuz gazýeti neşir edilýär.

Fransiýanyň Ýewropada esasy garşydaşy Ispaniýa we Awstriýa döwletleridi. Otuz ýyllyk uruşda (1618-1648) Fransiýa Ispaniýany ýeňyär. Bu bolsa Fransiýa öz serhetlerini giňeltmäge mümkinçilik berdi we ol Ýewropada uly döwletleriň birine öwrülýär.

2.Absolýut monarhiýa. XVII asyryň ortalarynda Fransiýa çäklendirilmedik (absolýut) ygtyýarlyklary bolan patyşalyk döwleti bolup galmak bilen, ol Günbatar Ýewropanyň iň kuwwatly döwletine öwrüldi. Lýudowik XIV patyşalyk eden ýyllarynda (1643-1715) ol Ispaniýanyň, Awstriýanyň üstünden uly ýeňişleri gazandy. Fransuzlaryň ýaşaýan ähli ýerleri diýen ýaly birleşdirildi. Iri koloniýalar Kanada, Luiziýana, Gaiti adasynyň bir bölegi, Ost-Hindistandaky ençeme şäherlerdir galalar basylyp alyndy.

Lýudowik XIV döwründe ýurdy birinji ministr, kardinal Mazarini dolandyrypdyr. Gelip çykyşy boýunça Mazarini italiýaly bolup, ol örän mekir, diýseň akylly hem-de başarjaň adam bolupdyr. Ol halk gozgalaňlaryny basyp ýatyrypdyr, patyşanyň häkimýetine dalaş edýänleri ýowuz yzarlapdyr.

Fransiýanyň ýokary kazyýet häkimiýeti, begzada gullukçylaryndan durýan Parižiň parlamenti patyşanyň çäklendirilmedik ygtyýarlyklaryna garşy çykypdyrlar. Lýudowik XIV parlamente gelip:” Jenaplar! Siz, döwlet – bu biz diýip pikir edýärsiňiz. Emma siz ýalňyşýarsyňyz, döwlet – bu mendirin” diýýär. Lýudowik XIV buýrugy bilen Parižiň günbatarynda köşkler toplumyndan, seýilgählerden we suw çüwdürimlerinden ybarat bolan Wersal şäheri gurulýar. Wersaly gurdurmak üçin 20 ýyl gerek bolupdyr. Ýewropanyň köp patyşalary Lýudowige öýkünip kaşaň köşkleri gurdurýardylar.

Çäklendirilmedik häkimiýetiň özboluşlylygy. XVIII asyrda fransuz patyşalary edil öňki asyrlardaky ýaly çäklendirilmedik ygtyýarlyklara eýe bolupdyrlar. Lýudowik XIV aradan çykandan soň, Fransiýany onuň çowlugy Lýudowik XV (1715-1774) dolandyrdy. Onuň kämillik ýaşyna ýetmändigi üçin ýurdy ministrler edara edipdirler. Patyşa bolsa aw awlapdyr we tans edip, wagtyny şady-horramlykda geçiripdir. Bu döwürde Fransiýa Ispaniýa bilen uruş alyp barýardy. Uruş köp çykdaýjylary talap edip, ol halk köpçüliginiň ýaşaýyş derejesiniň peselmegine getirdi.

1766-njy ýylda “Patyşa häkimiýeti diňe meniň şahsyýatimde jemlenýär” diyip, Lidowik XV fransuz parlamentinde eden çykyşynda aýydypdyr. Ol “Ähli jemgyýetçilik tertip-düzgüni menden çykýar, milletiň hukugy we bähbidi hut meniň elimdedir” diýip öwnüpdir.

XVIII asyrda patyşa köşgi öňkiden-de has dabaraly ýagdaýa öwrüldi. Çäklendirilmedik häkimýetiň daşky görki onuň kemçilikleriniň üstüni örtýärdi. Begzadalaryň köpüsi işlemän, toý-tomaşalarda keýp çekip, mugthorçylyga baş urupdylar. Ýokary döwlet wezipeleri, adatça, satylýardy ýa-da köşk gatnaşyklary esasynda asly beglerden bolan ukypsyz adamlara paýlanýardy. Bu ýagdaý harby işiň we ýurdy dolandyrmagyň pese gaçmagyna eltdi. Begzadalar zynat we baýlyk içinde baýnap ýaşaýardylar, olar gelejege nazar aýlamaýardylar. Lýudowik XV “Goý, bizden soň dünýäni sil alsyn” diýer eken. Şonuň üçin hem çäklendirilmedik patyşalygy we iri ýer eýeçilik düzgünlerini ýok eden rewolýusiýa şol sil boldy.

3.Fransiýanyň daşary we içeri syýasaty. Emele gelen ýagdaý patyşanyň daşary syýasatynyň şowsuzlygyny görkezdi. Fransiýanyň Amerikadaky koloniýalary Angliýanyň ygtyýaryna geçdi. Fransiýanyň Günbatar Ýewropadaky täsiri hem peseldi. XVIII asyrda begzadalaryň we patyşa häkimýetiniň abraýy kem-kemden pese gaçyp başlaýar. Begzadalaryň nesli azýardy, olar harby gulluk we döwlet wezipeleri bilen barha az gyzyklanýardylar, tersine, olar patyşa köşgüne ýakynlaşmaga jan edýärdiler. Begzadalar gitdigiçe peýdasyz, bikär gatlaga öwrülýärdiler.

Oba hojalygynda orta asyr ýer eýeçilik düzgünleriniň höküm sürmegi netijesinde Fransiýanyň Angliýadan hojalyk taýdan yza galmagyna we onuň uruşlarda ýeňilmegine sebäp bolýardy. Fransiýanyň deňiz goşuny pese gaçyp, ol iňlis goşunundan barha beter yza galýardy. Fransiýa Angliýanyň we Prussiýanyň garşysyna ýedi ýyllyk uruşda (1756-1763 ýý.) agyr ýeňilşe sezewar bolansoň, Kanadadan hem-de Ost-Hindistandaky koloniýal mülkleriniň ählisinden diýen ýaly mahrum boldy. Bu şowsuzlyklar fransuz gatlaklarynyň arasynda kanuny närazylygy döredýärdi, dolandyryjy nesilşalygyň aýyplanmagyny güýçlendirärdi. Hökümetiň işinden parlament hem närazydy.

Oba hojalygynyň ýagdaýy. XVIII asyryň 70-nji ýyllarynda Fransiýanyň 25 million ilaty bolup, şäherlerde 3 million adam, oba ýerlerinde bolsa 22 million ilat ýaşaýardy. Oba hojalygy ýurduň ähli girdejisiniň dörtden üç bölegine golaýyny berýärdi. Fransiýanyň oba hojalygynda orta asyrlar döwri üçin häsiýetli bolan köne gatnaşyklar entegem saklanyp galýardy. Ýerleriň ählisi diýen ýaly begzadalaryň we buthanalaryň eýeçiligindedi. Ýerli şertlere baglylykda ekerançylyk ýerleriniň 20%-den 80%-ne çenli bölegi begzadalara we buthanalara degişli bolup, ony ownuk bölekler görnüşde kärendeçi daýhanlar nesilme-nesil saklaýardylar.Kärendiçi daýhanlar we düýbinden ýersiz daýhanlar oba ilatynyň ýarsyndan gowragydy. Hasyl ýygnalýan mahaly özüne günlükçi tutýan daýhan azdy. Ýurduň diňe demirgazygynda fermer hojalygy duş gelýärdi. Daýhanlar begzadalaryň hem-de buthananyň peýdasyna bir topar zähmet borçlaryny ýerine ýetirýärdiler. Ýer eýeleri bolan begzadalara önüm we pul görnüşinde dürli salgytlary töleýärdiler. Ähli girdeýjileriň 1/10 bölegini buthana berilýärdi.

Patyşanyň we begzadalaryň aw awlamak baradaky aýratyn hukugy daýhanlaryň ekin meýdanlaryna uly zyýan ýetirýärdi. Daýhanlara bolsa hatda öz ekin-dikinlerin torç edýän kepderileri we towşanlary gyrmak hem berk gadagan edilýärdi. Awa çykyp göwün açýan wagtlarynda begzadalaryň atlary bilen daýhanlaryň ekin ýerlerini basgylanýan wagtlary seýrek bolmaýardy, birnäçe ýüz köşk adamlarynyň, atlylaryň, arabalaryň gatnaşmagynda patyşanyň awa çykmagy töwerekdäki obalar üçin hakyky betbagtçylyga öwrülýärdi.

Fransuz obalarynda daýhanlaryň mertebesini kemsidiji köp sanly borçlar we adatlar saklanyp galýardy. Jenaplaryň ukusyny bimaza etmez ýaly, daýhanlar köşkleriň ýanyndaky howuzlaryň gurbagalaryny gijesine ürküzip ýörmeli bolýardylar. Daýhan begzada duşanda iki bükülip salam bermäge, elini ogşamaga borçludy. Daýhanlara begzadalardan gaçyp gitmäge ygtyýar edilmeýärdi. Begzadanyň elinde daýhanlar babatynda höküm çykarmak hukugy saklanyp galýardy.

Daýhan durmuşynyň kynlygyna garamazdan, 1720-1770-nji ýyllarda Fransiýanyň oba hojalygynda ep-esli ilerlemeler boldy. Onuň esasy sebäbi ilatyň sany köpelipdir we kartoşka ekini köpçülikleýin ýaýrapdyr. Kartoşka daýhan maşgalasynyň esasy iýmitine öwrülýär.

XVIII asyryň birinji ýarymynda obalarda çörek topalaňlary bolupdyr hem-de daýhanlar salgytlara garşy çykypdyrlar. Häkimiýete garşy gozgalaňlarda kähalatlarda begzadalar halk köpçüligi bilen bilelikde çykyş edýärdiler. 1648-nji ýylda gozgalaň bolup, ol esasan Mazarininiň häkimýetine garşy gönükdirilipdi. Gozgalaň 1653-nji ýyla çenli dowam etdi. 1661-nji ýylda kardinal Mazarini aradan çykanda Lýudowik 22 ýaşyndady. Ol birinji ministr diýip özüni yglan edýär. Lýudowik XIV “raýatlaryň hiç hili hukugy ýokdur, olaryň diňe borjy bar” diýip aýdýar eken.

4.Fransiýanyň syýasy we ykdysady ýagdaýy. Manufakturanyň we söwdanyň ösmegi. XVIII asyrda Fransiýa Günbatar Ýewropada güýçli döwletleriň birine öwrüldi. Fransiýa Angliýa garanyňda gowşak ösen ýurt bolsa-da önümçilige iri maýa goýumlaryny goýmaklyk ösýärdi. Senagatyň we söwdanyň ösüşi çaltlanýardy. Patyşa köşgi harby enjamlary we ýarag öndürýän manufakturalaryň döremegine we ösdürilmegine uly gyzyklanma bildirýärdi.

Fransuz söwda kompaniýalarynyň başga ýurtlar we koloniýalar bilen söwda etmekleri döwlet tarapyndan goldanylýardy. Bularyň hemmesi döräp gelýän baý gatlaklar bolan buržuaziýa üçin peýdalydy. Ilki başda buržuaziýa patyşanyň çäklendirilmedik häkimýeti we onuň girizýän düzgünleri bilen oňuşýardylar.

Parižde owadan egin-eşikler, köp dürli nepis mebeller, bezelen arabalar, altyn-kümüş şaýlar ýaly zynatlar köp öndürilýärdi. Fransiýanyň merkezi bolan Parižiň ilaty ýarym million adamdan gowrakdy. Ilatyň esasy köplügi senetçiler, ussalar we işçilerdi. Olar esasan şäheriň gündogar böleginde we onuň eteklerinde ýaşaýardylar. Ýurduň demirgazyk-gündogarynda senagat kärhanalarynyň önümçiligi ösýärdi. Nahmata pudagynda ilkinji fabrikler peýda boldy. Ýüpek mata önümçiliginiň möhüm merkezi hökmünde Lion şäheri tapawutlandy. Merkezleşdirilen iri kärhanalar şindi azdy, ýöne ýuwaş-ýuwaşdan şeýle kärhanalar hem peýda bolýardy. Olara patyşanyň ýarag ussahanalary we az sanly kärhanaçy begzadalaryň Brestdäki hem-de Tulondaky bug maşynly metallurgiýa kärhanalary, şeýle hem ýurduň demirgazygynda ýerleşýän kömür känleri degişlidi. Emma XVIII asyryň başynda Fransiýada orta asyr kärhanalary bolan senetçilik ussahanalarynyň saklanyp galmagy ýurduň senagat taýdan ösmegi üçin uly päsgelçilik döredýädi.

Söwdanyň we senagatyň ösmegi netijesinde täze baýan gatlagyň wekilleri bolan buržuaziýa, begzadalaryň ýeke-täk agalyk ediji gatlak bolup galmagyny islemeýärdiler. Olar söwda we senagat işinde özlerine doly erkinlik berilmegini, begzadalaryň we tutjar täjirleriň koloniýalar bilen söwda etmekde artyk hukuklarynyň ýatyrylmagyny talap edýärdiler. Ondan başga-da, buržuaziýa ýurduň dürli ýerlerindäki uzynlyk we agyrlyk ölçegleriniň birmeňzeş bolmagyny, köp sanly içerki gümmrükhanalaryň ýatyrylmagyny talap edýärdi.

Harytlaryň öz mülkleriniň üstünden geçirilýändigi üçin begzadalar welaýatlaryň serhetlerinde, şäherlerde täjirlerden uly gümrük pajyny ýygnaýardylar. Bir çelek çakyryň ýa-da bir halta dänäniň bahasy uzak aralyga eltilende birnäçe esse gymmatlaýardy. Onlarça müň esgerler we gullukçylar gümrükhanalarda oturyp paç alýardylar.

Fransiýanyň söwdä gämilerini Amerikanyň, Demirgazyk Afrikanyň, Ortaýer deňziniň kenarlarynda görmek bolýardy. Koloniýalardaky baý täjirleriň uly mülkleri, köp sanly gullary we kärhanalary bardy, fransuz täjirleri gul söwdasyny hem edýärdiler. Şeýdip olar gysga wagtyň içinde ägirt uly baýlyklara eýe boldylar.

Fransiýada ýurduň parlamenti bolan Baş Ştatlar uzak wagtlap çagyrylmandyr. Hemme meseleler patyşanyň maslahatynda çözülýän eken. Şonuň üçin hem Fransiýada patyşalyk düzgüninden närazylyklar ýyl-ýyldan güýçlenipdir.

Fransuz jemgyýetiniň gatlaklary. Edil Orta asyrlarda bolşy ýaly, Fransiýada bu döwürde-de jemgyýet üç sany durmuş gatlagyna bölünýärdi: birinjisi – ruhanylar, ikinjisi - begzadalar, üçünjisi bolsa ilatyň galan bölegidi. Patyşalyk düzgüni fransuz jemgyýetiniň şu üç gatlaga bölünmegini jany-teni bilen goraýardy. Fransiýada “ruhanylar korola öz dogalary, begzadalar – gylyçlary, üçünji gatlak bolsa – emläkleri bilen gulluk edýärler” diýip aýdar ekenler.

Birinji hem-de ikinji gatlak artykmaç hukuklardan peýdalanmak bilen salgyt tölemändirler we mülklere eýeçilik edipdirler. Olaryň hemmesi ilatyň bary-ýogy 4% tutupdyrlar. Bu adamlar korolyň berýän peşgeşleriniň hem-de pensiýasynyň hasabyna ýaşapdyrlar. Mysal üçin, Markiz Otişan dört sany pensiýa alýardy. Birinjisini ata-babasynyň hyzmaty üçin, ikinjisi hem şonuň ýalydy, üçinjisi hem şol esasda, dördünjisi hem şol sebäplidi.

Serkerdelik wezipelerine diňe begzadalar bellenilipdir. Munuň üçin her bir begzada dört arkasynyň hem begzada bolandygyny subut etmeli bolupdyr. Üçünji gatlagyň ýagdaýy agyr bolupdyr. Bu gatlagyň düzümine daýhanlar, senetçiler, hakyna tutma işgärler, günlükçiler giripdirler. Şeýle hem bu gatlaga buržuaziýa, ýagny bankirler, gämi eýeleri, täjirler, manufakturalaryň eýeleri, emeldarlar, hukukçylar hem degişli bolupdyr. Olar hem salgyt töleýärdiler. Buržuaziýanyň hatarynda örän baý adamlar hem bar eken. Olar korola karz pullary hem berýärdiler, emma olaryň hukuklary bolmandyr.

Ýönekeý halkyň ýagdaýy. XVIII asyrda Fransiýanyň ilatynyň köplügi oba ýerlerinde ýaşapdyrlar. Şonuň netijesinde Fransiýanyň ykdysady ösüşinde birnäçe aýratynlyklar bolupdyr. Oba hojalyk önüminiň ösüşine ownuk daýhan hojalygy päsgel beripdir. Baý adamlar, begzadalar uly hojalyk döretmäge höweslenmändirler. Olar oba hojalygyndan, oba durmuşyndan daşlaşmaga çalyşýardylar. Fransuz daýhanlary şahsy taýdan azat bolupdyrlar. Şonuň üçin hem şahsy taýdan azat bolan daýhanlara dürli hünärler bilen meşgullanmaga mümkinçilik bolupdyr. Emma fransuz rewolýusiýasyna çenli daýhanlaryň öz ýerlerini satyn almaga hukugy bolmandyr. Daýhanlar iri ýer eýelerine salgyt töläpdirler.

Fransiýanyň begzadalary iki topara bölünýärdi. Birinji topara köşk adamlary degişli bolup, olar öz mülklerinden alýan girdejileri ýetmänsoň, patyşanyň harby gullugyna durupdyrlar. Munuň üçin patyşa olara pul töläpdir. Begzadalaryň ikinji topary welaýat begzadalary bolup, olar esasan ýerden alynýan girdejiniň hasabyna ýaşapdyrlar. Emma muňa garamazdan olaryň hem girdejisi az bolupdyr. Şonuň üçin hem olar patyşanyň goşunlarynda gulluk etmäge döwtalap bolupdyrlar.

Pul-haryt gatnaşyklarynyň ösüşi we daýhanlaryň pul salgydyna geçirilmegi oňyn netije beripdir. Sebäbi pul salgydynyň girizilmeginiň netijesinde Fransiýanyň oba hojalygynda bazar gatnaşyklary kemala gelip başlapdyr. Bu döwürde ýurduň oba ýerlerinde we şäherlerde täze baýlaryň –buržuaziýanyñ täsiri hem güýçlenip ugraýar. Buržuaziýa begzadalardan salgyt ýygnamak hukugyny satyn alýardylar we çalt baýlaşýardylar.

Fransiýada Angliýadaky ýaly ösen maldarçylyk bolmandyr. Şonuň üçin hem oba hojalygynda esasan bugdaý ekilipdir. Emma bugdaýy daşary ýurtlara satmaga Fransiýanyň mümkinçiligi bolmandyr.

Fransiýanyň patyşasy Lýudowik XIV döwründe döwletiň dini we syýasy bütewligini gazanmak üçin dinde dörän akymlara garşy zabun syýasat alnyp barylýardy. 1685-nji ýylda patyşa kotolik dininiň protestantçylyk akymyny gadagan edýär. Bu bolsa Fransiýany agyr ýagdaýa eltipdir. 200 müňden gowrak fransuzlar başga döwletlere göçüp gitmäge mejbur bolupdyrlar. Şonuň netijesinde ýurduň ykdysadyýetine uly zyýan ýetdi. Ýurtda ussat hünärmentler, telekeçiler azaldy.
#Fransuz rewolýusiýasy
Fransiýada rewolýusiýanyň sebäpleri. XVIII asyryň ahyrlarynda Fransiýanyň içeri-syýasy ýagdaýy çylşyrymlaşyp ugraýar. Wagt geçdigiçe içerki gapma-garşylylyklar barha güýçlenýärdi, oňa aýratyn hem salgytlaryň köpelmegi, goşuny hem-de köşgi saklamak üçin alynýan ýygymlaryň artmagy uly täsir etdi. Daýhanlar gozgalaň turuzýardylar, salgyt toplaýjylaryň garşysyna çykyp, ýer eýeleriniň hukuklarynyň çäklendirilmegini talap edýärdiler. Patyşanyň goşuny gozgalaňa gatnaşyjylardan zalymlyk bilen öç alýardy. Fransiýanyň günortasyndaky obalar gozgalaň turuzýandyklary üçin ýok edilýärdi. Ýollaryň ugrunda adamlary hatar-hatar edip asýardylar.

Patyşa daýhan gozgalaňlaryny basyp ýatyryp, olary topar-topar edip Bastiliýa galasyndaky zyndana taşlaýardy. Patyşa häkimiýeti iri ýer eýeleriniň bähbitlerini berk goraýardy. Olaryň artykmaç hukuklarynyň we ýeňillikleriniň ýatyrylmagyna päsgel berýärdi. Bu bolsa daýhanlaryň, senetçileriň, täze dörän baý gatlak bolan buržuaziýanyň arasyndaky öňdebaryjy adamlaryň barha köp närazylygyny döredýärdi. 1774-nji ýylda Lýudowik XV aradan çykýar. Fransuz tagtyna onuň agtygy Lýudowik XVI (1774-1793) çykýar.

Lýudowik XVI häsiýeti boýunça gowşak, erksiz hem döwlet işlerinden başy çykmaýan tejribesiz hökümdar bolupdyr. Ol döwlet işlerinden gaça durýardy we döwlet geňeşinde meseleler ara alnyp maslahatlaşylanda köplenç irkiler oturardy. Ol aw awlamagy gowy görýärdi. Patyşa halkyň ykbalyna perwaýsyz garaýardy. Döwleti dolandyrmakda Lýudowik öz aýalynyň –Awstriýaly melike (şa gyzy) Mariýa Antuanettanyň maslahatlaryny köp diňleýärdi.

Fransuz köşgünde bezeglere we şagalaň-şowhunlara sowulýan harajat ýyl-ýyldan artýardy. Patyşanyň görmegeý hem-de zehinli aýaly Mariýa Antuanetta köşkde toý-tomaşalaryň guramaçysy bolup, çäklendirilmedik häkimýetiň saklanyp galmagynyň tarapdarydy. Özgerişlikleri geçirmegi we köşk çykdaýjylaryny çäklendirmegi teklip edýän ministrler patyşa aýalynyň talap etmegi boýunça işden boşadylýardy.

Fransiýa özgerişlikleri isleýärdi, şonuň üçin hem patyşa muny birbada goldady. Ol Pariž parlamentini dikeltdi we maliýe işleriniň baş gözegçisi edip ykdysadyýetçi alym Žak Týurgony belleýär. Týurgonyň maksatnamasy özgerişlikleriň üsti bilen döwleti ykdysady kynçylykdan alyp çykarmakdy. Maliýe gözegçisi bolmak bilen Týurgo goşmaça salgytlaryň girizilmegine garşy çykyp, bugdaýa goýlan kesgitli bahany aýyrdy. Ondan başga-da ol iri ýer eýeleriniň we buthananyň hukugynyň çäklendirilmegi ugrunda iş alyp bardy.

1774-nji ýylda Fransiýada hasylsyz ýyl boldy. Çöregiň bahasy birnäçe esse ýokarlandy, bu bolsa “çörek topalaňlaryna” eltdi. Garyplaryň topary bugdaýly arabalary, ammarlary basyp alýardylar. Aç halk Wersal köşgüne garşy açlaryň ýörişini geçirip, çöregiň bahasyny peseltmek barada talap etdiler. Parižiň köçelerinde “eger-de çöregiň bahasy arzanlanmasa, ministrler çalşylmasa, patyşa we onuň burbonlar nesilini ýok ederis” diyen ýazgylar peýda boldy. Týurgony wezipesinden boşatdylar. Onuň çykaran kararlary ýatyryldy. Şeýdip döwleti özgertmek meýli başa barmady.

Ýurtdaky goh-galmagallar, tertip bozulmalar dowam edýärdi. Şäherlerde garyplar gymmatçylyk sebäpli patyşa ýüzlenýärdiler, işçiler iş taşlaýardylar, edaralar, kärhanalar ýapylýardy, işsizleriň sany artýardy. Onuň üstesine-de ýurtda gurakçylyk başlady we gaty sowuk gyş boldy. Fransiýada heniz görülmedik açlyk döredi.

2.Baş ştatlaryň çagyrylmagy. Patyşa Lýudowik XVI özüniň iş oňarmaýanlygyny görkezdi. Ol aýaly bilen köşkde toý-tomaşalary geçirmek üçin ägirt uly pullary harçlaýardy. Fransiýanyň bergisi 140 million altyn pula ýetdi. Goşmaça karz alyp bolmady. “Siziň aly-hezretiňiz, döwlet hazynasynda pul ýok” diýip patyşa habar berdiler. Ýekeje çykalga bardy, ol hem hukukly gatlaklar babatynda salgyt girizmelidi. Munuň üçin Lýudowik XVI Baş Ştatlary çagyrmagy karar etdi. Baş Ştatlar indi 1614-nji ýyldan bäri çagyrylmaýardy.

Ýurtda saýlawlara taýýarlyk işleri başlady. Fransiýanyň kanun çykaryjy edarasy bolan Baş ştatlara bolup geçen saýlawlarda halk köpçüligi öz wekilleriniň öňünde edilmeli işler barada anyk wezipeleri goýýardy.

Fransiýada öňki usullar bilen pul tapmak, ýagny özbaşdak salgytlary salmak, karzlary girizmek mümkinçiligi indi ýokdy. Bank eýýeleri karz pul bermekden boýun gaçyrýardylar. Lýudowik XVI täze karzlaryň we salgytlaryň alynmagyna Baş ştatlar ylalaşar öýdüp tama edýärdi. Halkyň horluk çekmegi adatdakydan has beter artypdy. Sebäbi hasylsyzlyk gymmatçylygy, azyk gytçylygyny döredipdi. Daşary ýurt önümleriniň getirilmegi bolsa fransuz manufakturalaryny tozdurýardy.

Ussa kömekçileriniň we işçileriň arasynda işsizlik döräp başlapdy. Käýerlerde bolsa gozgalaňlar turýardy. Parižde bolan gozgalaňda goşunlar gozgalaň turzan işçileri oka tutdy. Öldürilen we ýaralanan adamlar boldy. Birentek obalarda daýhanlaryň närazyçylyk hereketi täzeden başlady.

Baş ştatlaryň maslahatynyň çagyrylmagy bütin ýurtda özgerişlikler bolmak umydyny we ägirt uly jemgyýetçilik tolgunşygyny, köpçüligiň syýasy işjeňliginiň ýokary göterilmegini döretdi. Baş ştatlara ähli gatlaklardan wekil saýlanan halatynda, şäherlerde we obalarda sargytlary düzmäge ygtyýar edildi. Üçünji gatlagyň wekilleri bolan daýhanlar we senetçiler özleriniň närazylygy baradaky şikaýatlaryny öz sargytlarynda ýazyp aýan etmäge mümkinçilik aldylar. Şol sargytlary sowatsyz daýhanlara okamagy-ýazmagy başarýan adamlar bolan oba ruhanylary, kazylar, kiçi gullukçylar we dukançylar ýazyp berýärdiler. Ýurt boýunça 60 müňden gowrak sargyt düzüldi.

1789-njy ýylyň maý aýynyň 5-nde Wersalda Fransiýanyň parlamenti bolan Baş ştatlaryň maslahaty açyldy. Ägirt uly maslahat köşgünde tagtyň öňünde ýerleşen giň zalyň bir tarapynda birinji gatlagyň wekilleriniň 270-si ýerleşdi. Zalyň beýleki tarapynda ruhanylaryň wekilleriniň 291-si oturdy. Ruhanylar ak-melewşe matalardan tikilen lybaslardadylar. Üçinji gatlagyň gara eşikli 600 sany wekili birinji hem-de ikinji gatlagyň wekilleriniň yzynda dik durdylar. Patyşa tagtda oturyp, köne adat boýunça öz hereketini alyp bardy. Üçünji gatlagyň wekilleriniň maslahatda ozalkylar ýaly çöke düşüp oturmandyklaryny we hatda kellelerinden gara papaklaryny çykarmazlyga milt edendiklerini görüp, patyşa we begzadalar gahar-gazaba mündiler.

Üçünji gatlak ýurduň ilatynyň 96 % wekilçilik edýärdi we döwletiň ähli baýlyklaryny döredýärdi. Onuň wekilleri özleriniň güýçlidiklerini duýýardylar we bikär begzadalary hem-de buthanaçylary ýigrenýärdiler. Olar ýigrenýändiklerini gizläp hem duranokdylar.

Lýudowik XVI täzeliklere çensiz köp dyrjaşmaklygy ýazgardy we täze salgytlary tassyklamagy höküm etdi. Maslahatda ses bermegiň tertibi gatlaklaryň arasynda jedel döretdi. Wekiller nädip ses bermeli, hemmesi bilemi ýa-da aýratynlykda? Üçünji gatlagyň wekilleri bileleşip ses bermegi talap etdiler. Emma ses bermegiň gatlaklaýyn geçiriljekdigi, ýagny her bir gatlaga bir ses ýetýänligi yglan edildi. Bu bolsa begzadalar bilen ruhanylara öz erk-isleglerini mejbury kabul etdirmäge mümkinçilik berilmegini aňladýardy. Emma ilatyň üçünji gatlagynyň wekilleri muňa boýun egmediler. Baryp Baş ştatlar açylmazdan ozal gazýetlerde (olar şol mahal Parižde örän köp çykarylýardy) üçüinji gatlagyň wekilleri gatlaklaýyn ses bermegiň ýatyrylmalydygyny we Baş ştatlaryň bütin milletiň wekilleriniň ýeke-täk ýygnagyna öwrülmelidigini talap edýärdiler. Şeýle edilse her bir wekiliň öz sesi boljakdy. Kararlar bolsa sesleriň köplügi bilen kabul ediljekdi. Şu hili düzgünde 600 wekili bolan üçünji gatlak, begzadalar we ruhanylar gatlaklarynyň aýry-aýry öňdebaryjy pikirli wekilleri bilen bileleşip, sesleriň köplügini gazanyp biljekdi.

Fransiýanyň ilatynyň üçünji gatlagy düzümi boýunça bir meňzeş däldi. Onda şäher baýlary, täjirler, manufaktura hem-de bank eýeleri hem bardy. Şäherde senetçiler, ownuk dukançylar örän köpdi. Hakyna tutma işçiler ýaňy döräp başlapdy. Manufaktura işçileriniň, ussa kömekçileriniň we şägirtleriniň, oba hünärmentleriniň, möwsümleýin günlükçileriň ýagdaýy juda agyrdy. Üçünji gatlagyň ähli agzalary begzadalaryň we ruhanylaryň artykmaç hukuklarynyň ýok edilmegine, patyşa häkimiýetiniň çäklendirilmegine, öz ýagdaýlarynyň gowulandyrylmagyna ymtylýardylar.

3.Milli ýygnagyň Esaslandyryjy maslahatynyň döredilmegi. Parižden Wersal köşgüne gelen märeke üýşüp, patyşa we bagzadalara eglişik etmezligi talap edýärdiler. Oguz aýynda üçünji gatlagyň wekilleri üýşüp, gatlaklara bölünip ses bermekligi ret etdiler. Olar özlerini diňe bir üçünji gatlagyň wekilleri diýip däl-de, eýsem bütin milletiň hem wekilleri – Fransiýanyň Milli ýygnagy diýip yglan etdiler we onuň kararlaryny bolsa hatda patyşanyň-da ýatyrmaga hukugynyň ýokdugyny yglan etdiler.

Baş ştatlaryň ýygnagynda döredilen Milli ýygnaga birinji we ikinji gatlagyň hem öňdebaryjy wekilleri goşulypdy. Milli ýygnak özüniň bütin ýurtda ýokary häkimiýetdigini we patyşanyň çäksiz häkimiýetiniň soňuna çykmagy niýet edinýänligini yglan etdi. Patyşa gaharlanyp mejlisli ýapmagy buýurdy. Emma üçinji gatlagyň wekilleri köşgüň top oýnalýan otagyna täzeden ýygnanyşdylar we baş kanun – Konstitusiýa işlenip düzülýänçä dargamajakdyklary barada dabaraly kasam etdiler. Gorkut aýynyň başynda Milli ýygnak özüni Esaslandyryjy maslahat diýip yglan etdi, ýagny konstitusiýany işläp düzmäge we kabul etmäge öz hukugynyň bardygyny jar etdi. Maslahatda ses bermeklik gatlaklaýyn däl-de umumydy. 1789-njy ýylyň iýul aýynyň 9-na Pariž gazýetleri “…täze döredilen döwlet dolandyryşy rewolýusiýa bilen gutardy, ýekeje damja hem gan dammady” diýip ýazdylar. Graf Onore Gabriel de Mirabo hem “Bu beýik rewolýusiýa gözýaşsyz hem zulumsyz bolar” diýip ýazypdyr.

Onore Gabriel de Mirabo (1749-1791) üçinji gatlagyň wekili bolup, ol hakyky söz ussadydy. Ol üçinji gatlagy bütewlige we häkimiýetiň eden-etdiligine garşy çagyrýardy. Şol döwürler Mirabodan başga hiç kim Fransiýanyň öňünde durýan wezipeleri şeýle ynandyryjylyk bilen beýan edip bilmändir.

Lýudowik XVI wersal goşunynyň bir böleginiň Milli ýygnagyň tarapyny tutýandygyny aňyp, öz garşydaşlaryna garşy goşuny ulanmakdan çekindi. Emma Lýudowik XVI gizlinlikde güýç ulanmagy ýüregine düwdi. Onuň görkezmesi boýunça Wersala ýaragly begzadalar üýşýärdiler. Assyranlyk bilen paýtagta patyşa wepaly goşunlar çekilýärdi. Patyşanyň Milli ýygnagy dargatmakçy bolýandygy Parižiň ilatyna mälim boldy. Halk köpçüligi patyşa hökümetine garşy aýaga galdy.

4.Bastiliýanyň alynmagy Rewolýusiýanyň başlanmagy. Patyşa hökümeti Pariže öz harby goşunlaryny çekip ugrady. Lýudowik XVI Milli ýygnagyň tarapynda durýan ministrleri işden aýyrdy. Parižde “hökümet öz goşunyny Bastilýa galasynda jemleýär we onuň toplarynyň nili şähere tarap gönükdirilenmişin” diýen myş-myşlar ýaýrap ugrady. Halk köpçüligi hem mitinglere ýygnanyşyp başlady.

1789-njy ýylyň iýul aýynyň 12-sinde adamlar oratorlaryň joşgunly çykyşlaryny diňleýärdiler. Olar ös çykyşlarynda ele ýarag almaga çagyrýardylar. Şäher meýdançalarynda we seýil baglarynda gündüzine we gijelerine oduň ýagtysynda ýygnaklar geçirlip, patyşa häkimiýetiniň garşysyna söz sözlenýärdi. Ummasyz köp märeke ýarag dukanlaryny we gorhanalaryny dargadyp başlady. Jaň sesine halk ýygnanyp, adamlar ellerine ýarag alýardylar.

Halk köpçüligi birnäçe müň tüpeň, top ele saldy. Demirçilik ussahanlarynda onlarça müň naýza ýasaldy. Gozgalaňçylar ok guýdylar, ätiýaçlyk däri edindiler. Aýylganç zyndan bolan Bastilýa galasy Parižde patyşa hökümetiniň esasy daýanjy we onuň häkimýetiniň gorkunç nyşanydy. Bastiliýa töwerek-daşy çuň garymly, köp sanly atyşhanaly, sekiz sany diňli ägirt uly galady. Fransuz jemgyýetiniň ähli gatlaklarynyň wekilleri patyşanyň bu nyşanyny ýigrenýärdiler.

Gorkut aýynyň 14-ne ir bilen şäheriň ilatynyň, senetçileriň, işçileriň we dukançylaryň tüpeňdir naýza bilen ýaraglanan uly märekesi, gozgalaňa goşulan birtopar esgerler Bastiliýany gabady we galanyň boýun egmegini talap etdi. Gepleşikler geçirmek üçin ugradylan ak baýdakly ilçiler oka tutuldy. Gabow başlandy. Halk köpçüligi galanyň girelgesine toplary süýräp getirdi. Toplardan oka tutulmagynyň netijesinde Bastiliýanyň göterilýän köprüsiniň zynjyrlary gyryldy. Gozgalaňçylar derwezäni döwüp taşladylar we gala kürsäp girdiler. Galanyň serkerdesi markiz de Lone köpçülik tarapyndan öldürildi. Gozgalaňçylar ýüze golaý adam ýitirdiler. Baý gatlagyň wekilleriniň köşk bilen baglanşykly bölegi halkdan gorkýardy we oňa duşmançylykly garaýardy.

Iýul aýynyň 15-ne geçilýän gijesi Lýudowik XVI Bastiliýanyň alnandygy baradaky habar bilen turuzdylar. Ol muňa ynanman geň galyp “bu topalaň ahyryn” diýip howsaly gygyrypdyr. Köşk adamlarynyň biri “ýok, hökümdarym, bu rewolýusiýa” diýip jogap beripdir. Bastiliýanyň alynmagy rewolýusiýanyň başy we onuň ilkinji ýeňşi boldy. Şol gün gozgalaňa galan halk köpçüligi azat ediji güýç hökmünde çykyş etdi we patyşa hökümetinden üstün çykyp ýeňiş gazandy. Patyşa Baş ştatlaryň Esaslandyryjy maslahata öwrülmegi bilen ylalaşmaga mejbur boldy. Patyşa eldegrilmesiz ygtyýarlyklardan mahrum bolup, ýurt konstitusiýon patyşalyga öwrüldi. Bastiliýa ýykylandan soň begzadalaryň birentegi daşary ýurda gaçmaga taýýarlyk görüp ugradylar. Bastiliýa gozgalaňçy halk tarapyndan ýer bilen ýegsan edildi.

Bastiliýanyň alnan güni – iýul aýynyň 14-i fransuz halkynyň her ýylky milli baýramyna öwrüldi. Bastiliýany zabt etmege aýaga galmak bilen halk köpçüligi patyşany Esaslandyryjy maslahaty dargatmak mümkinçiliginden mahrum etdi. Lýudowik XVI goşuna bil baglap bolmajakdygyny bilip, “halkyň ýekeje damja gany hem dammaz” diýip halkyň aladasyny edýän kişi bolupdyr.

Ähli häkimýeti elinden gidip barýan Lýudowik XVI Esaslandyryjy maslahatyň kanunydygyny ykrar etmäge mejbur bolupdyr. Paýtagtda häkimýet Şäher geňeşine – Pariž Kommunasynyň ygtyýaryna geçdi. Rewolýusiýa Fransiýanyň täze baýdagyny tassyklady. Üçünji gatlagyň gyzyl hem-de gök reňkine burbonlar nesiliniň ak reňkini hem goşdular.

Lýudowik XVI Pariže gelende kellesindäki papagyna rewolýusiýanyň gyzyl-gök-ak nyşanyny dakyp gelipdir. Gysga wagtyň içinde Fransiýada patyşa emeldarlaryny dolandyryş işlerinden çetleşdirip, döwleti dolandyrmak we ony edara etmek işleri üçünji gatlagyň wekilleriniň eline geçdi. Parižde milli goşun döredilip, onuň baş serkerdeligine markiz Žilber de Lafaýet (1757-1834) bellenilýär. Milli goşuna şäheriň gurply adamlary meýletin ýazylýardylar.

Lafaýet ýaş wagtlary kollejde Russonyň we Monteskýeniň eserleri bilen tanşypdyr. Ol adamlaryň tebigy hukuklary durmuşa ornaşdyrylan adalatly jemgyýet hakynda arzuw edipdir. Haçanda Angliýanyň Demirgazyk Amerikadaky koloniýalarynda gozgalaň başlanda, ol azatlyk söýüji amerikanlara duýgydaşlyk bildiripdir. Ol haýal etmän Demirgazyk Amerika gidýär we özüne ynanylan goşunlary hususy serişdeleriniň hasabyna ýaraglandyrypdyr. Onuň edermenlikleri hakyndaky gürrüňler Fransiýada giň meşhurlyga eýe bolupdyr. Wolter Lafaýeti “Täze Dünýäniň (ýagny Amerikanyň) gahrymany” diýip atlandyrypdyr.

Patyşa köşgüne we begzadalara lomaý pul kömegini beren bankirler patyşanyň, iri ýer eýeçiliginiň ýok edilmegini islemeýärdiler. Patyşa begzadalar bilen ylalaşmagyň mümkin bolan usullaryny gözleýärdi. Üçünji gatlagyň wekili, maslahatyň görnükli söz ussady, rewolýusiýanyň öň ýanynda patyşa hökümetiniň eden-etdiligine garşy üzül-kesil çykyş eden Mirabo, indi iri maýadarlaryň bähbitlerini mälim edip, patyşa bilen milleti ýaraşdyrmak üçin özüniň söz ussatlygyny we iş başarjaňlygyny ulandy.

Ol rewolýusi