Muhammet alaýhyssalam: «Ähli dine mahsus bolan häsiýet bardyr. Yslam dinine mahsus şol häsiýet utanç-haýadyr» diýýär.* * Ýene-de Muhammet alaýhyssalam: «Utanç-haýa imanyň bir bölegidir» diýýär.
Muhammet alaýhyssalam: «Maňa pygamberligiň berlen ilkinji gününden başlap, adamlary utanç-haýaly bolmaga ündedim. Sebäbi adam utançsyz bolsa, ondan islän zadyňa garaşybermelidir» diýýär.
*
Abu Hureýra Muhammet alaýhyssalamdan şeýle hadys gürrüň berýär. Ol: «Utanç-haýa imandandyr. Iman bolsa adamy jennete eltýändir. Utançsyzlyk erbetlikdir. Erbet işler bolsa adamy dowzaha eltýändir» diýýär. *
Hezreti Aly: «Utanç donuny geýen adamyň hiç haçan aýby görünmez» diýýär. *
Abu Musa Abdylla ibn Kaýs Aşgary: «Men özümiň uýat ýerlerimi görmezlik üçin garaňky jaýa girip, suwa düşünýärin. Suwa düşünip bolanymdan soň, meniň imanyma iman, utanjyma utanç goşulýandygyny duýýaryn» diýýär. *
Eswet ibn Ýezit : «Bir adam başga biriniň ýanynda günäli bolup, ol onuň günäsini geçse, günäli adam ömrüniň ahyryna çenli utanjyndan ýaňa günäsini geçen adamyň ýüzüne seredip bilmez» diýýär. *
Nazzar Fakygy şeýle diýýär:Utanç-haýa donuna bürenen ynsan,Ýalňyşdyr ýazykdan daşdadyr hökman.Emma utanç-haýa terk etse seni,Ýaşaýyşda galmaz hiç hili many. *
Bir çarwa: «Utanç-haýaly ýüz misli lagly-jöwherdir» diýýär. *
Ýene bir çarwa: «Gylyjyň gyny adam tenine ýara salmakdan gorasa, utanç-haýa adamy erbetlikden goraýar» diýýär. *
Ýene bir çarwa: «Utanç-haýa adamyň ýüzüniň tuwagy» diýýär. *
Aristotel: «Kim-de kim adamlardan utanyp, özünden utanmasa, onda ol adam öz-özüni sylamaýandygydyr» diýýär. *
Muhammet alaýhyssalam: «Allatagala iki adama: garyp-gasara kömek edene we dilini utanç sözlerden saklana rehim edýär» diýýär. *
Bir adam Muhammetden: — Eý, Resulalla, o dünýäniň azabyndan halas bolmak üçin näme etmeli? — diýip soranda, ol: — Diliňi utanç sözlerden, gybatdan gora, utanç-haýaly bol, şonda o dünýäň hem, bu dünýäň hem abat bolar — diýýär. *
Abu Derda: «Adamzada iki gulagyň biri ähli aýdylýan sözleri diňlemek üçin, beýlekisi özüniň aýdýan artykmaç gürrüňlerini diňlemek üçin berlendir» diýýär. *
Wehp ibn Munebbih: «Eger ýaş oglanyň utanç-haýasy bar bolsa, onda ol dogry ýoldan barýandyr» diýýär. *
Ymran ibn Hassyn Muhammet alaýhyssalamdan şeýle hadys gürrüň berýär. Ol: «Utanç-haýa adamdaky ähli gowy häsiýetleriň şasydyr» diýýär. *
Bir şahyr şeýle diýýär:Başymdaky pikirlerim erbetlige çagyrdy,Başymdaky pikirimi utanç-haýa ýazgardy. *
Hezreti Aly: «Adamyň akyly goýalyşanda gürlemesi azalýar» diýýär. *
Muhammet alaýhyssalam: «Adamlara ýagşylyk edýän, günä işlerden daşda durmaga çalyşýan adam mömindir» diýýär. *
Bir çarwa: «Allany ýaran edinmek gürrüňdeş adamdan gowudyr. Emma biri bilen gürrüňdeş bolup oturanyň ýalňyzlykdan gowudyr» diýýär. *
Bir gezek uly wezipeli adamlar Mardasyň dogany Urwadan: — Sen näme üçin biz bilen gürrüňdeş bolaňok — diýip soranlarynda, ol: — Meniň siz bilen gürrüňdeş bolmaýanymyň sebäbi, özüme-de siziňki ýaly şöhratparazlyk keseli ýokaşar öýdüp pikir edýärin. Häzir bolsa men hem o dünýämi, hem bu dünýämi alada edip ýaşaýaryn — diýýär. *
Beşir ibn Mansur: «Men hiç kim bilen gürrüňdeş bolup oturmaga synanyşmadym. Olar hem meniň bilen gürrüňdeş bolmaga synanyşmadylar. Şeýdip, men bir zada göz ýetirdim. Ýalňyzlyk meniň peýdama boldy» diýýär. *
Makhul Muhammet alaýhyssalamdan şeýle diýýär: «Kim-de kim mömin doganyna ýardam etse, Allatagala oňa kyýamat güni ýardam eder». *
Ybraýym ibn Ýezit Nahgy: «Köp gürlemek we baýlygy söýmek adamy heläk eder» diýýär. *
Nahgy: «Adam gürlemegi öwrenişi ýaly, dymmagy hem öwrenmelidir» diýýär. *
Musa ibn Taryf: «Ýagşylyk etseň gizlin et. Şeýtseň, ýüregiň ýuka bolar we tekepbirlikden daşda bolarsyň. Men pylana kömek edipdim, pylan maňa borçludyr diýen ýaly pikiriň bolmaz» diýýär. *
Wahyp ibn Ward: «Danalyk on şahadan ybarat bolsa, onuň dokuz şahasy dymmaklykdyr, bir şahasy bolsa, az we manyly gürlemekdir» diýýär. *
Muhammet alaýhyssalam: «Dili paýyş sözleri diýýän adamyň kalby erbetdir. Kalby erbet adamyň bolsa imany kämil däldir. Dilini ýaman, paýyş sözlerden goran adamy Allanyň özi ýalkar» diýýär. *
Hezreti Aly: «Dil adama berlen nygmatlaryň biridir. Ol adamyň başyna bela getirip, nähak ganlary hem dökdürdip biler, ýa-da urşuň öňüni alyp, adamlaryň başyny aman saklap hem biler. Bu her ynsanyň sözi ýerlikli, aklyna laýyk ulanyp bilşine baglydyr» diýýär. *
Muhammet alaýhyssalam: «Eger bir adamyň dymýandygyny görseňiz, ondan görelde alyň. Dymmaklyk danalygyň alamatydyr» diýýär. *
Şapygy: «Köp gürleseň halamazlar. Emma adamlardan daşlaşyp, içiňi hümledip gezseň hem duşman gazanmagyň mümkin. Şonuň üçin köp gürlemek bilen dymmaklygyň aralygyny saýlap al» diýýär.Ýene-de ol: «Eger kalbyňa dynçlyk, başyňa rahatlyk isleseň, gürläniňde gürleýän zadyňa gowy akyl ýetirip gürle ýa-da dym» diýýär. *
Abdylla ibn Abu Zekeriýa: «Dymmaklyk ýaly kyn zat ýokdur» diýýär. * *Äşe: «Özüne degişli bolmadyk zatlar hakynda gürleýän adama men geň galýaryn» diýýär.“Ýagşyzadalaryň bahary” atly kitapdan.
Yorumlar 6
o men adim dal, nikim
Utanch, Haya,Agrassyllyk ,Dil,kop gurlemezlik.....bara-da gaty gowy zatlar yazylypdy! ELIGNE SAGLYK DOST (eshek) MINNETDAR SANA !!!! +1
Eshshek, gaty gowy. Elleringe saglyk! +1.
Eshshek dost, oran gowy yazylan. Elleringe saglyk!
At dost gowy mowzuk, berekellah. Shu mowzuga layyk bir-iki sany hadys goyasym gelyar.
Pygamberimiz sallallahu aleyhi we sallam aydypdyrlar:
Ozalky pygamberlerden galyp, halk arasyna ýaýran söz bardyr. Ol bolsa: utanmasaň halanyny edibergin! diýen sözdür.
(Sahyh Buhari, 4j. 152 sah.)
Hadys şerif tehdid (eýmendirmek) äheňinde aýdylandyr.Hiç zatdanuýalmanbozukişleri edip ýörenler jezasyny çekjekdir diýmekdir. Allahdan gorkmazlyk,bendelerdenutanmazlyk haýasyzlyk bolup, özüniň dini we dünýewi ýumuşlaryny sorap bilmägegaýraty ýetmeýänler bolsa namartlardyr. Bularyň ikisi hem şol ýaşaýşyň tersine bolan gabahatlykdyr. Ynsany her hili masgaraçylykdan gaýtarýan zat özlerindäki utanç-haýadyr. Adam oglundan uýat gidensoň, her hili bozuklyklardan hiç bir zat saklapbilmejegine şu hadys şerif güwädir. Dünýäniň ömri gysga bolup, munuň soňundauzyn hem ebedi bir ömür bar. Şonuň üçin gysga ömürde nefsi-şeýtanyň bendesibolup, haýasyz adyna galmak, şonuň sebäbine-de ebedi aýşy-aşratlardan mahrumbolmak akmakdan hem peslikdir.
Bashga bir hadys sherifde pygamber aleyhissalam aydan ekenler:
Bir kişi adamlardan utanmasa, Allah tagaladan hem utanmaz.
Gorkaklyk derejesinde bolmazlyk şerti bilen “haýa” (şerim) Yslam nazarynda öwgüli bir gylykdyr. “Haýa” bendelere tebigat hökmüne girsin üçin muňa çaga wagtyndan başlap adatlandyrmak gerek. Bu wezipe bolsa, ata-ene, mugallym we başga terbiýe edijileriň üstündedir. Jomartlyk öz çeninden geçse “israp” atlanylyşy ýaly “ykdysat” öz çäginden çyksa “bahyl” diýip, batyrlyk çenden geçse “ýyrtyjylyk, wagşylyk” diýip, “seresaplyk” we “haýa” hem öz ýerinde bolmasa “gorkaklyk” diýip atlanar. “Haýa imanyň bir şahasydyr” diýen başga bir hadys hem bardyr.