Hadys Sherif

Pygamberimiz sallallahu aleyhi we sallam aydypdylar:
 
Hak söz sözlemek ýaly Allah tagalaga söýgüli sadaka ýokdur.

Sadaka, diňe bir kişige bir zat bermekden ybarat bolman, onuň başga ýollary hem köpdür. Şol jümleden özi hak diýip hasap edýän sözüni hiç kimden çekinmän sözlemek hem sadaka. Belki bu Allah tagalaga iň söýgüli sadakadyr. Dogry, hak söz Allah gaşynda sadaka bolmak bilen adamlar arasynda-da uly bir fazylatdyr. Emma hak sözi sözlemäge we ony kabul etmäge ýagdaý döreýän pursat hem bar, onuň mümkin bolmaýan ýagdaýlary hem gabat gelýär. Şol ýagdaýlaryň hemmeler üçin mälimräkleri şulardyr:
1.Görnüşe berilmek we öz meýliniň yzyna düşmek. Beýle kişiler hiç wagt hak sözi aýdyp bilmez. Adamlaryň, ýagşy görenlerini öwüp, ýaman görenleriniň ýagşy işlerinihem terse ýormaklary, öz bozuk meýillerinden aýrylyp bilmeýänligindendir.
2.Her zadyň görnüşine garap oňmak we ony derňemezlik. Hakykatda bolsa her gören, eşidenlerimizi çuň oýlap garalanda görnüşinden başgarak bolýanlygy gabat gelýän zatdyr. Şonuň üçin derňemän, anygyna ýetmän sözlemek hakykatdan we haklykdan uzakdyr.
3.Taklid. Ata-babalar, ustaz we şeýhler, magruf we meşhur pikirler we dessurlara eýermegi özünelazym tutmak köp halatlarda “haklyk”dan manyg (bökdenç) bolar. Delillere akyla bina kylynmadyk suratda ata-babalar, öten-geçenler, umumy pikirler, adat we däp-dessurlar ady bilen edilýän zatlaryň “hak” bolmagy lazym däldir, umumy halkyň ýörelgesine eýerip “köpüň ugry hanja bolsa senem şoňa” diýilýän nakyl nädogrydyr. Ol nakyl, Kuran Kerimiň “Engam” surasynyň 116-njy aýatyndaky “eger ýer ýüzündäkileriň köpleriň yzyna eýerseň seni Allah tagalanyň has ýolundan azaşdyrarlar” diýen duýduryşyna tersdir.
4.Adat hem masalahat ýesiri bolmak. Adata hem-de öz menfagatyna (bähbidine) ýesir bolmak hem hak söz sözlemekden we hakykaty kabul etmekden manyg (bökdenç) ekenligi mälim. Adam ogly bir zadyň haklygyny bilip, emma şonuň urp-adata ýada özüniň bir peýdasyna ters gelýänligi sebäpli şol bilen zadyny sözlemän, sözleýän bolsa kabuletmän, belki ony duşman hasap edýär. Ol “adat ýesiriniň” ýanynda Kuran hökümleri, şerigat buýruklary, wyždan we ynsap päkizeligi puç bolup hakykat söz gulagyna ilmän galýar, sözlemek beýlede dursun. Hak sözi sözlemäge ýardam beriji zatlar bolsa şulardyr:
·Akyl; tejribe, akyl örän dogruçyl bir geneşçi bolany üçin, akyl eýeleri hemme wagt haklyk tarapynda bolarlar. Akyl eleginde süzülip-süzülip, saplanyp çykarylmadyk ýagdaýda hiç bir sözisözlemäge we hiç bir pikiri Kabul etmäge ýaramaz. “Tejribe” bilen “oýlaşyk” akylyň iki weziri ýada sakjysy hökmünde bolup, bularyň ýardamy bilen akyl, dogry görmäge we takyk bilmäge ýetişer.
·Öz diýenli bolmazlyk, başgalaryň sözlerine we pikirlerine ýol goýmak, pikir azatlygyny bilmek, ony hormatlamak. Öz diýenli kişileriň, tarapgöý we gedemleriň hak söz sözlemekleri we haklygy Kabul etmekleri mümkin däldir.
·Edebi gaýrat. Ýurtlary basyp almak, güýçli goşunlary ýeňmek üçin “hyssy jasarat” (görünmeýän gaýrat) zerur bolýan bolsa, ýaşlykdan bäri ýüreginden söýüp, kalbyna ornap gelen pikirler, akydalary ýumurmak üçin hem edebi jasarat (gaýrat) bolmagy lazym. Tutan ýerliklik we gaýrat ýaly sypatlardan mahrum adamlaryň hak söz aýtmaklary we haky kabul etmekleri örän seýrek bolýan işdir. Megerem özleriniň şahsy peýdalary bolsa kabul ederler.
Edebi jasaratyň iň ýokary derejesi bolsa “din” ýolunda görkezilen batyrlykdyr. Musulman adam üçin belli bir taýpanyň yzyna eýerip ýa öz göwnünde saklap ýören pikirlerinden üýtgemän durmak mynasyp däl. Belki onuň wezipesi hakykaty gözlemek, hak söz kimden çyksa, hatda duşmanlaryndan bolsa-da Allah tagalaga şükür edip, şony kabul etmekden ybaratdyr. Sahabalar we olaryň soň ýanyndaky zamanlarda hakykaty sözlemegi din alymlary özlerine lazym bir hyzmat we dini wezipe bilerdiler. Olardan soňky zamanlarda din başlygy bolup ähmiýetsiz, nälaýyk adamlar oturansoňlar hak sözi sözlemäge däl, hatda onuň ady hem galmady. Bu günde özlerine “din alymy” adyny dakynan adamlar ýel, ygyna ýüwürmekden, ryýa we bidgatlara berlip iki ýüzlülik etmekden başga işleri ýok. Eger hak sözli alymlar bolsady, yslam dünýäsi öwlüýäler gabyrlary bilen bu dereje pitnelenerdilermi? Pylan kesleriň gabyrlary bidgat we hurapat mekany bolmak bilen çäklenmän, belki “şirk” (but parastlyk) çeşmesine aýlandy. Ol gabyrlary nadan halk “käbe”den ileri tutýarlar. Medet sorap, hajat isläp, kerwen-kerwen bolup gelip gidýärler. Alymlar halka hakykaty aýdyp dursalar beýle gabahatlyklar rowaç tapmazdy. Eger bolsa hem az mukdarda bolardy. Iň bolmanda pygamber tarapyndan habar berilmedik adamlar hakynda pylany “weli” diýmägede edep saklardylar. Hakykat halda “öwlüýä” hemme zamanlarda bolmaly, emma pylany “welidir” ýa pylany imanly geçendir diýmäge ummatlaryň haky ýokdur. Birnäçe öwlüýä diýlip ýören kişileriň “weli” bolmak beýlede dursun, hatda imanlyklary hem mälim däldir. (Eger çendeki ol gowsy zamandyr – esen gitmegi ahyr dergümandyr) (Sopy Allaýar).