Islendik kompýuteri açanynyzda ilkinji işledilýän programma - BIOS

Teswirlere girýän islendik ulanyjy diýmek - azda-kände kompýuter bilen "çaknyşyga" giren biri diýip bilermikäk diýýän. Söweşde-de garşydaşyňy ýeňmek üçin ilki bilen özüňi tanamaly soňra hem garşydaşyňy. Özüniňiz-ä köpden bäri görüp, iş salyşyp yörensiňiz, tanadyp oturmak gerek dälmikä diýýän. Ýöne ine garşydaşymyz bolan kompýuteri welin nähili derejede tanaýarkak? Şeýlelikde şol tanyşlyga azda-kände goşant goşmak üçin şu ýazgyny ýazdyk. Kömegi deger umydy bilen.
 
   ONDA NÄME BAŞLADYK

   BIOS diýmek "Basic Input/Output System" (Esasy Giriziş/Çykaryş Ulgamy) sözleriniň baş harplarynyň birleşmesinden meýdana gelendir. Ene-platada (Motherboard) ROM atly çipiň içinde saklanýar. ROM diýmek hem = Read Only Memory - Diňe Okalyp bilinýän Huş (Ýat) sözlerinden gelip çykýar. Bu görnüşli (ROM) çiplerdäki maglumatlar, adyndan-da belli boluşy ýaly ony diňe kompýuteriň okamagy uçin döredilen, üýtgeşme ýa-da goşmaça maglumatlaryň ýazdyrylmagyna rugsat berilmeýär. Ýöne soňky döwürlerde çykan ene-platalarda, ulanyjylar tarapyndan üýtgedilip ýa-da update edilip (döwrebaplaşdyrylyp) bilinýän, Flash BIOS ady bilen hem tanalýan EEPROM çipleri ulanylmakdadyr. EEPROM diýmek hem "Electrically Erasable Programmable Read-Only Memory" sözleriniň baş harplaryndan gelip çykýar, türkmençä öwürenimizde "Elektriki usul bilen Pozulyp, Programmalanyp bilýän Diňe Okamak üçin Huş (Ýat)" manysyny berýär. (Köne ene-platalarda çiplerdäki BIOS-y update etmek üçin şol çipleri ene-platadan aýyryp, täze ýasalan we update edilen çipler bilen çalyşmaly bolýardy.)
   Kompýuteri işe girizen wagtymyz ilkinji işledilýän programma BIOS-dyr. Ilki bilen komoýuteriň hardware-lerini gözden geçirýär we barlap gorýär (hardware = ene-plata, ses karta, syçan, monitor...). Bu gözden geçiriş işi POST ady bilen hem tanalýar (POST - Power On Self Test = Açylyşda Özüňi Barlagdan Geçirmek). Ondan soňra BIOS iş ulgamyny ýükleýär (iş ulgamlary = Windows XP, Vista, Linux ...).
   Kä wagtlar BIOS özündäki maglumatlaryä bir bölegini CMOS-yň huşynda saklanýan, SETUP ady bilen tanalýan programma ýükläp, iş ulgamlaryň we programmalaryň kompýuteriň hardware-lerini dolnadyrmagyna kömek edýär. CMOS gysgaltmasy hem "Complementary Metal-Oxide Semiconductor" sözleriniň baş harplaryndan gelip çykýar. Türkmen diline geçirenimizde "Goşmaça (bilelikde işleýän) Metal Oksitli Ýarymgeçiriji" diýmek bolýar, mikro çipleriň öndüriliş usullaryndan biri. CMOS huşyndaky (128 ýa-da 256 baýt) maglumatlaryň (bu maglumatlar = kompýuteriň sagady, kompýuteriň ilki bilen CD-ROM-dan ýa-da HDD açylmagynyň düzgünleri ....) saklanmagy uçin, ýörüte kiçijik batereýiň kömegi bilen üznüksiz elektrik togy bilen iýmitlenip durmak zerurlygyny duýýar. Eger şol ýasyja hem-de tegelek batareý az wagtlyk ene-platadan aýrylan ýagdaýynda ýa-da zarýady çöken wagty ondaky maglumatlar pozulýar we SETUP-daky edilen üýtgeşmeleri gaýtadan ýerine ýetirmeli bolýar. 

   ŞEÝLELIKDE GYSGAÇA AÝDANYMYZDA

   BIOS - ene-platanyň aýratynlyklaryny, oňa dakylgy bolan zatlaryň işlemegi uçin gerek bolan başlangyç maglumatlary iş ulgamyna geçirýän kiçijek iş ulgamydyr. (Häliden gepi uzadyp oturanyňdan şeý diýde goý-da :-)
 Bu ýazgymyzy has düýpli düşündirip hem ýazyp bilerdik welin, aý gaty kelläňizi bulaşdyrmaýyn diýdik.