Türkmen halkynyň beýik akyldary hem milli şahyry Magtymguly Pyragy (Basleshik uchin)

18-nji ýüz ýylyň başlarynda Nedirşanyň güýçlenip, diňe bir Eýrana däl eýsem bütin Orta we Alyn Aziýa, Kawkaza, Hindistana hatda Hytaýa agalyk etmek hyýalyna atlanyp ony durmuşa geçirmek ugrunda hereket etmesi, biziň halkymyz üçin ýene-de agyr hem ajy taryhy hadysa bolýar. Nedirşanyň özi türkmeniň owşar ilinden bolup onuň esasy atly güýçleriniň hem-de ynanýan adamlarynyň birnäçe türkmen illerinden bolandygyna garamazdan, kesekileriň hyzmatynda bolany üçin özbaşdaklygy hem erkin ýaşamagy söýýän halkyna garşy-da weýrançylykly ýörişler edip Türkmenistany tozdurýar. Hatda iliň gündelik ýaşaýşynda ulanýan demir we mis gap-gaçlaryna çenli ýygnadyp, top ýasamak üçin eretdirýär. Ine şeýle çykgynsyz ýagdaýa düşen halk, özüni gorap ýurduna eýeçilik etmek üçin bütin güýjüni we maddy mümkinçiliklerini bir ýere birikdirip belli maksada ugrukdyrar ýaly, merkezleşen bir döwletiň gerekdigine has-da güýçli göz ýetirýärler. Ine şeýle agyr taryhy pursatda, bu taryhy zeruratlara doly göz ýetiren, Magtymgulynyň atasy Döwletmämmed Azady, meýdana girip Il-Güni bu ýagdaýdan gutarmak üçin çykalga gözleýär. Ol, Wagzy Azat atly kitabyny goşgy görnüşinde ýazyp halka hödürleýär. Dört bölümden ybarat bolan bu kitap hakykatda, gurulmaly Türkmen döwletiniň esasy kanunynyň ugurlaryny düşündirýärdi…
 1747-nji ýylda Nedirşanyň öldürülmeginiň yzysüre onuň agalyk edip oturan ägirt giň topraklary öz içine alýan hökümeti agyr krizise düşüp çagşaýar. Diňe güýç bilen saklanyp oturan Azerbeýjan, Gürjüstan, Yrak, Owganystan we beýleki ýurtlar aýaga galýarlar we özbaşdak döwlet gurmak ugrunda herekete geçýärärler.  Ine, şeýle galagoply hem çylşyrymly döwürde halkymyzyň beýik ogly, beýik akyldary hem mili şahyryMagtymguly Pyragy orta çykýar. Ol, atasy Döwletmämmed Azadynyň milli idiýalaryny we orta goýan ýörelgesini durmuşa geçirmek ugrunda, has ynamly, has paýhasly, has batyrgaý, mähriban halkynyň maddy we ruhy ýagdaýyna hem-de dünýä şertlerine uýgunlykda hereket edip, halkyň arasynda eýýäm başlanan gozgalaňlaryň dogry ýola ugrukdyrylyp, belli netijä gowuşmagy üçin özüniň taryhy wezipesini ýerine ýetirýär.


 
             Magtymgulynyň ömür ýoly hakda:

Magtymguly, Köňle gaýgy getirme!
Bu bir iş wagtydyr, özüňi ýitirme!
Sözümi diňlän ýok diýp,ümsüm oturma!
Jahan giňdir, çendan bilen-de bardyr.

 Magtymguly Pyragy takmynan 1733-nji ýylda türkmensähranyň “Çaýgowşan” obasynda dünýä inýär. Ol, türkmeniň gökleň iliniň Gerkez urugyndandyr. Şahyryň özi bu barada şeýle ýazýar:

Bilmeýen soranlara aýdyň bu garyp adymyz,

Asly Gerkez, ýurdy Etrek, ady Magtymgulydyr.

 Magtymguly başlangyç ylmy, terbiýäni öz atasy Döwletmämmed Azadydan alýar. Ol, öz ata-babalarynyň ýonaçylyk, teletinçilik hünärlerini özleşdirmegiň daşyndan, döwri üçin zerur bolan demir hem kümüş ussaçylygy-da öwrenýär. Şahyryň bu hünärleri öwrenmegi, agyr maşgalany eklemek üçin bolşy ýaly, okaýarka özüne gerek bolan çöregini gazanmak üçin hem zerurdy. Magtymguly 20 ýaş töwereginde Amy derýa boýlarynda ýerleşýän Gyzylaýak obasyndaky Idris Baba medresesinde bir ýyl çemesi okaýar. Soň, takmyn 1754-nji yylda Buharadaky Gögeltaş atlandyrylan taryhy medresä okuwa gidýär. Şahyr şol ýerde ýörite ders bermek üçin çagyrylyp getirilen Nury kazym atly Suryýaly türkmen alym bilen tanyşýar. Aradan bir ýyl gowrak geçýär, şol medresede okaýan talyplaryň arasynda ýüze çykan käbir ahlaky bozuklyklar bu iki dosta ýaramayar. Ilki Nury Kazym, soň Magtymguly bu medresäni taşlamaly bolyarlar.
 Rowaýata görä, hakyky ylym, azatlyk arzuwynda bolan iki dostuň sergezdançylyklary şu yerden başlanýar. Nedirşanyň öňki gol astyndaky halklaryň özbaşdak boluşlary ýaly, türkmenler-de erkinlik ugrundaky şu hili pikirler, özbaşdaklyk ugrundaky hereketler ýüze çykyp ugraýar. Özbaşdaklyk ugrunda türkmen halkynyň eden arzuwlarynyň, talaplarynyň amala aşmagy ugrunda dürli ýollar agtaryp, bu iki dost ähli türkmen tireleriniň arasynda bolyarlar, ilat bilen maslahatlaşýarlar. Soňra iki dost Owganystana gidýär, ondan Hindistana(Penjap, Kaşmir sebitlerine) baryp, ol ýerde bir ýyl alty aý bolanlaryndan soň, ýene Käbil üsti bilen geçip,Özbegistanyň Margelan, Andijan, Samarkant şäherlerine, ahyrda Türtüstan şäherine barýarlar hem Gögeltaş medresesinde ýüze çykan wakany habar berýärler. Bular Türküstandaky Hoja Ahmet Ýasawy medresesiniň müderresleriniň tabşyrmaklary bilen Gögeltaşda birnäçe çäreler geçirenlerinden soň, 1757-nji ýylda şol zamanyň iň şöhratly medreselerinden hasaplanan Hywada 1713-nji ýyllarda salnan “Şirgazy” medresesine gaýdýarlar.

         

Gündogar klassyklarynyň eserlerini köp okamagy, köp yurtlara syýahat etmegi Magtymgulynyň göz-ýetimini has hem giňeltýär. Şirgazy medresesinde okap ugramagynyň ikinji ýylynda ol, beýleki talyplaryň halypasy bolýar, soň bolsa medresäň müderresi bir ýerik giden wagty onuň yerine ders berip başlaýar. Magtymguly bilen onuň dosty Nuri Kazym Hywada bolan wagtlarynda, Şirgazy medresesinde türkmenler üçin ýörite bir bölüm açylýar. Şondan soň Hywa medresesinde türkmenlerden okamaga barýanlarynyň sany köpelip başlapdyr. Seýdidir Zelili hem Magtymgulynyň Şirgazy medresesindäki ýaşan hüjüresinde bolupdyrlar. Magtymguly “Medresäniň üç ýyl duzuny iýip, bahar-ýazyny ötürýär, taglym alyp, akyl käsesi dolansoň”, 1760-njy yylda Etrek tarapa gaýdyar: 

Mekan eýläp üç yyl iýdim duzuňy,
Gider boldum, hoş gal, gözel “Şirgazy”.
Ötürdüm gyşyňy, bahar-ýazyňy,      
Gider boldum, hoş gal, gözel „Şirgazy“.

 Şahyryň şeýle göwnünden turan medrese bilen gyssagly hoşlaşmasyna ýurtda bolup geçýän galagoply ýagdaýlar, türkmen halkynyň ykbaly bilen baglanyşykly zerur çözülmeli, Magtymgulynyň gatnaşmagyna garaşýan meseleler sebäp bolupdyr. Oňa:  
                                                                                        

„Hakdan bize buýruk, baglydyr bilim,
Sende tälim aldy, açyldy gözüm.
Gelsin diýp garaşýar,ol kökleň ilim,       
Gider boldum, hoş gal, gözel „Şirgazy“.

 Diýen setirler onuň ýörite çagyrylandygyny, Arkaç sebitlerinde oňa sabyrsyzlyk bilen garaşylýandygyny görkezýär.

Size yetiren: tdei2012!!!