Inçe sungat we gödek ideologiýa
Agzalaryň arasynda Tokar Tugurowyň dostlary kän eken. Men saýtlarda aýlanyp ýörkäm şu makala duşdum. Belki siziň göwnüňize ýarar.
Geçen asyryň 70-nji ýyllarynyň ortalarynda Tokar Tugurow abstraksiýa
dünýäsine uýgunlaşýar. Tokaryň sungatda abstraksiýa ýoluna gönükmegine
şahyr Gurbannazar Ezizowyň we kompozitor Nury Halmämmedowyň
döredijilikleri itergi beripdir. Gurbannazar Ezizow bilen Tokaryň
garyndaş bolmagy, ýaňy döredijilik ummanyna giren hudožnigiň sungatyň
içki syrlaryna aralaşmagyna täsir edipdir. Ol Ezizowyň goşgularyny
diňläp, ony hyýalynda dürli şekillere geçiripdir. Tokar özüniň ilkinji
abstrakt işlerinem Ezizowa görkezipdir. «Şahyryň, işleriňe beren bahalary nähilidi?» diýip soranymda, Tokar çalaja ýylgyryp, «Gurbannazar
maňa bajam diýerdi. Şol gezegem işlerimi görüp, «Aý, bajam, seniň şu
işleriň gaty täsin. Ony maňa düşündirmegem kyn. Sen, ýadaman, dowam
ediber, bir döwür geler, seniň işleriňe-de düşünerler. Gel, gowusy men
saňa şu işleriň arasynda bir goşgy okap bereýin-le» diýip:
Sungat diýmek näme?
Bilýärmisiňiz?
Bu sowala sada jogap bermeli.
Biz herimiz – özümiziň zergärmiz
Mydam özümizi ýonup ýörmeli.
-diýerdi. Ine menem şol Gurbannazaryň aýdan pikirlerinden ugur alyp, üstümde işläp ýörün» diýip, Tokar ýatlamasyny jemledi.
Köp zady bilesim gelensoň, öz soraglarym bilen men ony ýatlamalar ummanyna iterýärdim. «Gurbannazar Ezizowyň ýogaldy habaryny nähili garşylapdyň?» diýenimde, Tokaryň gözleri çygjaryp gitdi. Ony ýatlamak oňa agyr degse-de, gürrüň bermegi dowam etdirdi. «Men
Pribaltikada, ýaş döredijilik işgärleriniň dynç alyş öýünde geçiriljek
sergä taýýarlanyp ýördüm. Ine, bir günem maňa telegramma gowşurdylar.
Men ol ajy habary eşidip, Türkmenistana barynçam, Gurbannazary eýýäm
ýere beripdiriler. Biz, dostlary, onuň gubrunyň başujynda daşdan
ýadygärlik goýduk. Mazar daşynyň ýüzünde-de şahyryň «Topragym»
goşgusyndan şeýle setirler bardy:
Seniň duzuň iýdim, nanyňy iýdim,
Galplygam etmedim, Hudaýa şükür.
Käte göge galdym, kä gökden indim,
Emma hiç ýitmedim Hudaýa şükür.
Gurbannazar Ezizowyň mazary (Suraty ulaltmak üçin üstüne basyň)Birnäçe
gün geçensoň, Türkmenistan Kompartiýasynyň şol wagtky ideologiýa işleri
boýunça 3-nji sekretary Maýa Mollaýewa Gurbannazaryň mazar daşyndaky
şol setirleri aýyrmagy talap etdi. Nämememiş, ýadygärlikde «Hudaý» sözi
ýazylmaly dälmiş. Şonda biz daşyň ýüzündäki ýazgyny mejbury çalyşmaly
bolduk. Biz öňki setirleriň üstünden wagtlaýynça Gurbannazaryň başga
setirlerini ýerleşdirdik. Şol setirler häzir onuň başujundaky daşyň
ýüzünde durandyr» diýip, Tokar şahyr hakyndaky gürrüňini jemledi.
Maýa
Mollaýewanyň döredijilik intelligensiýasyna azar ýamanyny berenligi
baradaky gürrüňleri men öňem köp eşidipdim. Ol häzirem aýatda, hars
urup Türkmenistanyň Döwlet arhiwiniň ýolbaşçysy we prezidentiň
ýanyndaky Döredijilik işleri boýunça komissiýanyň agzasy bolup işleýär.
Kompartiýa bolmasa-da, "Dempartiýa" gulluk edýär. Köp adamlar ýaly, öz
wagtynda Tokaram döredijilik ýolunda bu kommunist zenanyň zäherini
datmaly bolýar...
1984-nji ýylda Tokar 40 ýaşynyň dolmagy
mynasybetli döreden işleriniň sergisini geçirmäge taýýarlanýar.
Serginiň açylmagyna iki gün galanda Maýa Mollaýewa diwarda asylgy
işleri görüp, olaryň birnäçesiniň sergiden aýrylmagyny talap edýär.
Görkezmek gadagan edilen işleriň hemmesi buržuaz, Günbatar
ideologiýasynyň täsiri astynda döredilen eserler diýlip aýyplanýar. Şol
işleriň arasynda hudožnigiň Gurbannazar Ezizowa bagyşlap döreden
«Şahyryň ölümi» atly eseri-de bar eken. Bu işiň sergiden aýrylmagy
Tokara gaty agyr degýär. Tokar: «Ol işiň ilkinji ady «Tabyt» bolmalydy»
diýip ýatlapdy. Ine, garamtyl gök we ýaşyl reňkler bilen edilen uly
göwrümli şol iş meniň ýanymda. Bu işe seretdigiňçe, seni gussa
gaplaýar, ol seni täsin güýç bilen özüne çekýär.
Emma şahyryň
biwagt ölümine bagyşlanan bu ajaýyp iş Maýa Mollaýewa ýaly bütin süňňi
bilen totalitar ideologiýa ýugrulan häkimiýet wekilleriniň gözüne,
elbetde, ýat sungat bolup görnüpdir. Türkmen sungatynyň ykbalynyň şu
günki gün hem şeýle çäkli düşünjeli, dar gözýetimli, çemeçil adamlara
ynanylmagy, heý, heňe geljek zatmy?! Eýse, bu sungaty kemsidenokmy?
http://www.azathabar.com/content/blog/2035305.html
Arşivin durumu
● Tam metin
● 28/28 yorum korunmuş
Yayımlandığı site: teswirler.com · Kaynak: Web Archive kopyası — ertir.com, 3 Ağustos 2012 · Orijinal sayfayı gör ↗
Yorumlar 28
«Tebigatyň gutaran ýerinde, sungat başlanýar»
Oskar Waýld
Ol
özüniň haýsydyr başga bir şahsyýete deňelmegini halamaýardy. Ol
abstrakt ýolundan işleýän türkmen hudožnigi – Tokar Tugurow bolup
galmagy isleýärdi. Muňa onuň doly haky bardy.
Tokar Tugurow
hakyky hudožnikdi. Onuň döredijiligi Günbatar sungatynyň ýolunda kemala
gelipdi. Ol hemme zadyň edil öz sungata ýugrulan ýüreginiň duýşy ýaly
bolmagyny isleýärdi. Haçan-da ondan interwýu alanlarynda: «Мen suratkeş däl, men hudožnik» ýa-da «Men surat çekemok, men sungat eserini döredýän. Surat çekmek bir, sungat döretmek aýry zatdyr» diýerdi. Dogrudan-da, Tokar Tugurow surat çekmän, aslynda sungat eserini döredýärdi.
Aramyzdan
gidenine köp wagt geçmedigem bolsa, meniň göwnüme, uzak ýyllar geçen
ýaly görünýär. Sebäbi biz günde diýen ýaly görşerdik, bile pikir
ederdik. Ol ussahanasyna hepdäniň bazar günlerem, gyşyň aýazly
wagtlaram gelerdi. Sowukdan ýaňa reňkleri gatap duran hem bolsa, egnine
gat-gat eşik geýnip, döreden işlerine seredip oturardy. «Sowukda gelmeseň bolmaýarmy?»
diýsem, ýylgyryp, gapdalynda duran kitap tekjesine barmagyny
çommaldardy. Ol ýerde iri hatlar bilen ýazylan, belli rus şahyry Boris
Pasternagyň «Gije» diýen goşgusynyň şeýle setirleri bardy:
Oýan, oýan, hudožnik,
Uka berilme,
Bakyýetde zamunsyň,
Panyda ýesir.
«Şu setirler meniň işlemegime uly goldaw berýär. Çünki Boris Pasternak maňa Gurbannazar Ezizow ýaly ruhy taýdan ýakyn şahsyýet» diýip, Tokar ümsüm oturyp, pikir derýasyna çümerdi. Käte bu ümsümlik uzak wagta çekerdi.
Tokar
aga menden köp ýaş uly hem bolsa, men oňa deň-duşum ýaly Tokar diýip
ýüzlenerdim. Sebäbi biziň dünýägaraýşymyz ýakyn bolansoň, bir-birimiziň
uly-kiçiligine-de kän bir üns bermezdik. Ol kä günler, belli bir
sebäplere görä ussahana gelip bilmedik wagtlary, özüni agyr, ýadaw
duýardy. Şonuň üçin Allanyň beren gününi ol ussahanasynda geçirenini
kem görenokdy. Ömrüniň iň soňky pursatynam Tokar şol ýerde garşylapdy.
Ol «Hudožnik durmuşda däl, sungatda azat ýaşaýar» diýen taglymata uýýardy. Oňa berk ynanýardy. Onuň döreden eserleri-de öz köklerini şol taglymatdan alyp gaýdýardy.
Hoş geldin azatlyk radiosy.
Jeren jan, suratyn cykmandyr, proxy bilen giryanin ucin, ustune barsan UNKNOWN SURFING diyyar 🙂 TMden girynmi? Onda ine men goyayyn!
biz shular yaly beyik shahsiyetlermizin sungat ve doredijilik adamlarmyzyn bardygyna guvanmalydyrys ve olaryn yoluny dovam etmelidiris.urushdan sag aman halas bolmak kyn has kyn halas bolmak yatlamalardan düşün, yatlamalar, könlüme hali.saralan yapraklan düşüşi yaly...
ýöne näme üçindir çyn zehinler seýrek döreýär biziň ilde.
Gadyry bilinmezlikdenmikä?
Tokar Aganyň jaýy jennetde bolsun. Türkmen üçin ölmez ýitmez miras goýup gidipdir yzynda. hudojnik durmuşda däl, sungatda azat ýaşaýar bu sözi gaty haladym.Bu diňe hudojnik däl ähli döredijilik adamsyna-da degişli bolsa gerek. G Ezizem, N Halmämmedem eserlerinde erkin ýaşaýar.
Her kimiň geçenden bir ahmyry bar,
Mende-de ahmyr bar. Ýöne men hergiz.
Seniň ruhuň bilen ederin mydar,
Meniň bar ruhumy direlden serwim.
Saralan ýapraklañ düşüşi ýaly,
Solgun ýatlamalar giripdir köñle.
Uçurdyñ eliñden arzyly ýary,
Indi bir ýatlamañ söhbetin diñle.
Totilitar dowlet-bar sEbapkaring oyjigi,yeke muny yagty geljege soygi bilen yok edip bolyar!
makalanyň awtory maýa mollaýewa söwesi gelýän ýaly.
hemem, tokara agany kömege çagyrýan ýaly.
kimem bolsa medeniýetiňi saklamaly. maýa mollaýewany halamasaňam onuň şahsyny kemsitjek sözler (...hars urup işleýar...) diýmek gelişenok.
maýa mollaýewa sowet ideologiýasynyň ýumuş oglanydyr-da.
umuman tokary, gurbannazary, nury halmammedi we beýlekileri syýasata garmak olaryň adyndan syýasata söwmek gerek hasaplamok.
olar erkek işini edip abraýly dünýeden gitdiler.
her kim wezipesini şeýle etsinler.
---
mendenem eşden ýatlamam.
şol döwürler sergileri maýa mollaýewa dagy öňünden görüp ok berer ekenler.
babasary annamyradowyň ezizow eserini halamandyrlar, aýyrmaly edýäler.
sebäbi ezizowyň kellesi deformirlenen (pyşşardylan-myşşardylar-ezilen) görnüşde ýasapdyr skulptor.
eseri aýyrmaly edip, mollaýewa edarasyna dolanýar we strahowka üçin kömekçisini iberýär: bar git, girişdäki sütüniň aşagyndaky skulpturany aýyrypdyrlarmy, barla!.
kömekçi gelmäkä, babasary ol eserini aýyrýar we başga bir bigünä eserini goýýar.
kömekçi gelse, şol diýilýän sütüniň aşagynda heýkel dur.
-aýyrmaly!
-aýyrdyk.
-ýok, aýyrmansyňyz, derrew aýyryň.
-???
şeýlelikde şol sergide babasary annamyradowyň bir dälde iki eseri aýrylýar.
Maýa Mollaýewa sowet ideologiýasynyň ýumuş oglanydyr-da.
Hazir name?
Hars urmak söz düzüminde mertebe peseldiji äheň ýok.
MuhammedAly, seňkem dowry (gogry).
Ogul-ogul jan ogul, käbirlerimiz ýöne ogul, käbirlerimiz ýumuşogul.
maýa mollaýewaň hasabyny näme üçin menden soraýaň?
esasy zat maýa mollaýewa däl-de tokar tugurow bolup bilmek.
hars urup işlemek diýmek jany teni bilen işlemek diýmek. Onsoňam Maýa daýzany gorajak bolup tokar aganyň ruhyny ynjytmak we awtora sögmek isleýar diýip töhmet gatyşykly söz sarp etmek ýerliksizmikä diýýän.
hormatly Heýkel biz üçin gije-gündiz hars urup işleýär - diýilse hänili eşdilýär.
maýa daýzany gorajak bolamok.
gorajak bolsam yz ýanynda ol bilen baglanyşykly wakany ýazmazdym.
men diňe garşydaşyňam bolsa, onuňam hakynyň bardygyny we kemsitmeli däldigini ýatlatdym.
tokar agaň ruhy şat bolsun.
oňa her kimçe hormat goýýandyryn we onuň dňredijiliginiň bahasyzdygyna her kimçe düşünýärin.
ony ynjytjak zat aýtmadym.
makalada onuň döredijiligi barada köprak ýazylmalydy.
emma, bu ýerde diýiljek zat diýilipdir: ideologiýa döredijilik adamsyna azar beripdir.
bu düşünje täzelik däl.
düşündirmek uzak we jedelli bolup biler,
emma makala has çuň, has tokara bagyşlanyp hem bilnerdi.
onsaňam pikirimi aýtmaga hakym bardyr-a.
Birhiliräk, ýöne sögjek bolýan ýaly däl. Ýaňsylap käbir zatlary duýduryp goýjak bolýan ýaly eşidilýär.
pikirlerimizi aýdyşmaga hakymyz barmyka diýýan.
gara pişik aga diýişiň ýaly çuň ýazylan bolsa gowy bolardy.