Akylyň goralmagy we oňa zyýan berýän gylyk-häsiýetler..

Ynsany beýleki jandarlardan tapawutlandyrýan iň esasy aýratynlyk, onuň akylynyň barlygydyr. Beýleki jandarlarda ysgamak, duýmak, eşitmek ýaly käbir ukyplar bardyr. Ýöne hiç wagt olar bu agzalary bilen ynsanyň oýlanyp pikirlenmegi ýaly düşünýän däldirler. Olar hem bir surata ýa-da tebigata (manzara) seredip görüp bilerler. Emma hiç haçan ynsan ýaly şol surata seredip, goşgy düzüp bilmezler, süýji bir zada zäher goşup siňekleriň öňünde goýlanda, hemmesi yzly-yzyna gelip iýip ölerler. Beýle ýagdaýda hiç bir siňek beýlekiniň halyny görüp menem zäherlenäýmäýin diýip öz-özünden netije çykaryp bilmez. Muňa garamazdan, zäherli nahardan iýip ölen birini görenden soňra, şol nahardan iýýän ynsany görmek asla mümkin däldir. Ynha, bu tapawutlylyk, ynsanda bar bolan akyl sebäplidir. Yslamda akylyň orny şeýle uludyr, akyldan mahrum bir ynsanyň jogapkärçiligi ýokdur. Ýagny, akyly ýoguň dini hem ýokdur. Kuran-y Kerim dürli aýatlarda “Eý basyrat sahyblary, ybrat alyň!”, “Akyl etmeýärlermi?”, “Düşünmeýärlermi?” akylyň ähmiýetine ünsi çekendir. Şonuň üçin ynsan akyly bilen birlikde erk-erada, kalp, nebis, menlik-ene ýaly amanat hökmünde berlen duýgulary ulananda seresap hereket etmelidir. Olara zyýan berilýän her hili haramdan goranmalydyr.
Akyla zyýan berýän haramlaryň başynda duran , närse alkogolly içgiler we neşe jisimleridir. Bulardan başga imansyzlyk, haram lukma, dok made… we ş.m. zatlar akylyň sagdynlygyna zyýan berer.
Alkogolly içgiler we neşe jisimler akylyň baş duşmanydyr. Fransiýada neşir edilen “Bilim we durmuş” jurnalynda berilýän maglumata görä, ynsan beýnisinde 10 million öýjük bolup, olaryň arasynda bolsa ýüz müň milliarda çenli gatnaşyk bardyr. Ynsan beýnisi hem morfin we andorfin adyndaky neşe serişdesi öndürýär. Ynsanlar dürli agyry we elemlere bu suwuklyklaryň berýän täsiri bilen çydaýarlar. Daşyndan alkogol, narkotik, we LSD ýaly aşa keýp berýän maddalar alnanda, beýniň özüniň öndürýän morfin we andorfin suwuklyklarynyň deňagramlylygy bozulýar we dürli ruhy ýetmezçilikler ýüze çykýar. Gudraty Güýçli Allah her bir zady ynsanyň zerurlygyna görä sazlandyr, bu sazlaşyk bozulanda ynsanda dürli ýetmezçilikleriň yzy üzülmeýär. Alkogolly içgiler we neşe jisimleri, ynsanyň diňe akylyna we pikirlenmegine zyýan bermeýär, ol ynsanyň tutuş nerw sistemasyny, akyl sazlaşygyny, beden saglygyny hem zaýalaýar. Ynsanda dogulanda bar bolan tebigy häsiýetleri we gözellikleri ýok edýär. Ynsany ynsan bolmakdan daşlaşdyryp, haýwan halyna salýar. Alkogolly içgilere we neşe jisimlerine endik edenler Allahyň iň beýik lutuf-yhsany bolan erk-aradalaryny hem eýýäm ulanyp bilmezler, özlerine erk edip bilmezler, peýdalaryny we zyýanlaryny saýgaryp bilmezler. Beýle hala uçran kişi günäkär bolmakdan zyýada, ruhy we kalby taýdan hem hassa kişidir.
Alkogolyň az mukdary hem beýnini doňdurar, akyly örter. Ünslüligi peselder ýa=da ýok eder. Umuman, pikirlenmek örüsiniň sazlaşygyny bozar, hatda, işlemez hala salar. Häzirki döwürde dünýäde iň möhüm meselelerden biri, hatda, ilkinji hatarda durýany şübhesiz alkogolly içgiler we neşe apatydyr. Bu mesele ýurtlaryň arasynda söweş maksady bilen ulanylýan serişdeleriň we ýollaryň birine öwrülendir we güýçli depginde hem dowam edýär. Duşmanlaryny ilki alkogolly içgilere we neşe jisimlerine öwrenişdirip; soň özüne bakna edip başlar. Ýaşlaryň akylynyň sagdyn we pikiriniň arassa bolmagyny duşmanlarymyz, elbetde, islemeýär. Häzirki döwürde halklary bakna etmekde içgi we neşe ýaly ýaramaz gylyk-häsiýetleriň ýaýramagy uruşdan has täsirli we netijelidir.
Yslam, ynsanlary bagtly we parahat ýaşaýşa eltýän zatlary emr edendir; howply we zyýanly zatlary bolsa gadagan edendir. Kuran-y Kerim, ynsanlaryň özlerini howp-hatara oklamazlyklaryny, özlerine zyýan degjek zatlardan daş durmaklaryny (Bakara, 195) gadagan edipdir. Pygamberimiz (s.a.s.) hem içgi barada şeýle diýýär “Içgi ähli erbetlikleriň öýjügidir”, “Içgide dowam edýän adamyň ýagdaýy budda çokunan ýalydyr”, “Köp içeniňde serhoşluk berýän zadyň azy hem haramdyr”.Pygamberimiz (s.a.s.) serhoşluk berýän närseleriň zyýanyny has nygtamak üçin gadymy ymmatlaryň döwründe bolan bir wakany şeýle gürrüň berýär: “Erbetlikleriň öýjüginden saklanyň. Çünki sizden öň ýaşanlaryň arasynda örän dindar adam bardy, özüni tagat-ybadata beripdi. Bir aýal oňa musallat boldy. Bir hyzmatkärini ugradyp “Bir mesele barada soragym bar, bu taýdan geçende maňa hem degip geçse” diýip habar iberdi. Bolýar diýip yşarat eden ýagşyzada aýalyň öýüne girdi. Öýe girende aýal jaýyň bütin gapylaryny gulplap ony içgi otagyna eltýär. Adam gören zatlaryna aljyraýar. Aýal özi taýyn bolup, ýanynda bir bäbek (käbir ýerlerde ýolbars çagasy diýip geçýär), içgili saçak hem ýazylypdyr. Adam bu zatlary görende ilki bada yzyna gitjek bolýar. Aýal: ”Men seni şu taýa başga zat üçin däl, özüm üçin çagyrtdym, eger razy bolmasaň ýa bu çagany öldürersiň, ýa-da içgini içmeli bolarsyň. Ýogsa köçä çykyp gygyraryn, seni iliň arasynda ryswa ederin” diýýär. Adam belany iň ýeňilinden sowjak bolup, içgi içmegi makullaýar. Adam bir bulgur içende ýene biri, ýene birini… ahyry akyly huşundan gidip beýleki zatlary hem edýär.” (Beýhaky). Diýmek, ynsanyň akylyna zyýan berýän, huşuny ýok edýän hemme zat yslam tarapyndan gadagan edilipdir.