„...ÝÜZ MÜŇ TÜMEN ISTESEŇ”

Türkmen edebiýatynyň uzak hem baý taryhynda gelin-gyzl¬aryň saçlaryny wasp etmedik şahyr, megerem, ýok bolsa gerek. Olar zenan saçlarynyň gözelligini tebigatyň iň bir täsin zatlaryna deňäpdir. Gelin-gyzlaryň saçyna se¬redip, onuň arassalygyna, ideg edişine göz aýlap, olaryň hut özleriniň häsiýetleri, arassalygy barada netije çykary¬pdyrlar.
Mämmetweli Kemine zenanlara peşgeş berlen bu tebigy gözelligi wasp etmegiň ussady hasaplanýar. Sahyryň Şamar zülpi:

“Zülpüň her bir taryna yüz-müň tümen isteseň,
Nagt bereýin pullaryň, bir birden sana zülpüň”

diýip, taryp edişinde bu gözellikden susulan deňsiz-taýsyz ylham duýulýar.
Halk döredijiliginde hem gelin-gyzlaryň görkana saçlary bilen baglanyşykly sygyrlar köp. Olarda diňe bir saçyň gözelligi barada däl-de, eýsem, oňa seretmek, ideg etmek edebi barada aýdylýar. Hakykatdanam, iň bir gözel zatlaram eger idegi ýetirili¬p, aladasy edilip durulmasa, özüniň gymmatyny ýitirýär, nurana görküni gaçyrýar. Göze¬llik mydama goraga, söýgä mätäç. Gyz perzendi soýgi bilen hüwdüleýan ene gyzjagazyň sa¬çynyň ösmegini arzuw edýär.Saça ideg etmek edebini söýgä ýugrup, öwütlerine goşyar:

“Gyzym-gyzym, gyzymsyň,
Gyzym, saçyň uzasyn,
Ýuwmasaň-daramasaň,
Saçyň nädip uzasvn?!”

Öňler gelin-gyzlar saçlaryny gatyga,aga,süzmäniň suwuna ýuwupdyr. Wagtal-wag¬tal bolsa ýumurtganyň sarysyna saçlaryny, agyna ellerini, ýüzlerini ýuwupdyrlar. Bu ýagdaý saçyň ösmegine ¬düýbüniň bekemegine, reňkiniň açylmagyna, gözelligi¬ne täsir edipdir. Yöne gatyga ýuwlan saçdan ýag ýokuny aýyrmak hem zerur bolupdyr. Seýle ýagdaýda sydyrgy (adaty daragyň dişleriniň daşyna inçe ýüpleri aýlamak bilen üýtgedilen daragyň ady) ulanylypdyr.Inçe nah ýüp daragyň dişlerine aylanyp, birendigan saralý¬ar. Şonuň kömegi bilen ýokardan aşaklygyna diňe ýekeje gezek daralýar.Ikinji sapar daramak üçin ýenede daraga ýüp täzeden saralýar.
Irki döwürlerde gelin-gyzlar saçlaryny iki aýagyny uzadyp oturyp, daň bilen “bismilla”diýip darapdyrlar. Sebäbi ir säherde perişdeler aýlanýan wagty olar gelin-gyzlara «owadanlyk eçilermiş» diýen oňat yrym bar. Yryma görä, düşen saçy zyňmak külli günä hasaplanýar. Eger düşen saçy guşlar penjesi bilen alyp gitse saç eýesi kelleagyryly bolýar diýlip yrym edilipdir.Şonuň üçin ene-mamalarymyz saçy zyňman, ýere gömmegi maslahat berýär.
Seýle-de, gyzlaryň saç toýlary barada hem yrym bar. Adatça, türkmenlerde köneden gelýän däp boýunça çaganyň ilkinji saçyny daýysy syrypdyr. Saç alnanda doly syrylman, mekgejoweniň gulpagy ýaly gulpajyklar goýlupdyr. Olar maňlaý gulpak, ýeňse gulpak, gulak gulpak we käkillerden ybarat bolupdyr. Bu gulpaklar aralykdaky saçlaryň tiz ösüp, örüme goşulmagyna niýet edilip goýulyar. Seyle-de, gulpajyklar gyzlary gözden- dilden goraýar diýlip hasaplanýpdyr. Gulpak toýlarda nogul-nabat seçilip, ýüzärlik tütedilýär.Gyzyň saçyny syran daýysyna halat-serpaý edilýär.
Saç barada söhbet edilende, bellemeli zatlaryň ýene biri, täze gelinleriň saçyna altyndan ýa-da kümüşden ýasalan asyk asmakdyr.Bu bolsa gelin hyzmat edende, saçy oňune düşüp päsgel berip durmazlygyna ýardam berýär. Yene bir tarapdan bolsa, biline degip duran altyn ya-da kümüş asyk geliniň biline güýç-kuwwat beripdir.Ondan başgada gelinleriň saçyna gaňraw şelpeler hem dakylyp, olaryň sesi gelinleri her bir hereketine goşulyp näzijek owaz döredipdir. Onuň gözelligine gözellik beripdir.
Çaga dünýä inende, käbir enä wagtynda süýt inmeýär, käbiriniň bolsa süýdi kesilýär.Şeýle ýagdaýda eneler saçlaryny döşüniň üstüne ýaýyp darapdyr.Bu bolsa olaryň göwsüne tiz süýt inmegine ýardam edipdir.
Umuman, gelin-gyzlaryň saçy bilen baglanşykly edim-gylymlardyr yrymlar türkmen halkynda gaty köp.Gözelligini görmäge göz, taryplamaga söz gerek saçlar dogrusynda bolsa aýdylan zatlar bir-birinden ajaýyp.
çeşme,,mugallymlar gazeti,,